Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 10 grudnia 2025 r. uchylił przyznane skarżącemu P. K. w informacji z dnia 6 marca 2025 r. prawo do świadczenia wychowawczego na syna K. K. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, iż skarżący nie sprawuje opieki nad dzieckiem. Następnie organ podniósł, że zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 508), w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Zaskarżoną decyzją z dnia 13 stycznia 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej również organem odwoławczym), w wyniku rozpoznania odwołania skarżącego, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 grudnia 2025 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że wniosek o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na wymienione dziecko na okres świadczeniowy 2025/2026 skarżący złożył w dniu 11 lutego 2025 r., a matka dziecka w dniu 20 kwietnia 2025 r. Organ podkreślił, że z uwagi na to, iż wnioski o świadczenie wychowawcze na to samo dziecko oraz ten sam okres świadczeniowy wpłynęły od dwóch uprawnionych osób należało przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w celu ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem.
Następnie organ stwierdził, że mając na uwadze sposoby orzekania przez sąd o powierzaniu rodzicom sprawowania opieki nad dzieckiem, należy uznać, iż jeśli władza rodzicielska została powierzona obojgu rodzicom, faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka.
W tym zakresie organ wskazał, że matka dziecka - E. K. dołączyła do akt sprawy postanowienie Sądu z dnia [...] r. sygn. akt [...], z którego wynika, że na czas trwania postępowania miejsce pobytu dziecka – K. K. zostało ustalone przy matce. Organ podniósł, że przyjmuje ustalenia wynikające z orzeczenia sądu, które jest wiążące dla wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu o świadczenie wychowawcze. Dodał, że jeśli miejsce zamieszkania dziecka jest określone przez sąd, ZUS jest zwolniony z prowadzenia dodatkowego postępowania w celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Podkreślił, że w przypadku, gdy postanowieniem sądu ustalono miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, uznaje się, że to ten rodzic sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, o której mowa w art. 22 ww. ustawy. W podsumowaniu organ wskazał, że świadczenie wychowawcze nie przysługuje skarżącemu na okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., ponieważ nie zostały spełnione przesłanki z art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust 2a oraz art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, "gdyż miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania ojca".
W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący podniósł zarzut naruszenia przy jej wydaniu - art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez przyjęcie, że skoro sąd rodzinny ustalił miejsce pobytu dzieci przy matce, to ona sprawuje faktyczną opiekę, co nie wynika z ustawy i nie odpowiada rzeczywistemu stanowi faktycznemu. Ponadto zarzucił również naruszenie przez organ przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej K.p.a.) poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i nieustalenie rzeczywistego zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego nad dziećmi oraz poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego i oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na formalnym kryterium miejsca pobytu dzieci.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.
Sprawa - na wniosek organu - została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W konsekwencji przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie stwierdzić należało, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż przy wydaniu tej decyzji, podobnie jak i poprzedzającej ją decyzji wydanej w ramach rozpoznania sprawy w I instancji, doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję wydaną przez ZUS w pierwszej instancji o uchyleniu przyznanego skarżącemu w informacji z dnia 6 marca 2025 r. prawa do świadczenia wychowawczego na wyżej wymienione dziecko na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Podkreślenia na wstępie wymagało, że decyzja dotyczyła wyłącznie uchylenia prawa do świadczenia - nie zawierała rozstrzygnięcia o odmowie przyznania tego świadczenia. Z akt administracyjnych wynika, że organ nie wydał w ogóle rozstrzygnięcia o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że jego wniosek o przyznanie tego świadczenia, pozostał nierozpoznany. Organ poprzestał bowiem tylko na uchyleniu – wcześniej przyznanego - prawa do tego świadczenia.
Powodem uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na okres wskazany w decyzji było stwierdzenie przez organ, że postanowieniem sądu ustalone zostało miejsce zamieszkania dziecka przy jego matce, a wobec tego według organu przyjąć należało, iż to matka sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, o której mowa w art. 22 ww. ustawy.
Podkreślenia zatem wymagało, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 508, dalej również jako u.p.p.w.d.), świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a.
Natomiast według art. 22 cytowanej ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się.
W niniejszej sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w cytowanym art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, tj. - po złożeniu przez skarżącego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, matka tego samego dziecka, którego dotyczył ten wniosek, również złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na wymienione dziecko na ten sam okres.
Z treści przytoczonej regulacji wynika zaś, że w razie zaistnienia zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, kluczowe znaczenie w sprawie z wniosku o przyznanie tego świadczenia, ma rzeczywiste sprawowanie opieki nad dzieckiem, a nie treść orzeczenia sądowego dotyczącego powierzenia pieczy lub ustalenia miejsca zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców. Na marginesie dodać należało, że organ odwoławczy stwierdził w decyzji, iż mocą postanowienia sądu zostało ustalone miejsce pobytu dziecka przy matce, podczas gdy w postanowieniu tym mowa jest o powierzeniu pieczy nad dzieckiem, a nie o ustaleniu miejsca pobytu. Jednakże i tak podstawowe znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, miało ustalenie rzeczywistego sprawowania opieki nad dzieckiem, o czym była mowa wyżej. W stwierdzonych okolicznościach sprawy, gdy o świadczenie wychowawcze w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, zostały złożone wnioski przez oboje rodziców, organ był zobowiązany do ustalenia, czy rzeczywista opieka nad dzieckiem jest sprawowana równocześnie przez oboje wnioskodawców, czy też przez jednego z nich, a jeżeli tak, to przez którego.
Natomiast w przedmiotowej sprawie organ I instancji całkowicie pominął przeprowadzenie postępowania w powyższym zakresie, a Prezes ZUS, rozpoznając odwołanie, nie wyciągnął prawidłowych wniosków w kwestii powyższych braków. Podkreślenia zaś wymagało, że w odwołaniu skarżący przede wszystkim podniósł, iż sprawuje faktyczną opiekę nad małoletnimi dziećmi. Organ odwoławczy w ramach odniesienia się do powyższej kwestii, stwierdził, iż zgodnie z postanowieniem sądu z dnia [...] r. sygn. akt [...], miejsce pobytu wymienionego w decyzji dziecka zostało ustalone przy matce oraz, że jeśli miejsce zamieszkania dziecka jest określone przez sąd, ZUS jest zwolniony z prowadzenia dodatkowego postępowania w celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Jednocześnie w zaskarżonej decyzji organ ten podkreślił, że z uwagi na to, iż wnioski o świadczenie wychowawcze na to samo dziecko oraz ten sam okres świadczeniowy wpłynęły od dwóch uprawnionych osób należało przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w celu ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem.
Pomimo zasadności tego ostatniego stwierdzenia, Prezes ZUS nie wyciągnął prawidłowych wniosków z tego, że w niniejszej sprawie nie zostało przeprowadzone postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, a ustalenie to było obligatoryjne z mocy art. 22 u.p.p.w.d.
W szczególności ZUS – wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – nie wezwał skarżącego o złożenie pisemnego oświadczenia, wskazującego, jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem. W aktach znajduje się powołane przez organ odwoławczy pismo ZUS z dnia 26 września 2025 r., ale nie ma w nim mowy o wezwaniu strony do złożenia pisemnego oświadczenia dotyczącego wskazanych wyżej okoliczności, o kluczowym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy.
W piśmie tym skarżący został wezwany jedynie o przedłożenie dokumentów z sądu, potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem i zawarta została informacja o tym, że "do wniosku dołączono postanowienie Sądu Okręgowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...], w którym ustalono pieczę nad małoletnim – przy matce".
Natomiast – jak wskazano wyżej - w razie zaistnienia zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego - zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. - kluczowe znaczenie w sprawie z wniosku o przyznanie tego świadczenia, ma rzeczywiste sprawowanie opieki nad dzieckiem, a nie treść orzeczenia sądowego dotyczącego powierzenia pieczy lub ustalenia miejsca zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców.
W konsekwencji przeprowadzenia w określonych wyżej ramach, oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji wydanej w I instancji stwierdzić zatem należało, że przy ich wydaniu doszło do naruszenia art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. i wymienione naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dotyczyły bowiem uchybień w zakresie ustalenia kwestii o podstawowym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy.
Z tego powodu skargę należało uwzględnić i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a. uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję wydaną w ramach rozpoznania sprawy w I instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ przeprowadzi postępowanie zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z powyższych rozważań, przede wszystkim uzupełni materiał dokumentacyjny poprzez zwrócenie się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, dokona analizy istotnych okoliczności w sprawie, a następnie wyda decyzję spełniającą wszystkie warunki określone w art. 107 K.p.a.