Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 16 lutego 2026 r. nr 447103398, znak: 010070/680/192751/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania E.C., uchylił w części zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 17 czerwca 2024 r., nr 447103398, znak: 010070/680/192751/2024 o uchyleniu przyznanego w Informacji/Decyzji z 8 kwietnia 2024 r. prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. na F. C. i przyznał świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres od 1 września 2024 r. do 31 maja 2025 r. w kwocie 800 zł miesięcznie oraz odmówił przyznania prawa do świadczenia za okres od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r.
Prezes ZUS w motywach rozstrzygnięcia wskazał, że w tym czasie obowiązującymi orzeczeniami Sądu były postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 6 maja 2022 r. i 29 sierpnia 2022 r., sygn. akt [...], zgodnie z którymi opieka nad dzieckiem była sprawowana przez oboje rodziców dziecka w formie pieczy bieżącej we wspólnej nieruchomości w W..
Z akt sprawy wynika, że 1 lutego 2024 r. na okres świadczeniowy 2024/2025 z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na rzecz dziecka F. C. wystąpiła więcej niż jedna osoba uprawniona doprowadzając tym samym do zbiegu prawa. Z systemów ZUS wynika, że informacją z 8 kwietnia 2024 r. prawo do świadczenia wychowawczego w okresie świadczeniowym 2024/2025 przyznano skarżącej, jednak po wniesionym przez ojca dziecka odwołaniu do Prezesa ZUS od decyzji wydanej w tym samym dniu o odmowie przyznania prawa, 5 czerwca 2024 r. przyznano mu prawo do świadczenia wychowawczego od początku ww. okresu.
W konsekwencji przywołaną na wstępie decyzją z 17 czerwca 2024 r. uchylono wcześniej przyznane skarżącej prawo do świadczenia na ww. dziecko. W uzasadnieniu organ stwierdził, że zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi XII Wydział Cywilny Rodzinny z 6 maja 2022 r., sygn. akt [...] opieka sprawowana jest przez oboje rodziców, a zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.p.p.w.d."), w przypadku gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie nie zgadzając się z jej rozstrzygnięciem.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie po rozpoznaniu powyższego odwołania uchylił w części zaskarżoną decyzję i przyznał świadczenie wychowawcze na dziecko na okres od 1 września 2024 r. do 31 maja 2025 r. w kwocie 800 zł miesięcznie oraz odmówił przyznania prawa do świadczenia za okres od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r.
Organ po przywołaniu treści art. 4 ust. 2, art. 22 u.p.p.w.d. wyjaśnił, że na przestrzeni lat 2022-2024 zmieniały się zarządzenia opiekuńcze względem dziecka. Postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi z 6 maja 2022 r., sygn. akt [...] na czas toczącego się postępowania przed Sądem w sprawie o rozwód Sąd zabezpieczył miejsce zamieszkania dzieci jako nieruchomość położoną w W. celem sprawowania przez rodziców dziecka pieczy bieżącej. Sąd również ograniczył władzę rodzicielską każdego z rodziców dziecka. Postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi z 29 sierpnia 2022 r., sygn. akt [...] uregulowano sporny temat podziału utrzymania dzieci i wspólnej nieruchomości w W.. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z 16 listopada 2022 r., sygn. akt [...] rozwiązano małżeństwo stron i ustanowiono m. in. miejsce zamieszkania dziecka przy matce, obciążenie każdego z rodziców kosztami utrzymania i wychowania dziecka i ustalenie obowiązku alimentacyjnego ojca K. C..
Dodatkowo Sąd ustalił wymiar kontaktów ojca z dzieckiem w pierwszy i trzeci weekend każdego miesiąca od piątku od godz. 17:00 do niedzieli do godz. 19:00 Postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 27 listopada 2023 r., sygn. akt [...] oddalono wniosek w przedmiocie uchylenia i zmiany zabezpieczenia udzielonego postanowieniami Sądu Okręgowego w Łodzi z 29 sierpnia 2022 r. oraz z 6 maja 2022 r. w sprawie sygn. akt [...]. Postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] wszczętym na skutek apelacji pozwanego na wyrok rozwodowy Sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce E.C. zmieniając tym samym zapis punktu 1 postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 6 maja 2022 r., sygn. akt [...] oraz zobowiązał rodziców dziecka do partycypowania w kosztach utrzymania dziecka ustalając alimenty na rzecz dziecka od ojca.
Organ stwierdził, że na czas rozpoczęcia okresu świadczeniowego 2024/2025 w czerwcu 2024 r. obowiązującymi orzeczeniami Sądu były zapisy postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 6 maja 2022 r. i 29 sierpnia 2022 r., sygn. akt [...] wobec apelacji ojca dziecka na wyrok z 16 listopada 2022 r. Zgodnie z nimi opieka nad dzieckiem powinna być sprawowana przez oboje rodziców dziecka w formie pieczy bieżącej we wspólnej nieruchomości w W., dlatego zasadnym było zastosowanie art. 22 u.p.p.w.d. oraz zawartej w nim zasady pierwszeństwa i przyznanie K. C. prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2024/2025, który jako pierwszy wystąpił z wnioskiem. 12 sierpnia 2024 r. powyższy stan faktyczny uległ zmianie w wyniku wydania przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowienia, którym to miejsce zamieszkania ww. dziecka ustalono przy matce dziecka.
Dodatkowo z załączonego w postępowaniu wyjaśniającym uzasadnienia ww. postanowienia wynika że: "Małoletni od stycznia 2024 r. nieprzerwanie pozostają pod bezpośrednią pieczą matki i zamieszkują wraz z nią w Ż.. Sytuacja taka została ukształtowana zdarzeniami, do jakich doszło w styczniu 2024 r., oraz toczącym się postępowaniem przygotowawczym w sprawie sygn. [...], które do daty orzekania w przedmiocie wniosku powódki nie było prawomocnie zakończone. Nie przesądzając ostatecznego wyniku postępowania karnego, dla Sądu Apelacyjnego nie budzi wątpliwości, że do czasu pełnego i ostatecznego wyjaśnienia okoliczności zdarzenia z 3 stycznia 2024 r. małoletni nie powinni pozostawać pod bezpośrednią pieczą pozwanego, a tym samym brak jest możliwości ich powrotu do domu w W.".
Biorąc pod uwagę uzyskane w ramach postępowania odwoławczego materiały dowodowe i wynik przeprowadzonej analizy sprawy organ stwierdził, że odwołanie powinno zostać uwzględnione w części, ponieważ do zmiany obowiązującego zarządzenia opiekuńczego doszło w trakcie miesiąca zatem stosowanie się do nowych okoliczności następuje od miesiąca następnego po ich wprowadzeniu. W związku z powyższym należało przyznać skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko F. C. od września 2024 r.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi E. C., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, zaskarżyła decyzję organu drugiej instancji w części, w której odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego F. C. za okres od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r. Skarżąca zarzuciła:
- 1. naruszenie art. 22 u.p.p.w.d., przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w spornej części okresu świadczeniowego należało zastosować zasadę pierwszeństwa złożenia wniosku, mimo że z materiału dowodowego wynikało, że dziecko faktycznie pozostawało wyłącznie pod opieką matki, a więc nie zachodziła sytuacja równoczesnego sprawowania opieki przez oboje rodziców;
- 2. naruszenie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., przez odmowę przyznania świadczenia rodzicowi, z którym dziecko wspólnie zamieszkiwało i na którego utrzymaniu pozostawało;
- 3. błędne przyjęcie, że formalne obowiązywanie wcześniejszych orzeczeń zabezpieczających samo przez się rozstrzyga o tym, kto faktycznie sprawował pieczę nad dzieckiem w okresie od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r.;
- 4. pominięcie oraz wadliwą ocenę materiału dowodowego, w szczególności pominięcie znaczenia treści uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r., z którego wynika, że małoletni od stycznia 2024 r. nieprzerwanie pozostawali pod bezpośrednią pieczą matki;
- 5. sprzeczność istotnych ustaleń decyzji z treścią zebranego materiału dowodowego polegającą na tym, że organ z jednej strony przyjął jako ustalone, że dziecko od stycznia 2024 r. pozostawało pod bezpośrednią pieczą matki, a z drugiej strony odmówił przyznania świadczenia za czerwiec, lipiec i sierpień 2024 r., jak gdyby w tym czasie opieka była sprawowana równocześnie przez oboje rodziców;
- 6. dowolne, a nie swobodne, ustalenie stanu faktycznego poprzez nadanie rozstrzygającego znaczenia formalnemu brzmieniu wcześniejszych postanowień sądowych przy jednoczesnym zignorowaniu rzeczywistej sytuacji dziecka i faktycznego miejsca jego pobytu;
- 7. naruszenie zasady prawdy obiektywnej oraz obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego przez wybiórcze potraktowanie dowodów, to jest przez przyjęcie tylko tej części materiału, która przemawiała za stanowiskiem organu oraz pominięcie tej części, która przemawiała za przyznaniem świadczenia matce już za okres wcześniejszy;
- 8. wadliwe przyjęcie, że zmiana wynikająca z postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r. mogła wywołać skutek dopiero od września 2024 r., podczas gdy sam organ oparł się nie tylko na sentencji tego postanowienia, lecz także na jego uzasadnieniu wskazującym jednoznacznie, że rzeczywisty stan pieczy istniał od stycznia 2024 r., a nie dopiero od dnia wydania postanowienia.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w części odmawiającej prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego F. C. za okres od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r., stwierdzenie, że zaskarżona decyzja w tej części została wydana z naruszeniem prawa materialnego oraz z istotnym naruszeniem zasad prowadzenia postępowania, zobowiązanie organu do ponownego rozpoznania sprawy z uwzględnieniem oceny prawnej Sądu, przeprowadzenie kontroli legalności zaskarżonej decyzji w całym zakresie objętym skargą, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z akt administracyjnych sprawy, w tym z odwołania z 5 lipca 2024 r., decyzji z 17 czerwca 2024 r., postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r. wraz z uzasadnieniem oraz z pozostałych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy.
W uzasadnieniu stwierdziła, że rozumowanie organu jest wadliwe, ponieważ zostało oparte na utożsamieniu formalnego stanu wynikającego z wcześniejszych postanowień zabezpieczających z rzeczywistym, faktycznym wykonywaniem opieki nad dzieckiem. Tymczasem art. 22 u.p.p.w.d. nie odwołuje się do tego, jaki model opieki wynikał z dawnych orzeczeń zabezpieczających, lecz do tego, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Dopiero w sytuacji, gdy opieka jest rzeczywiście sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, aktualizuje się reguła pierwszeństwa wniosku. Organ postąpił zatem w sposób odwracający kolejność rozumowania przewidzianą w u.p.p.w.d. Zamiast ustalić, kto faktycznie sprawował opiekę w okresie od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r., organ z góry przyjął, że skoro istniały wcześniejsze postanowienia dotyczące pieczy bieżącej, to opieka była równoczesna, a zatem należy zastosować zasadę pierwszeństwa.
Stanowisko to pozostaje w oczywistej sprzeczności z dalszą częścią tej samej decyzji, gdzie organ wskazał, że z uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r. wynika, że małoletni od stycznia 2024 r. nieprzerwanie pozostawali pod bezpośrednią pieczą matki i wraz z nią zamieszkiwali. Nie sposób zatem uznać, że w czerwcu, lipcu i sierpniu 2024 r. opieka była sprawowana równocześnie przez oboje rodziców w rozumieniu art. 22 u.p.p.w.d.
Organ nie ustalił w sposób przekonujący ani konkretny, aby w spornym okresie małoletni rzeczywiście przebywał naprzemiennie lub równolegle pod bezpośrednią pieczą obojga rodziców. Organ poprzestał na odwołaniu się do dawnych postanowień sądowych oraz do abstrakcyjnego modelu pieczy, nie wykazując jednak, że model ten był w rzeczywistości realizowany po styczniu 2024 r. Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy formalnym ukształtowaniem sytuacji rodzicielskiej a jej rzeczywistym wykonywaniem. Świadczenie wychowawcze nie jest związane z abstrakcyjnym statusem rodzica, lecz z rzeczywistym wykonywaniem pieczy, ponoszeniem ciężaru codziennego utrzymania dziecka i zapewnianiem mu bieżącej opieki. Ustawodawca wyraźnie przesądził, że w przypadku zbiegu prawa to rodzic faktycznie sprawujący opiekę ma pierwszeństwo. Właśnie dlatego organ był obowiązany ustalić realny przebieg opieki, a nie poprzestać na formalnym powołaniu się na wcześniejsze orzeczenia.
Skarżąca nadmieniła, że z samego celu świadczenia wychowawczego wynika konieczność jego przyznania temu rodzicowi, który rzeczywiście ponosi ciężar codziennego wychowania oraz zaspokajania bieżących potrzeb dziecka. Jeżeli dziecko przebywało i zamieszkiwało z matką, a matka wykonywała wobec niego codzienną pieczę, to odmowa przyznania jej świadczenia za część tego okresu oznacza oderwanie rozstrzygnięcia od społecznego i ustawowego celu tego świadczenia. Skarżąca dostarczyła do akt postępowania liczne dowody na to, że wszelkie koszty bieżącego utrzymania dzieci w spornym okresie ponoszone były przez nią, a nie przez ich ojca.
Prawidłowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku przeciwnego od przyjętego w decyzji, że w okresie od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r. małoletni pozostawał wyłącznie pod bezpośrednią pieczą matki, wspólnie z nią zamieszkiwał i pozostawał na jej utrzymaniu, wobec czego to matce przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego również za ten okres.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Obecna na rozprawie 22 lipca 2026 r. pełnomocnik skarżącej poparła skargę i cofnęła wnioski dowodowe zawarte w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia aktów organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu, co uzasadnia jej uchylenie w części.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, którą uchylono w części decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko F. C. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. i przyznano świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres od 1 września 2024 r. do 31 maja 2025 r. w kwocie 800 zł miesięcznie.
W kontrolowanej sprawie organ pierwszej instancji uchylił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. wskazując, że zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi XII Wydział Cywilny z 6 maja 2022 r., sygn. akt [...] opieka sprawowana jest przez oboje rodziców. Organ drugiej instancji uchylając powyższą decyzję w części stwierdził, że postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] wszczętym na skutek apelacji pozwanego na wyrok rozwodowy, Sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce E.C..
Odnosząc się do okresu czerwiec - sierpień 2024 r. stwierdził, że świadczenie nie przysługuje, ponieważ w owym czasie obowiązującymi orzeczeniami Sądu były postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 6 maja 2022 r. i 29 sierpnia 2022 r., sygn. akt [...], zgodnie z którymi opieka nad dzieckiem była sprawowana przez oboje rodziców dziecka w formie pieczy bieżącej, a ojciec dziecka pierwszy złożył wniosek. Z powyższym stanowiskiem nie zgadza się skarżąca, która stoi na stanowisku, że formalne obowiązywanie wcześniejszych orzeczeń zabezpieczających samo przez się nie rozstrzyga o tym, kto faktycznie sprawował pieczę nad dzieckiem w okresie od czerwca 2024 r. do sierpnia 2024 r. Dzieci faktycznie pozostawały wyłącznie pod opieką matki, a więc nie zachodziła sytuacja równoczesnego sprawowania opieki przez oboje rodziców. Zdaniem skarżącej organ zignorował rzeczywistą sytuację dziecka i faktycznego miejsca jego pobytu.
Spór w rozpoznawanej sprawie odnosi się zatem do oceny prawidłowości rozstrzygnięcia organu drugiej instancji, który odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. Oś problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku zbiegu wniosków obojga rodziców o przyznanie świadczenia wychowawczego, organ administracji publicznej jest uprawniony do oparcia rozstrzygnięcia wyłącznie na treści orzeczeń sądu powszechnego regulujących kwestię pieczy nad dzieckiem oraz na fakcie pierwszeństwa złożenia wniosku przez jednego z rodziców, z pominięciem samodzielnego ustalenia, kto w spornym okresie sprawował faktyczną opiekę nad małoletnim.
Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz.U.
z 2024 r. poz. 1576 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.p.p.w.d.").
Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Z kolei, zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się.
Z przywołanych wyżej unormowań wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. O prawie do świadczenia wychowawczego, poza przypadkiem opieki naprzemiennej, decyduje przesłanka o charakterze faktycznym. Dosadnie świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Orzeczenia sądu powszechnego dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca zamieszkania dziecka czy ustalające formę opieki bieżącej, mają niewątpliwie niezwykle istotne znaczenie dowodowe i domniemanie prawne, jednakże w sytuacji wystąpienia sporu między rodzicami (zbiegu wniosków) nie mają charakteru absolutnego i wyłącznego.
Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności kontrolowanej sprawy należy wskazać, że organ drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka przez skarżącą wynika wyłącznie z postanowienia sądu powszechnego. Organ odwoławczy, odmawiając przyznania świadczenia za okres czerwiec-sierpień 2024 r., błędnie poprzestał na przywołaniu treści postanowień Sądu Okręgowego w Łodzi XII Wydział Cywilny z 6 maja 2022 r. i 29 sierpnia 2022 r., sygn. akt [...] ustalających bieżącą pieczę obojga rodziców, a następnie oparł się na fakcie, że ojciec dziecka jako pierwszy złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia.
Posiadanie formalnego prawa do sprawowania opieki naprzemiennej, wynikającego z postanowienia sądu, nie jest tożsame z faktycznym jej sprawowaniem. Jeżeli organ powziął wiadomość o tym, że o świadczenie ubiegają się oboje rodzice, zobligowany był w pierwszej kolejności ustalić, przy pomocy wszelkich dostępnych środków dowodowych, w tym wywiadu środowiskowego, który z rodziców realizuje tę opiekę w sensie materialnym i faktycznym, a dopiero w przypadku ustalenia, że opieka ta jest sprawowana równocześnie w porównywalnym wymiarze, oprzeć się na kryterium pierwszeństwa złożenia wniosku.
Za błędną należy uznać wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d. uznającą, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka i sprawowania nad nim faktycznej opieki wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem (por. wyroki WSA: w Gdańsku z 13 listopada 2024 r., II SA/Gd 186/24; w Łodzi z 6 lutego 2025 r., II SA/Łd 825/24, dostępne pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpatrywanej sprawie organ odwoławczy nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikował, w zestawieniu z wnioskiem ojca dziecka, a także zgromadzonymi w aktach sprawy dokumentami, w tym orzeczeniami sądu powszechnego, twierdzeń skarżącej, w tym zawartych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji i skardze, że od stycznia 2024 r., tylko ona sprawuje faktyczną opiekę nad swoimi dziećmi.
Istotna w tym miejscu staje się konieczność zwrócenia szczególnej uwagi na treść powołanego już postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...], mocą którego ustalono miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Z ustaleń sądu powszechnego zawartych w tym orzeczeniu wprost bowiem wynika, że "Małoletni od stycznia 2024 r. nieprzerwanie pozostają pod bezpośrednią pieczą matki i zamieszkują wraz z nią w Ż.". Okoliczność ta, mająca fundamentalne znaczenie dla subsumpcji stanu faktycznego pod normę art. 22 u.p.p.w.d., została przez organ odwoławczy całkowicie i niezasadnie pominięta w procesie gromadzenia oraz oceny materiału dowodowego. Pominiecie tak doniosłego środka dowodowego, pochodzącego od sądu powszechnego, badającego wnikliwie relacje rodzinne, stanowi rażące naruszenie wyrażonej w art. 7 i 77 § 1 k.p.a. zasady prawdy obiektywnej oraz zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.).
Rozpoznając sprawę ponownie, rzeczą organu administracji będzie bezwzględne uwzględnienie oceny prawnej i wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu, stosownie do rygorów art. 153 p.p.s.a. W szczególności organ zobowiązany będzie poddać analizie treść postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] i wynikające z niego jednoznaczne ustalenia faktyczne potraktować jako należycie udokumentowane potwierdzenie faktu sprawowania przez skarżącą wyłącznej opieki nad dziećmi, obejmujące również sporny okres od czerwca do sierpnia 2024 r. Ustalenia te winny stanowić punkt wyjścia dla prawidłowej oceny, któremu z rodziców w rzeczywistości przysługuje prawo do przedmiotowego świadczenia w sytuacji zbiegu wniosków.
Wskutek dokonania błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. oraz braku ustalenia miejsca zamieszkania dziecka skarżącej w spornym okresie, a w rezultacie naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, organ błędnie uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. naruszając tym samym przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślenia wymaga, że obowiązkiem organów administracji publicznej jest, zgodnie z art. 7 k.p.a., podejmowanie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Art. 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Sytuacja taka powinna mieć miejsce szczególnie wówczas, gdy o świadczenie, na ten sam okres, występują (jak w kontrolowanej sprawie) osoby, z których każda z osobna wskazuje siebie jako osobę sprawującą faktyczną opiekę nad dzieckiem.
W takim przypadku podstawowym i pierwszym zadaniem organu jest ustalenie, czy faktyczna opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez oboje wnioskodawców. Jeżeli zaś istnieją w tym zakresie jakiekolwiek wątpliwości, organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym także może zwrócić się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dotyczy to również sytuacji, gdy konkurujący wnioskodawca złoży wniosek już po przyznaniu świadczenia innemu wnioskodawcy i pojawi się wątpliwość co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez rodzica otrzymującego świadczenie (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 22). W kontrolowanej sprawie organy zaniechały takich działań.
Wskazane uchybienia w zakresie postępowania wyjaśniającego mają istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalenie powyższych okoliczności faktycznych przesądza bowiem o tym, czy skarżącej przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego za sporny okres od 1 czerwca do 31 sierpnia 2024 r. Przedwczesne i pozbawione należytych podstaw dowodowych przyjęcie przez organ odwoławczy, że w owym czasie wyłączną przesłanką rozstrzygnięcia zbiegu wniosków mogły być postanowienia Sądu Okręgowego z 2022 r. oraz kryterium pierwszeństwa złożenia wniosku, doprowadziło do naruszenia przepisów postępowania, a w konsekwencji do przedwczesnego zastosowania normy materialnoprawnej z art. 22 u.p.p.w.d.
Jak już bowiem wcześniej wskazano opieka, czyli faktyczna piecza, powinna obejmować rzeczywiste przebywanie i zamieszkiwanie z dzieckiem. Wspólne zamieszkiwanie natomiast, co do zasady, wiąże się z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem. Sytuacja, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia, obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Dopiero ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w wyroku i weźmie pod uwagę przedstawione w uzasadnieniu okoliczności. Organ zobowiązany będzie poddać wnikliwej analizie zebrany materiał dowodowy, ze szczególnym uwzględnieniem bezspornych ustaleń zawartych w postanowieniu Sądu Apelacyjnego z 12 sierpnia 2024 r., potwierdzających ciągłe i bezpośrednie sprawowanie pieczy nad dziećmi przez matkę od stycznia 2024 r. Na tej podstawie organ wyda ponowne rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa do świadczenia za sporny okres dając temu należyty i wyczerpujący wyraz w uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.
MR