Uzasadnienie
Skarga A. F. (dalej: "strona", "skarżąca") dotyczy decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "organ") utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 21 stycznia 2026 r. o uchyleniu prawa do świadczenia "aktywni rodzice w pracy".
Z akt sprawy wynika, że informacją z 23 czerwca 2025 r. ZUS przyznał stronie ww. świadczenie na dziecko N. F. (dalej: "dziecko") od 1 maja 2025 r. do 31 stycznia 2026 r. w wysokości 1500 zł miesięcznie.
Decyzją z 21 stycznia 2026 r. ZUS, powołując art. 53 ust. 1 w zw. z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" (Dz.U. poz. 858 ze zm.; dalej: "ustawa") uchylił stronie prawo do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" na dziecko od 16 grudnia 2025 r. Z ustaleń organu wynikało bowiem, że dziecko uczęszcza do przedszkola.
W odwołaniu strona wniosła o uchylenie ww. decyzji, zarzucając naruszenie w tej sprawie art. 9 ust. 1 ustawy. Wyjaśniła, że dziecko z wyprzedzeniem, tj. 16 grudnia 2025 r. zostało jedynie zapisane do przedszkola z uwagi na ograniczoną ilość miejsc w publicznych przedszkolach. Jednak do 1 lutego 2026 r. dziecko nie uczęszczało do przedszkola i pozostawało w domu pod opieką strony, jej męża i opiekunki. Podała, że dziecko zaczęło uczęszczać do przedszkola dopiero 2 lutego 2026 r., co potwierdza załączone do odwołania zaświadczenie dyrektora przedszkola.
Zaskarżoną decyzją organ utrzymał w mocy decyzję będącą przedmiotem odwołania strony. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ ocenił, że podnoszona przez stronę okoliczność nieuczęszczania dziecka do placówki nie jest równoznaczna z jego wykreśleniem z Systemu Informacji Oświatowej. Założył, że przyznanie stronie prawa do świadczenia byłoby możliwe jedynie w sytuacji gdy w okresie, w którym dziecko nie uczęszczało do przedszkola było równocześnie wykreślone z tego systemu. Stwierdził, że skoro od 16 grudnia 2025 r. dziecko było wpisane na listę dzieci uczęszczających do przedszkola to mogło być w każdej chwili objęte opieką w tej placówce.
W skardze wniesiono o uchylenie decyzji organów obu instancji, przywrócenie świadczenia na dziecko od 16 grudnia 2025 r., zasądzenie kosztów postępowania, a ponadto o dopuszczenie dowodów w postaci: zaświadczenia dyrektora przedszkola z 2 lutego 2026 r. potwierdzającego zakres opieki przedszkolnej wobec dziecka, zaświadczenia dyrektora przedszkola z 31 marca 2026 r. potwierdzającego brak opieki przedszkolnej wobec dziecka w okresie od 16 grudnia 2025 r. do 31 stycznia 2026 r., wydruków z systemu ewidencji pobytu dziecka w przedszkolu we wskazanym okresie. Zarzucono naruszenie w tej sprawie:
1/ art. 9 ust. 1 ustawy poprzez bezpodstawne uznanie, że samo wpisanie dziecka do Systemu Informacji Oświatowej jest równoznaczne z objęciem opieką, podczas gdy sama możliwość uczęszczania (wpis w systemie) nie jest w ustawie wskazana jako przeszkoda do świadczenia, w konsekwencji czego organ nieprawidłowo pozbawił skarżącą prawa do świadczenia mimo spełnienia warunku faktycznego braku uczęszczania dziecka do przedszkola do 1 lutego 2026 r.;
2/ art. 77 § 1 oraz art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: "Kpa") poprzez zaniechanie obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego; podniesiono, że kluczowym dowodem w sprawie jest zaświadczenie dyrektora przedszkola z 2 lutego 2026 r., które dokumentuje datę rozpoczęcia opieki dziecka w przedszkolu, zaś faktyczny brak uczęszczania dziecka został potwierdzony zaświadczeniami dyrektora przedszkola, brakiem obecności w dzienniku i brakiem opłat w grudniu-styczniu;
3/ art. 107 § 3 Kpa poprzez brak wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji przyczyn z powodu których zaświadczenie dyrektora przedszkola nie wpłynęło na ustalenia w sprawie.
W uzasadnieniu tych zarzutów uznano, że organ błędnie utożsamił formalny wpis dziecka do Systemu Informacji Oświatowej z jego uczęszczaniem do przedszkola. Oceniono, że w art. 9 ust. 1 ustawy jest mowa o dziecku nieobjętym opieką, co należy rozumieć jako brak uczęszczania. Natomiast wpis do ww. Systemu z 16 grudnia 2025 r. oznacza jedynie, że dziecko zostało zapisane do przedszkola, a nie objęte opieką, gdyż zgodnie z zaświadczeniem dyrektora przedszkola dziecko faktycznie zaczęło uczęszczać do placówki dopiero 2 lutego 2026 r., co w ocenie skarżącej eliminuje przeszkodę wymienioną w ustawie w okresie grudzień-styczeń.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. 2024 r. poz. 1267) oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") sąd dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W świetle zaś art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Kontrola sądowoadministracyjna przeprowadzona w niniejszej sprawie w tak zakreślonych granicach wykazała, że organy obu instancji naruszyły przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. skutkuje uwzględnieniem skargi.
Podstawę prawną do uchylenia stronie prawa do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" stanowił art. 53 ust. 1 ustawy w świetle którego organ może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia, osoba nienależnie pobrała świadczenie, lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia. Z ustaleń organu opartych na danych z Systemu Informacji Oświatowej wynikało, że dziecko zostało wpisane na listę dzieci uczęszczających do przedszkola, co zdaniem organu miało wpływ na prawo do rzeczonego świadczenia, które zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy przysługuje na dziecko nieobjęte opieką w żłobku, klubie dziecięcym, przedszkolu albo przez dziennego opiekuna. Uszło jednak uwadze organu, że użyty w tym przepisie termin "dziecko nieobjęte opieką" należy do sfery faktów, a nie prawa, co wyklucza jego ustalenie jedynie na podstawie danych systemowych w sytuacji, gdy tak jak w kontrolowanej sprawie, strona zgłosi zastrzeżenia co do prawdziwości danych zawartych w rejestrze.
Jak wynika bowiem z uzasadnienia rządowego projektu ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" (Sejm RP X kadencji, druk nr 319), celem regulacji jest przede wszystkim umożliwienie podjęcia rodzicom wyboru, w jaki sposób zorganizują opiekę nad dziećmi do 3. roku życia. Założono bowiem, że rodziny powinny mieć szansę na rozwój i musi się to odbywać w duchu poszanowania i respektowania ich niezależności, autonomii i definiowania potrzeb. Podano, że odpowiedzią na te potrzeby jest niniejszy projekt ustawy, który z jednej strony pozwoli aktywizującym się rodzicom wybrać, czy chcą, aby ich dzieckiem zajmował się ktoś bliski bądź niania w warunkach domowych dzięki świadczeniu "aktywni rodzice w pracy" czy dziecko będzie objęte opieką instytucjonalną w żłobku, klubie dziecięcym bądź pod opieką dziennego opiekuna dzięki świadczeniu "aktywnie w żłobku", czy też pozostaną poza rynkiem pracy, zapewniając samodzielnie opiekę nad dzieckiem i skorzystają ze świadczenia "aktywnie w domu".
Aby umożliwić ten wybór, zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy ustalenie prawa do świadczeń "aktywny rodzic" oraz ich wypłata następują na wniosek uprawnionego podmiotu. Natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych, stosownie do art. 44 ust. 1 ustawy, ustalając lub weryfikując prawo do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" lub świadczenia "aktywnie w domu", jest obowiązany do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji niezbędnych danych, drogą elektroniczną m.in. z rejestrów publicznych. Jednak pozyskane w ten sposób informacje, jeśli miałyby doprowadzić do uchylenia stronie prawa do świadczenia, powinny zostać następnie poddane ocenie w całokształcie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, po przeprowadzeniu sformalizowanego postępowania administracyjnego, w którym organ z urzędu lub na wniosek stron podejmuje wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy.
Takie obowiązki organu administracji wynikają bowiem z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa i znajdują zastosowanie w niniejszej sprawie zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy. W kontrolowanej sprawie organy obu instancji zaniechały jednak realizacji tych obowiązków, co dorowadziło także do naruszenia art. 107 § 3 Kpa, ponieważ nie wyjaśniało podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu stwierdzone naruszenie przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Jak trafnie przyjmuje się bowiem w orzecznictwie sądów administracyjnych, dane wynikające z rejestrów publicznych, o których mowa w art. 44 ust. 1 ustawy, mogą być co do zasady podstawą ustaleń organu w zakresie faktu uczęszczania dziecka do właściwej placówki przedszkolnej. Jednakże w sytuacji, gdy tak jak w kontrolowanej sprawie, strona wskazuje na rozbieżność danych zawartych w rejestrze ze stanem faktycznym, rolą organu jest podjęcie stosownych działań zmierzających do weryfikacji czy dziecko rzeczywiście uczęszcza do określonej placówki (zob. m.in. wyrok WSA w Białymstoku z 12 marca 2026 r. sygn. II SA/Bk 1925/25, wyrok WSA w Lublinie z 14 maja 2026 r. sygn. akt II SA/Lu 62/26 oraz wyrok WSA w Krakowie z 30 czerwca 2026 r. sygn. akt III SA/Kr 438/26).
Z akt sprawy wynika, że skarżąca już na etapie odwołania od decyzji organu I instancji podniosła, że dziecko z wyprzedzeniem, tj. 16 grudnia 2025 r. zostało jedynie zapisane do przedszkola z uwagi na ograniczoną ilość miejsc w publicznych przedszkolach. Wyjaśniła jednak, że do 1 lutego 2026 r. dziecko nie uczęszczało do przedszkola i pozostawało w domu pod opieką strony, jej męża i opiekunki. Podała, że dziecko zaczęło uczęszczać do przedszkola dopiero 2 lutego 2026 r., co potwierdza załączone do odwołania zaświadczenie dyrektora przedszkola. Organ odwoławczy pozyskał zatem informację, która co najmniej uprawdopodobniała okoliczność, że wpisy w rejestrze mogą nie odpowiadać stanowi faktycznemu, którego ustalenie w świetle art. 9 ust. 1 ustawy jest niezbędne dla oceny zachowania przez stronę prawa do świadczenia "aktywni rodzice w pracy". Organ ten nie przeprowadził jednak postępowania wyjaśniającego, jak i nie przeprowadził dowodów w celu rozstrzygnięcia zarzutów podniesionych przez skarżącą.
Ograniczył się jedynie do ponownego przytoczenia danych z Sytemu Informacji Oświatowej, co było działaniem pozornym wobec podniesionych zarzutów. Jednocześnie organ powielał twierdzenie, że dla oceny prawa do świadczenia "aktywni rodzice w pracy" nie ma znaczenia faktyczna obecność dziecka w przedszkolu, lecz moment objęcia go tą formą opieki poprzez wpis w rejestrze, pomijając to, że w świetle danych zawartych w zaświadczeniu dyrektora przedszkola dziecko zaczęło uczęszczać do przedszkola od 2 lutego 2026. Okoliczność tą potwierdzają także dokumenty załączone do skargi.
W opisanym stanie sprawy należało stwierdzić, że organy obu instancji naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 Kpa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły również przepis prawa materialnego, tj. art. 9 ust. 1 ustawy poprzez jego błędną wykładnię, sprzeczną z ustalonym przez sąd rezultatem wykładni celowościowo-funkcjonalnej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uwzględnią zatem wykładnię tego przepisu zawartą w niniejszym uzasadnieniu oraz ustalą rzeczywisty stan faktyczny sprawy, dokonując następnie jego prawidłowej oceny pod kątem wpływu na ustalone skarżącej prawo do świadczenia "aktywni rodzice w pracy". Wynik tej oceny należy odzwierciedlić w uzasadnieniu decyzji sporządzonej zgodnie z zasadami opisanymi w art. 107 § 3 Kpa
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.
Przywoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl