Uzasadnienie
Decyzją z dnia 4 marca 2026 r., nr KO.447.7.2026 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: DZ.U. z 2025 poz. 1691) – dalej: k.p.a.; art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 5, ust. 2b, ust. 5, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 1208) – dalej: u.ś.r.; Samorządowe Kolegium, Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Opoczna z dnia 20 stycznia 2026 r., nr DSRAIDM.6300.462.2025.AK orzekającą o: 1) ustaleniu za nienależnie pobrany przez I. Ł. zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 28 lutego 2019 r. w kwocie łącznej 5.939,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 4.361,43 zł (na dzień wydania decyzji);
- 2) zobowiązaniu I. Ł. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wskazanego w pkt 1 decyzji wraz odsetkami na wskazany rachunek bankowy.
Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że decyzją z dnia 4 października 2005 r., nr OPS.81820/269/ZP/10/2005 Burmistrz Opoczna przyznał J. Ł. (małżonkowi skarżącej) przyznano prawo do świadczenia rodzinnego w formie zasiłku pielęgnacyjnego (art. 16 u.ś.r.) na okres od 1 września 2005 r. do bezterminowo. W związku ze zmianą wysokości przedmiotowego świadczenia ww. decyzja była dwukrotnie zmieniana, odpowiednio decyzją z dnia 28 sierpnia 2006 r. oraz decyzja z dnia 5 września 2018 r. Jak wynika z akt sprawy przyznane J. Ł. świadczenie wypłacane było na wskazany przez niego rachunek bankowy, którego współwłaścicielem była skarżąca. Z akt sprawy wynika również, że J. Ł. zmarł w dniu 29 stycznia 2012 r. (odpis aktu zgonu skrócony [...] – k. 38 akt administracyjnych), co zostało odnotowane przez organ pomocowy w lutym 2019 r. (k. 28 akt administracyjnych). Pomimo śmierci osoby uprawnionej do pobierania przedmiotowego świadczenia, było ono wypłacane do dnia 28 lutego 2019 r.
Decyzją z dnia 18 marca 2019 r., nr MGOPS.DSWRIA.4210.ZP.62.2019.KK Burmistrz Opoczna stwierdził wygaśnięcie ww. decyzji z dnia 4 października 2005 r. z powodu śmierci osoby uprawnionej do pobierania świadczeń rodzinnych.
Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 20 stycznia 2026 r. Burmistrz Opoczna orzekł, iż wypłacony na rachunek skarżącej, przyznany J. Ł. zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 stycznia 2016 r. do 28 lutego 2019 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne i zobowiązał skarżącą do jego zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie. Wydanie decyzji poprzedziły czynności procesowe organu mające na celu ustalenie danych współwłaściciela rachunku bankowego, na który wypłacano przedmiotowe świadczenie.
W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej, decyzją z dnia 4 marca 2026 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia stanowiły między innymi przepisy art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 u.s.r., które stanowią odpowiednio, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu; za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Kolegium podkreśliło, iż przyznany małżonkowi skarżącej zasiłek pielęgnacyjny stanowi świadczenie o charakterze osobistym, ściśle związanym z osobą beneficjenta, a prawo do przedmiotowego świadczenia wygasa z chwilą śmierci osoby uprawnionej.
Tym samym, wobec śmierci J. Ł. w dniu 29 stycznia 2012 r., o czym, co Kolegium zaznaczyło strona nie poinformowała właściwego organu pomocowego, wypłacone na rachunek bankowy, którego skarżąca jest współwłaścicielem, kwoty zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 lutego 2012 r. do 28 lutego 2019 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu przepisów u.ś.r., podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami (art. 30 ust. 2b u.ś.r.). Kolegium podkreśliło, że treść art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r dla możliwości uznania wypłaconego świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane nie statuuje przesłanki świadomości osoby zobowiązanej do ich zwrotu. Wskazało również, że okres za jaki skarżąca została zobowiązana do zwrotu wypłaconego świadczenia wynika z nowelizacji przepisów ustawy u.ś.r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1302), obowiązującym od dnia 18 września 2015 r., którą dodano między innymi przepisy art. 30 ust. 2 pkt 5 i ust. 5 u.ś.r. Wskazało nadto na przyczyny braku możliwości odzyskania ww. kwot na podstawie art. 30a ust. 1 u.ś.r.
W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi I. Ł. wskazywała na wadliwie dokonane w sprawie ustalenia faktyczne oraz przeprowadzoną analizę materiału dowodowego, odrzucenie przedstawianych przez nią argumentów, jak również brak należytego uzasadnienia kwestionowanej decyzji, co w ocenie skarżącej stanowiło odpowiednio naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 10 § 1, art. 107 § 3 k.p.a., a w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 30, art. 30a i art. 23 u.ś.r., polegającego na ich błędnej interpretacji. Wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z poprzedzająca ją decyzją organu I instancji, zasądzenie kosztów postępowania, a nadto o wszczęcie postępowania w sprawie rażących naruszeń Burmistrza Opoczna, któremu zarzuca bezczynność w przedmiocie informacji o zgonie swojego męża J. Ł.. Strona zgłosiła także żądanie umorzenia postępowań dotyczących ustalenia i zwrotu rzekomo nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 1 stycznia 2016 r. do 28 lutego 2019 r. Ponadto, niezależnie od wyniku postępowania zainicjowanego wniesioną skargą strona wniosła o całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, co argumentowała swoim stanem zdrowia oraz sytuacja materialną w jakiej się znajduje.
W uzasadnieniu skargi strona odwołując się do swojego stanu zdrowia, zarówno w dacie śmierci męża, jak i obecnie wskazywała, iż nie miała świadomości o dokonywanych na posiadany przez nią rachunek wpłatach, poza świadczeniem emerytalnym, które nie są jej należne. Otrzymane środki finansowe wykorzystała w całości na pilne potrzeby zdrowotne i życiowe. Podkreślała, że nie była beneficjentem przedmiotowego zasiłku pielęgnacyjnego, nigdy nie pobierała świadczeń z organu pomocowego, jak i nie została poinformowana o obowiązku zgłaszania jakichkolwiek zmian, w tym informacji o śmierci męża. Zdaniem skarżącej zaistniała sytuacja jest wynikiem wadliwego, zawinionego przez organ działania, polegającego na braku wstrzymania wypłaty przyznanego zmarłemu mężowi świadczenia w odpowiednim terminie. Tym bardziej, że jak wskazała skarżąca Burmistrz Opoczna jest zarówno organem prowadzącym ewidencje ludności, jak i organem właściwym w sprawie wypłaty świadczeń rodzinnych, co czyni zasadnym stawiany ww. organowi zarzut bezczynności.
Skarżąca wskazała również, iż pomimo powziętej przez organ pomocowy w 2019 r. wiedzy o śmierci męża, decyzja organu I instancji o zwrocie świadczeń wydana została dopiero w dniu 26 stycznia 2026 r. Podkreśliła także, że w jej ocenie treść art. 30 ust. 5 u.ś.r. uniemożliwia żądanie organu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres styczeń – luty 2016 r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wnosiło o jej oddalenie argumentując, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Obecna w dniu 20 sierpnia 2026 r. na rozprawie skarżąca popierała wniesioną skargę, zawarte w niej wnioski i przedstawiona argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r. poz. 143) – dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku zaistnienia przesłanek do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Przedmiotem skargi I. Ł. uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 4 marca 2026 r. utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Opoczna z dnia 26 stycznia 2026 r. orzekającą o: 1) ustaleniu za nienależnie pobrany przez I. Ł. zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 28 lutego 2019 r. w kwocie łącznej 5.939,68 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 4.361,43 zł (na dzień wydania decyzji);
- 2) zobowiązaniu I. Ł. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wskazanego w pkt 1 decyzji wraz odsetkami na wskazany rachunek bankowy.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 1208) – dalej: u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Stosownie do treści art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
W rozpoznawanej sprawie bezsporne pomiędzy stronami postępowania pozostają te ustalenia faktyczne, z których wynika, że adresatem (beneficjentem) ostatecznej decyzji Burmistrza Opoczna z dnia 4 października 2005 r. orzekającej o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego był małżonek skarżącej J. Ł.. Nie jest także kwestionowane przez żadną ze stron postępowania, że przedmiotowy zasiłek pielęgnacyjny, zgodnie z żądaniem wnioskodawcy wypłacany był na wskazany przez niego rachunek bankowy, którego współwłaścicielem była skarżąca, a realizowane przez organ pomocowy wypłaty były kontynuowane mimo śmierci J. Ł., co nastąpiło w dniu 29 stycznia 2012 r. Wstrzymanie realizacji świadczenia nastąpiło w lutym 2019 r., w związku z powziętą informacja o zgonie beneficjenta przedmiotowego świadczenia rodzinnego.
Powyższe ustalenia faktyczne w ocenie Sądu czynią zasadnym twierdzenie organu, iż w okresie od 1 lutego 2012 r. do 29 lutego 2019 r. doszło do wypłaty kwot z tytułu przyznanego J. Ł. zasiłku pielęgnacyjnego innej, nieuprawnionej osobie – I. Ł., która niewątpliwie nie była adresatem powołanej wcześniej decyzji Burmistrza Opoczna z dnia 4 października 2005 r. To w konsekwencji, wobec wykazanego w sprawie braku możliwości odzyskania wypłaconych kwot zasiłku pielęgnacyjnego po dacie śmierci osoby uprawnionej do jego pobierania na podstawie art. 30a ust. 1 u.ś.r., uzasadniało zastosowanie normy z art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy, który to przepis, jak słusznie wskazuje Samorządowe Kolegium Odwoławcze dla możliwości uznania wypłaconego świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane nie statuuje przesłanki świadomości osoby zobowiązanej do ich zwrotu.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, a na co słusznie wskazały procedujące w sprawie organy obu instancji, iż ww. przepis został dodany w wyniku nowelizacji przepisów u.ś.r. dokonanej ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1302), z mocą obowiązującą od dnia 18 września 2015 r. Oznacza to, że znajduje on zastosowanie do świadczeń rodzinnych wypłaconych po tej dacie.
Istotnym dla rozpoznawanej sprawy pozostaje również to, że w wyniku ww. nowelizacji przepisów u.ś.r. dodany został przepis art. 30 ust. 5 ustawy, zgodnie z którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Powyższa regulacja, uwzględniając datę wydania objętej przedmiotową skargą decyzji organu i instancji (26 stycznia 2026 r.) rzutuje na okres za jaki możliwym jest dochodzenie od skarżącej żądania zwrotu wypłaconych kwot z tytułu przyznanego zmarłemu mężowi strony zasiłku pielęgnacyjnego.
W ocenie Sądu procedujące w sprawie organy w sposób prawidłowy zinterpretowały ww. przepisy art. 30 ust. 2 pkt 5 i ust. 5 u.s.r. orzekając o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenie rodzinne wypłacony stronie zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 stycznia 2016 r. do 29 lutego 2019 r.
Wątpliwości Sądu nie budzi również ustalona łączna kwota (5.939,68 zł) dochodzonego do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia rodzinnego, której sposób wyliczenia został przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dokonane zaś naliczenie od ww. kwoty ustawowych odsetek za opóźnienie znajduje podstawę prawną w art. 30 ust. 2b u.ś.r.
Niemniej jednak w ocenie Sądu wydane w sprawie rozstrzygnięcia uznać należało za co najmniej przedwczesne. Sąd stwierdził bowiem, iż procedujące w sprawie organy obu instancji rozstrzygając, na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r., w przedmiocie uznania wypłaconych kwot zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 stycznia 2016 r. do 28 lutego 2019 r. za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązując skarżącą do jego zwrotu pominęły całkowicie ustawową przesłankę warunkującą zastosowanie ww. normy prawnej, o czym świadczy brak przeprowadzenia jakichkolwiek ustaleń, co do tego czy wypłata przedmiotowego świadczenia nie wystąpiła z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
W ocenie Sądu zestawienie dat wydania decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny J. Ł., jego śmierci, jak i powzięcia przez organ pomocowy informacji o tym zdarzeniu, a nadto brak jakichkolwiek czynności organu w okresie od 2005 r. do 2019 r., weryfikujących zasadność wypłacanego świadczenia rodzinnego czynią zasadnymi wątpliwości, co do spełnienia przesłanki braku winy organu, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga również, że skoro skarżąca nie była adresatem decyzji przyznającej sporny zasiłek pielęgnacyjny, to tym samym nie została pouczona o obowiązku informowania organu o okolicznościach wpływających na przyznane jej małżonkowi uprawnienie. Stąd czyniony stronie zarzutu braku poinformowania organu pomocowego o śmierci męża nie znajduje uzasadnienia. Powyższe kwestie wymagają zatem pogłębionej analizy organów procedujących w sprawie.
Niejako na marginesie Sąd stwierdza, że na "prawidłowość" działania organu rzutują także wynikające z akt sprawy czynności organu, zmierzające do odzyskania kwot wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego, w szczególności okres jaki upłynął od powzięcia przez organ informacji o zgonie beneficjenta świadczenia do daty wydania rozstrzygnięcia organu I instancji zobowiązującego skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, co niewątpliwie wpływa na kwotę odsetek, które obciążają stronę skarżącą.
Z uwagi na powyższe Sąd za uzasadnione uznał zarzuty skargi zarówno co, do naruszenia art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., a w konsekwencji art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r., które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie wydanych w sprawie rozstrzygnięć organów obu instancji z obrotu prawnego.
Za nieuzasadnione Sąd uznał natomiast pozostałe zarzuty skargi.
Wbrew stanowisku skarżącej brak podzielenia przez procedujące w sprawie organy argumentacji i stanowiska strony nie stanowi naruszenia wyrażonej w art. 10 § 1 k.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Z akt sprawy wynika, że skarżąca została skutecznie zawiadomiona o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, jak również pouczona o przysługujących jej uprawnieniach procesowych, w tym wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. Podkreślić również należy, że dla skuteczności zarzutu pozbawienia strony możliwości czynnego udziału w toczącym się postępowaniu administracyjnym koniecznym jest wykazanie, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło stronie przeprowadzenie konkretnych czynności procesowych, a w następstwie realizację przysługujących jej praw i nie mogło być konwalidowane na późniejszych etapach tego postępowania, jak również, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.
To do strony stawiającej zarzut należy więc wykazanie istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania. Naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. ocenić należy z punktu widzenia uniemożliwienia stronie podjęcia konkretnie wskazanej czynności procesowej oraz wpływu tego uchybienia na wynik sprawy (por. wyroki NSA: z 3 lipca 2026, III OSK 33/24, z 17 lutego 2026 r., II OSK 2260/23; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Natomiast, co do zarzucanego naruszenia art. 23 i art. 30a u.s.r. wskazać należy, iż pierwszy z wskazanych przepisów reguluje tryb postępowania w sprawie z wniosku o przyznaje świadczenia rodzinnego i jako taki nie miał zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Drugi z wskazanych przepisów reguluje przesłanki (zarówno pozytywne jak i negatywne), których wystąpienie warunkuje powstanie obowiązku po stronie podmiotu prowadzącego rachunek płatniczy, inny rachunek lub będącego wydawcą instrumentu płatniczego zwrotu kwot przekazanych jako wypłata świadczeń rodzinnych, w przypadku gdy te świadczenia zostały przekazane po dniu śmierci osoby uprawnionej do ich otrzymania. Kwestia braku możliwości zastosowania normy z art. 30a ust. 1 u.s.r. została szczegółowo omówiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Odnosząc się do zawartego w treści skargi wniosku o przyznanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami wskazać należy, że sąd administracyjny nie jest właściwy do jego rozpatrzenia. Adresatem żądania zgłoszonego w tym przedmiocie skarżąca winna uczynić wierzyciela dochodzonych kwot, w tym przypadku Burmistrza Opoczna.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. ds