Uzasadnienie
Stowarzyszenie [...] wniosło skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2010r. Nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 500 zł. Stowarzyszenie złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w dniu 22 marca 2011r. wydał postanowienie w którym odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
Stowarzyszenie [...] złożyło sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, podnosząc, że stowarzyszenie jest szczególnym przypadkiem osoby prawnej, tj. jest organizacją społeczną, nie prowadzi działalności gospodarczej i realizuje wyłącznie cele publiczne. W sprzeciwie podniesiono, iż na podstawie rocznych zeznań podatkowych wykazano, iż środki finansowe stowarzyszenia pochodzą w głównej mierze ze składek członkowskich (brak zewnętrznych źródeł finansowania, realizacja celów wyłącznie na podstawie pracy pro bono swoich członków). Odnosząc się do skarżonego postanowienia Stowarzyszenie uznało, iż odmowa przyznania prawa pomocy podmiotowi realizującemu cele wyłącznie na podstawi pracy członków, oznacza ograniczoną (zablokowaną) możliwość dochodzenia praw przed sądami. Jak wskazano w sprzeciwie, gdyby tak było, przepisy prawne w tym zakresie zakazywałyby wprost możliwości korzystania z pomocy prawnej osobom prawnym, które nie prowadzą działalności gospodarczej (lub nie korzystają z jakichkolwiek zewnętrznych źródeł finansowania).
Prawo do sądu nie może być prawem iluzorycznym, co oznacza, że w każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić barierę dla sądowego rozpatrzenia sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia, które umożliwi stronie wniesienie skargi. Stowarzyszenie podniosło, iż jest świadome, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych a zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego też powinny być stosowane w sytuacjach wyjątkowych tj. gdy istnieją powody przerzucania ich ciężaru na współobywateli. Zdaniem Stowarzyszenia rozstrzygnięcie przez Sąd sprawy mola nad Jeziorem K. – z inicjatywy i w interesie lokalnej społeczności – jest okolicznością, która uzasadnia przyznanie prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył więc, co następuje:
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej ppsa) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Sprawa przyznania prawa pomocy rozpatrywana jest od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ppsa.
Na wstępie przypomnieć należy, że przepisy art. 245 i art. 246 ppsa stanowią odstępstwo od generalnej zasady zawartej w art. 199 ppsa ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowo - administracyjnego. Celem instytucji prawa pomocy jest zatem zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej.
Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy również mieć na uwadze, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, do Sądu natomiast należy ocena przytoczonych okoliczności.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym, jest możliwe, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zawarte w wyżej cytowanym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie wykazane (uprawdopodobnione) przez stronę (por. J. P. Tarno - "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004 s. 319).
Sąd wydając postanowienie o udzieleniu prawa pomocy musi na podstawie całokształtu informacji przekazanych przez wnioskodawcę nabrać przekonania, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie objętym wnioskiem o udzielenie pomocy. W tym miejscu należy wskazać, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).
Jak wynika z przedłożonego urzędowego formularza PPPr i załączonego do skargi statutu, Stowarzyszenie prowadzi działalność społeczną, której celem jest ochrona krajobrazu. Z przedłożonych dokumentów wynika, że działalność stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków (rozdział I §4 statutu) i uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów i dotacji publicznych i ofiarności publicznej (rozdział V §1 statutu). W przedmiotowej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za nie wystarczające uznać należy twierdzenie, iż Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, dochodu lub zysków a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego.
Wnioskodawca powinien więc wziąć pod uwagę swój udział w przedmiotowym postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. formie składek członkowskich zgromadzonych na podstawi uchwały Walnego Zgromadzenia Członków stowarzyszenia.
Brak podjęcia jakichkolwiek starań mających na celu zgromadzenie środków na opłacenie kosztów sądowych oznacza przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych co rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Należy również nadmienić, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. postanowienie NSA z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Dlatego wbrew argumentacji podniesionej przez wnioskodawcę nie publiczny (społeczny) charakter sprawy objętej zakresem skargi (budowa mola nad Jeziorem K.), lecz wyczerpanie możliwości zgromadzenia środków finansowych na opłacenie kosztów sądowych przesądza o przyznaniu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym.
W tym stanie rzeczy uznano, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy, skoro samo Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych prawnie możliwości pozwalających na zgromadzenie środków finansowych na prowadzenie owej działalności. Z tego względu na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ppsa orzeczono jak w sentencji postanowienia