Uzasadnienie
Decyzją z dnia 9 lipca 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), znak sprawy 010070/680/3376546/2025, w postępowaniu nr [...], działając na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 508 – dalej: u.p.p.), orzekając wobec D. E. (dalej: strona, skarżący, wnioskodawca), po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., odmówił mu prawa do tego świadczenia.
W decyzji wskazano, że nie ustalono, czy wnioskodawca sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Nie udzielił on podczas wywiadu wyjaśnień co do okoliczności mających znaczenie w sprawie.
Strona złożyła odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzała się z rozstrzygnięciem. Podano m. in., że od 14 lutego 2025 r. dziecko przebywa z ojcem. W dniu 19 marca 2025 r. został złożony wniosek do sądu o pozbawienie matki praw do opieki i o ustalenie miejsca pobytu dziecka.
W dniu 7 stycznia 2026 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej - k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją nr postępowania jw., orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu podano m. in., że rozstrzygnięcie organu I instancji jest prawidłowe. W sprawie doszło do zbiegu praw osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze na dziecko. Wcześniej wniosek złożyła matka. Informacją z dnia 19 lutego 2024 r. ZUS powiadomił ją o przyznaniu świadczenia.
Strona złożyła skargę na decyzję Prezesa ZUS. Wskazała, że dziecko od dnia 14 lutego 2025 r. przebywa pod wyłączną opieką swego ojca i zamieszkują razem. Pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu. Otrzymywane przez matkę świadczenie nie było przekazywane na rzecz dziecka, a faktyczny opiekun został pozbawiony realnego wsparcia ze strony Państwa.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że skarżący, poza samymi twierdzeniami, nie przedstawił jakichkolwiek dowodów potwierdzających sprawowanie opieki nad małoletnim dzieckiem, wobec czego Prezes ZUS przyjął, iż w sprawie będzie miała zastosowanie zasada pierwszeństwa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.
W myśl art. 4 ust. 1 u.p.p. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p.
Ustawodawca w art. 22 u.p.p. rozwiązał również kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis ten stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Ze stanowiskiem organu nie można się zgodzić. Otóż art. 22 u.p.p. posługuje się stwierdzeniem o "faktycznie sprawowanej opiece nad dzieckiem". Ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje więc ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a kto tego nie czyni.
NSA w wyroku z dnia 19 września 2025 r., sygn. akt I OSK 2198/23, wskazał m. in., że miejsce zamieszkania, o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p., dotyczy miejsca faktycznego przybywania dziecka u rodzica i ponoszenia przez tego rodzica kosztów utrzymania.
Nie można tym samym dopuszczać do sytuacji, kiedy świadczenie nadal jest wypłacane osobie, która przestała sprawować faktyczną opiekę nad dzieckiem. To organ odpowiada za ustalenie jaki jest stan faktyczny i czy środki publiczne przekazywane są właściwemu adresatowi.
Przypomnieć należy, że w świetle art. 75 § 1 k.p.a. "Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny".
Skarżący informował w toku postępowania (choćby w samym odwołaniu) o tym, że dziecko od ww. daty zamieszkuje z nim. To powinno było skłonić organ do zweryfikowania stanu faktycznego i wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Chodzi tu o wydatkowanie środków publicznych zgodnie z celami wskazanymi w ustawie.
Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.
Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.
Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną. Wniosek powinien być rozpoznany wszechstronnie, z uwzględnieniem powyższych okoliczności. Należy wziąć pod uwagę wszystkie dostępne dowody mające znaczenie dla rozstrzygnięcia, a nie jedynie ich część. W razie konieczności należy przeprowadzić brakujące dowody w zakresie pozwalającym ustalić stan faktyczny.
Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia dokonane przez organy.
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.