Uzasadnienie
Zaskarżoną przez L. K., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 24 kwietnia 2026 r., znak: 010070/680/10165967/2022, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej w skrócie jako ZUS) o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadectwa wychowawczego na okres 2022/2023 na dziecko V. K. Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z dnia 31 października 2022 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. na ww. dziecko.
Decyzją z dnia 24 kwietnia 2024 r., znak: 010070/680/10165967/22, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) oraz art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r., poz. 167, ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa) odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego..
W uzasadnieniu tej decyzji pierwszej organ wskazał, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej nie może stwierdzić czy skarżąca posiada aktualne dane pobytowe; brak jest danych o okresach legalności pobytu w Polsce. Tymczasem zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu w Polsce na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy. Natomiast z art. 26 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy jeżeli zamieszkuje z dziećmi w Polsce.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że dane, jakie placówka ZUS odczytuje, a dotyczące jej legalnego pobytu w Polsce, są nieprawidłowe. Zgodnie z otrzymaną odpowiedzią placówki Straży Granicznej w Lubaczowie z dnia 18 marca 2024 r. jej dane zostały zmodyfikowane i będą widoczne w ciągu kilkunastu dni od dnia modyfikacji. W związku z tym decyzja o odmowie przyznania świadczenia jest niezasadna. Załączyła wskazane pismo Straży Granicznej w Lubaczowie z dnia 18 marca 2024 r.
Wymienioną na wstępie decyzją z dnia 24 kwietnia 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Prezes wskazał, że świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy, jeżeli jego pobyt w Polsce został uznany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa uznaje się pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" i został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi przez Komendanta Głównego Straży Granicznej.
Zgodnie z art. 11 ust. 2 ww. ustawy, wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu na terytorium RP na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy. Natomiast z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy jeżeli zamieszkuje z dziećmi w RP.
Następnie organ podał, że nadanie numeru PESEL ze statusem "UKR" potwierdza, iż obywatel Ukrainy przebywa w Polsce legalnie na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. W przypadku wyjazdu obywatela Ukrainy z terytorium RP na okres powyżej 1 miesiąca obywatel Ukrainy traci status "UKR". Brak statusu "UKR" w myśl przepisów ww. ustawy oznacza jednocześnie brak legalnego pobytu na terytorium RP, który stanowi przesłankę do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego. Osobom, które utraciły status "UKR", w związku z wyjazdem z terytorium RP. status ten może zostać nadany kolejny raz po ponownym przybyciu na terytorium RP z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa.
W związku z powyższym, w celu ponownego uzyskania statusu "UKR", należy zgłosić się niezwłocznie od dnia wjazdu na terytorium RP do organu gminy w celu złożenia wniosku o nadanie numeru PESEL i uzyskanie statusu "UKR". W przypadku ponownego przyjazdu na terytorium RP oraz uzyskania utraconego statusu "UKR", w celu uzyskania uprawnienia do przyznania świadczenia wychowawczego, należy złożyć nowy wniosek SW-U.
W myśl art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje także cudzoziemcom, m.in. posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem obywateli państw trzecich, którzy uzyskali zezwolenie na pracę na terytorium państwa członkowskiego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, obywateli państw trzecich przyjętych w celu podjęcia studiów lub pracy sezonowej oraz obywateli państw trzecich, którzy mają prawo do wykonywania pracy na podstawie wizy.
W przypadku braku powyższego dokumentu, który jednocześnie potwierdza dostęp do rynku pracy i legalny pobyt na terenie Polski, świadczenie wychowawcze można przyznać również na podstawie dokumentu, który potwierdzi:
- a. legalność pobytu, którym w jej sytuacji może być, np.:
- 1. odcisk stempla w paszporcie (tzw. czerwona pieczątka wojewody) potwierdzający złożenie wniosku o udzielenie zgody na pobyt w Polsce, aktualny w terminie złożenia wniosku na dany okres świadczeniowy
- 2. zezwolenie na pobyt,
- 3. karta pobytu z dostępem do rynku pracy (dwie strony),
- 4. wiza, paszport,
- 5. zaświadczenie Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców o korzystaniu z ochrony czasowej,
- 6. Karta Polaka + wiza,
- b. dostęp do rynku pracy w Polsce, tzn.:
- 1. zezwolenie na pracę,
- 2. oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi ważne w okresie dłuższym niż 6 miesięcy,
- 3. powiadomienie o powierzeniu wykonywania pracy obywatelowi Ukrainy, który będzie wykonywał pracę na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.
Organ ustalił, że wjazd skarżącej na terytorium RP w dniu 2 maja 2022 r., został odnotowany w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, jako przyjazd obywatela Ukrainy w związku działaniami wojennymi w tym kraju. Jednocześnie ustalono, że skarżąca nie posiada okresu legalnego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, w całym okresie świadczeniowym, który stanowi przesłankę do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego. Brak statusu "UKR" w myśl przepisów ww. ustawy oznacza, że osoba taka, nie posiada legalnego pobytu na terytorium RP, który stanowi przesłankę do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, we wnioskowanym okresie świadczeniowym. O wyjaśnienie niezgodności w ww. rejestrze organ zwracał się do skarżącej; w aktach sprawy nie ma innych dokumentów pobytowych, uprawniających do legalnego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Nadto, na dzień wydawania decyzji w rejestrze nadal widnieje zapis potwierdzający, że dane dotyczące okresów legalności pobytu na terytorium RP nie zostały zmodyfikowane.
Organ poinformował, że zgodnie z art. 26 ust. 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są obowiązani do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej i z rejestru PESEL. Mając na uwadze powyższe, zdaniem organu odwoławczego nie było podstaw prawnych do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres świadczeniowy 2022/2023. W tym okresie skarżąca nie spełniała bowiem warunków do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego wynikających zarówno z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, jak i ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła Prezesowi ZUS naruszenie:
- 1) art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 138 §1 pkt 1 in fine k.p.a. poprzez pominięcie w toku postępowania odwoławczego faktu legalnego pobytu i poprzez nieprawidłową ocenę żądania skarżącej i przyjęcie, że jej pobyt na terenie RP jest sprzeczny z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w z związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego Państwa, pomimo że skarżąca wypełniła dyspozycję tego przepisu a więc uzyskała PESEL z adnotacją,,UKR" oraz przebywa na terenie RP,
- 2) art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w z związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego Państwa (dalej ustawa) poprzez błędne wskazywanie, że z uwagi na nieistnienie wpisu o statusie UKR odmówiono jej prawa do świadczenia. pomimo, że skarżąca nie ma wglądu do tego rejestru, a ponadto jego prowadzenie jest czynnością techniczną - a za ewentualne nieścisłości - nieprawidłowości we wpisie nie może ponosić odpowiedzialności skarżąca, jak również okoliczność, że legalność pobytu ocenia się na podstawie tej ustawy;
- 3) art. 107 § 1 k.p.a. poprzez błędne podstawy prawne wskazane w treści zaskarżonej decyzji we spisie (str.3 decyzji) nie podanie szczegółowo, które zapisy ustaw w ocenie organu zostały przez skarżącą naruszone.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
W podstawie prawnej kontrolowanych decyzji - organ pierwszej instancji przywołał art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2025 r., poz. 337, zwanej dalej ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa) oraz ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2026 r., poz. 508, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci).
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zaskarżonej natomiast decyzji, utrzymując w mocy w całości decyzję pierwszoinstancyjną, wskazał jako podstawę art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) oraz ustawę o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i ustawę o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa nie wskazując przy tym konkretnego przepisu, bądź przepisów tych regulacji.
W motywach podjętych, kontrolowanych negatywnych dla skarżącej rozstrzygnięć w obydwu instancjach organy podniosły, że we wnioskowanym okresie, skarżąca nie posiada legalnego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej (RP). Tymczasem świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy, jak podkreśliły orzekające organy, jeżeli jego pobyt w Polsce został uznany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Dalej organy podkreśliły, że za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ww. ustawy uznaje się pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do Polski z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" i został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.
Z kolei zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu na terytorium RP na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy. Natomiast zgodnie art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy jeżeli zamieszkuje z dziećmi w RP.
Organy ustaliły, jak podniosły, na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, że wjazd skarżącej na terytorium RP w dniu 2 maja 2022 r., został odnotowany w rejestrze prowadzonym przez Komendanta Głównego Straży Granicznej, jako przyjazd obywatela Ukrainy w związku działaniami wojennymi w tym kraju. Jednocześnie ustalono, że skarżąca nie posiada okresu legalnego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, w całym okresie świadczeniowym, który stanowi niezbędną przesłankę do przyznania prawa do przedmiotowego świadczenia. Brak statusu "UKR" w myśl przepisów ww. ustawy oznacza, że osoba taka, nie posiada legalnego pobytu na terytorium RP, który stanowi przesłankę do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, we wnioskowanym okresie świadczeniowym. O wyjaśnienie niezgodności w ww. rejestrze organ zwracał się do skarżącej; w aktach sprawy nie ma innych dokumentów pobytowych, uprawniających do legalnego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Nadto, na dzień wydawania decyzji w rejestrze nadal widnieje zapis potwierdzający, że dane dotyczące okresów legalności pobytu na terytorium RP nie zostały zmodyfikowane.
Wobec wyżej wskazanej argumentacji Prezesa ZUS i organu pierwszej instancji podnieść należy, że zdaniem Sądu, rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa prowadzi Komendant Główny Straży Granicznej w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej (art. 3 ust. 3 tej ustawy). Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.
Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (art. 4 ust. 1a ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa).
Przepis art. 8 pkt 24a lit. d ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2024 r. poz. 736), stanowi zaś, że w rejestrze PESEL i rejestrach mieszkańców gromadzony jest status cudzoziemca oznaczony jako UKR - w przypadku osoby, której nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.
Stosownie do art. 26 ust. 3a ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, Komendant Główny Straży Granicznej udostępnia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2-4 tej ustawy, oraz dofinansowania, o którym mowa w art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, oraz, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, organowi właściwemu w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ustalającemu prawo do świadczeń, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, informację o okoliczności, o której mowa w art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.
Z art. 26 ust. 3c, 3g, 3 h i 3i ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa wynika, że ZUS jest istotnie obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 tej ustawy i z rejestru PESEL.
Nie jest sporne, że weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia przez obywatela Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz kontrolując dalsze pobieranie świadczenia, Prezes ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP) oraz rejestru PESEL (w zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Nie oznacza to jednak - zdaniem Sądu – że postępowanie dowodowe organu ograniczone jest wyłącznie do sprawdzenia danych w tych rejestrach. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem wystąpić błędy. Obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze.
Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak zdaje się uważać organ (podobnie WSA w Kielcach w wyroku z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 257/24).
Rejestr Komendanta Głównego Straży Granicznej z dokonanymi w nim adnotacjami jest w tym postępowaniu tylko dowodem w sprawie. Z przepisów prawa procesowego (Kodeksu postępowania administracyjnego, który stosuje się w świetle postanowień 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) wynika, że dowodem w postępowaniu administracyjnym może być bowiem wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (por. art. 75 § 1 k.p.a.). Zatem, mając na uwadze otwarty katalog dowodów, dane zdarzenie może być wykazane każdym legalnym dowodem. Dowodem są w szczególności dokumenty urzędowe (art. 76 k.p.a.). Dane zawarte w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej mają - w ocenie Sądu - walor dokumentu urzędowego, a organ administracji publicznej związany jest dokumentem urzędowym co do faktów. Nie oznacza to, że nie ma on obowiązku, w razie wątpliwości co do zgodności z prawdą, przeprowadzenia przeciwdowodu (art. 76 § 3 k.p.a.).
Sprzeciwić się bowiem należy takiemu rozumieniu art. 76 k.p.a., które prowadziłoby do wydania przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia na podstawie danych z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej niezgodnych ze stanem rzeczywistym.
W tym kontekście należy stwierdzić, że Prezes ZUS zaniechał dokonania niezbędnych, należytych do podjęcia rozstrzygnięcia ustaleń i oceny faktów istotnych z punktu widzenia przesłanek mających istotny wpływ na wynik sprawy – przyznania świadczenia wychowawczego. Zaniechał przedstawienia w uzasadnieniu decyzji okresów, w jakich skarżąca faktycznie przebywała na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie świadczeniowym, kiedy wyjeżdżała i wracała, czy kiedykolwiek opuściła terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na dłużej niż na ustawowy okres powyżej 30 dni w całym okresie świadczeniowym.
Uwzględniając powyższe okoliczności, zdaniem Sądu, nie sposób przyjąć, by orzekający w sprawie Prezes ZUS dysponował wiarygodną informacją o statusie skarżącej i mógł oprzeć swoją decyzję wyłącznie na podstawie wybranej adnotacji z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej. Organ zignorował inne dane z tym związane, tj. okoliczność podnoszoną przez skarżącą, że adnotacje w tym rejestrze co do jej legalnego pobytu zostały zmodyfikowane. Skoro skarżąca przedłożyła pismo Straży Granicznej w Lubaczowie z dnia 18 marca 2024 r., z którego wynika, że jej dane zostały zmodyfikowane i będą widoczne w ciągu kilkunastu dni od dnia modyfikacji, to na jakiej podstawie Prezes kategorycznie stwierdził, iż nadal istnieją w rejestrach publicznych niezmodyfikowane dane dotyczące legalnego pobytu skarżącej na terytorium RP, nie wiadomo. Tym bardziej, że w treści tego pisma wyraźnie podkreślono o dużej ilości tego typu spraw dotyczących błędnych adnotacji w rejestrach.
Istotnie, organ wzywał kilkukrotnie skarżącą do wyjaśnień w tym zakresie, ale z drugiej strony organy muszą mieć na uwadze to, że po pierwsze, jest to obywatel Ukrainy, a po drugie, że nie ma on dostępu do wskazanych rejestrów w przeciwieństwie do orzekających organów, co trafnie podniosła w skardze skarżąca. Zasadnie też zarzuciła, że organ w dalszym ciągu nie wyjaśnił czy skarżąca utraciła status UKR, czy nabyła nowy status i w jakich okolicznościach, czy też nie. Nie zweryfikował też Prezes ZUS, ani organ pierwszej instancji, czy skarżąca i na ile opuszczała w okresie świadczeniowym terytorium RP. Zdaniem Sądu, nie można jednakże przy tym zarzucić skarżącej niewłaściwego zachowania w kontekście dbania o swoje interesy. W aktach sprawy znajdują się bowiem pisma skarżącej, z których wynika, że zwróciła się ona do Komendanta Straży Granicznej w Lubaczowie o dokonanie uzupełnienia danych w rejestrze, co do jej legalnego pobytu na terytorium RP (pismo z dnia 14 marca 2024 r.).
Nadto, w piśmie ogólnym do ZUS z dnia 23 kwietnia 2024 r. skarżąca informuje ZUS, że zwróciła się o wyjaśnienie tych niezgodności adnotacji w rejestrze i że jej dane zostały zmodyfikowane o czym poinformowano ją w piśmie z dnia 18 marca 2024 r. W takim razie Prezes nie wdrożył dostatecznych działań w celu wyjaśnienia tych istotnych kwestii, tym bardziej, że do skargi do sądu administracyjnego w tej sprawie skarżąca dołączyła kopie stron paszportu obrazujące daty przekraczania granicy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Ukrainą. Co prawda poczyniła to dopiero na etapie skargi, niemniej jednak uprawdopodobniła, że koniecznym było zweryfikowanie już wcześniej podnoszonych przez nią okoliczności co do legalności jej pobytu na terytorium RP oraz, iż zwracała się do odpowiednich organów w tym względzie (jednostek straży granicznej), Obowiązkiem organów było więc ustalenie rzeczywistego stanu rzeczy w oparciu wszelkie możliwe dowody, a nie ograniczenie się jedynie do rejestru i poprzestanie na stwierdzeniu, że po dokonaniu ponownego odczytu w rejestrze dane skarżącej odnośnie jej legalnego pobytu dalej nie zostały zmodyfikowane.
Jeżeli w tym zakresie organ poweźmie wątpliwości może wezwać obywatela Ukrainy do osobistego stawiennictwa w celu złożenia wyjaśnień niezbędnych do prawidłowego ustalenia i realizacji świadczenia wychowawczego. W postępowaniu w ww. zakresie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, ponieważ ustawodawca wyraźnie wskazał przypadki wyłączenia jego stosowania, które nie obejmują ani przyznawania, ani uchylenia i zmiany świadczenia wychowawczego, ani wstrzymania wypłaty tego świadczenia, ani prowadzenia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 12 marca 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 316/23, dostępne w CBOSA). Zasadnie podniósł na rozprawie pełnomocnik skarżącej, że to ZUS, a nie skarżąca powinien prowadzić postepowanie wyjaśniające. Zaniechanie tego stanowi naruszenie ww. art. 26 ust. 3c ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa w związku art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
W obliczu powyższego skarga musiała odnieść więc zamierzony skutek. Trafnie zauważyła skarżąca, że doszło do naruszenia przepisów postępowania – art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. rodziło konieczność uchylenia decyzji obydwu instancji.
Takie działanie organów ZUS sprzeniewierza się zasadzie art. 8 k.p.a. zaufania do organów państwa. W motywach rozstrzygnięć obowiązkiem organu jest przedstawić nie tylko stan faktyczny ale i prawny, tj. wskazać jaki przepis obowiązuje i ma zastosowanie w tym stanie faktyczny i jakie jest jego rozumienie oraz podać powody podjętego rozstrzygnięcia, stosownie do wymogów art. 107 § 3 k.p.a. W tym przejawia się nie tylko zasada praworządności (art. 6 k.p.a.), ale i przekonywania (art. 11 k.p.a.) i po prostu dobrej administracji, która obejmuje obowiązek starannego, bezstronnego zbadania relewantnych okoliczności sprawy, obowiązek rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, obowiązek uzasadnienia decyzji, prawo do bycia wysłuchanym i dostępu do akt (K. Milecka, Zasada dobrej administracji w orzecznictwie sądów unijnych, cz. I., EPS 2012, nr 2, s. 33-38). Sąd administracyjny kompetentny do kontroli pod względem legalności decyzji, nie może się domyślać, co było podstawą prawną i dlaczego działania organów w niniejszej sprawie.
W ponownym, rozpoznaniu sprawy organy ZUS, stosownie do postanowień art. 153 P.p.s.a. uwzględnią powyższe stanowisko Sądu dokonując wskazanych powyżej ustaleń istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, a następnie podejmą właściwe rozstrzygnięcie co do istoty.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie orzekł, na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143), jak w punkcie II sentencji wyroku. Na koszty te składała się jedynie opłata za czynności radcy prawnego, zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.) wobec zwolnienia skarżącej z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143).