Uzasadnienie
Decyzją z 27 marca 2026 r. nr B.RPU.533.4.2024.MB Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Białymstoku Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, działając na podstawie art. 191 ust. 1 ustawy z 202 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. z 2025 r., poz. 960 ze zm. dalej powoływana jako ustaw), utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Zarządu Zlewni Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie w Giżycku z 17 października 2025 r. nr BG.ZPU.534.7.2025 wydaną w sprawie utrzymania urządzeń melioracyjnych na działce o nr [...]obręb [...], gmina Węgorzewo, nakazującej A. P. przywrócenie poprzedniej funkcji urządzenia wodnego zlokalizowanego na tej działce, tj. rurociągu drenarskiego (dreny) Ø10 cm, poprzez jego udrożnienie polegające na naprawie na całej długości L = 150 m, w terminie do 30 czerwca 2026 r.
Decyzja została wydana na podstawie następujących okoliczności faktycznych i prawnych.
Postępowanie w sprawie przywrócenia funkcji urządzeń melioracyjnych wyłącznie na przedmiotowej działce toczy się od 2023 r. Wcześniej toczyło się postępowanie w sprawie urządzeń melioracyjnych zlokalizowanych na dwóch działkach, tj. nr [...]i [...]. Aktualnie organy za zasadne uznały procedowanie dwóch oddzielnych postępowań z tego powodu, że urządzenia występujące na ww. działkach pełnią samodzielne funkcje i nie są ze sobą połączone.
Pierwszą decyzją z 13 marca 2024 r. nr BI.ZPU.3.534.31.2023.DS wydaną w przedmiocie nienależytego utrzymania urządzenia wodnego, tj. rurociągu drenarskiego (dreny) Ø10 cm, organ pierwszej instancji nałożył na A. P. obowiązek przywrócenia poprzedniej funkcji tego urządzenia wodnego poprzez naprawę na całej długości L = 150 m. Decyzja ta została wydana po uprzednim przeprowadzeniu w dniu 15 lutego 2024 r. oględzin przedmiotowej działki. W trakcie oględzin ustalono, że na działce znajduje się rozlewisko, które swoim zasięgiem obejmuje również część działki nr [...] – stanowiącej własność M. D. Na podstawie ewidencji melioracji wodnych ustalono, że w miejscu powstałego zalewiska znajduje się urządzenie melioracyjne – drena Ø10 cm o długości 150 cm, której zadaniem jest odwadnianie przedmiotowej działki. Wylot dreny wpada do rowu RH1, którym woda odprowadzana jest do jeziora D. W dniu oględzin stwierdzono, że w rowie widoczny jest otwór zakończony metalową rurą, z której sączy się woda. Ilość wody jest tak minimalna, że brak jest widocznego ruchu wody w rowie RH1.
Po rozpatrzeniu odwołań A. P. i M. D. od tej decyzji, Dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Białymstoku Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie decyzją z 22 lipca 2024 r. nr BI.RPU.533.4.2024.MB uchylił tę decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Powodem uchylenia było przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób niewyczerpujący, zarzucono brak odniesienia się do stanu technicznego innych urządzeń wodnych zlokalizowanych w obrębie działki nr [...], ze szczególnym uwzględnieniem rowu melioracyjnego funkcjonalnie powiązanego z rurociągiem drenarskim Ø10 cm, tj. odprowadzającego wodę z tego rurociągu. W ponownie prowadzonym postępowaniu nakazano precyzyjnie określić rodzaj oraz sposób wykonania prac niezbędnych do odtworzenia urządzeń wodnych.
Kolejną decyzją z 19 grudnia 2024 r. nr BG.ZPU.534.28.2024.KP organ pierwszej instancji umorzył postępowanie w sprawie przywrócenia funkcji urządzenia melioracyjnego na działce nr [...]. Decyzja ta została wydana po uprzednim przeprowadzeniu oględzin działki w dniu 17 października 2024 r. w wyniku których ustalono, że znajdują się na niej rowy melioracyjne RH i RI (zarośnięte roślinnością szuwarową przez co nie było możliwości oceny ich parametrów) oraz dreny Ø10 i 5. Na działce nie stwierdzono żadnych rozlewisk i zastoisk wody.
Postępowanie zostało umorzone z tego powodu, że nie stwierdzono szkodliwego oddziaływania ww. urządzeń wodnych znajdujących się na działce [...]na działkę [...]. Organ pierwszej instancji stwierdził, że dla wydania decyzji na podstawie art. 191 ust. 1 ustawy, konieczne jest ustalenie związku przyczynowego pomiędzy stanem konkretnego urządzenia wodnego, a szkodliwym oddziaływaniem tego urządzenia na wody lub grunty. Organ podniósł przy tym, że do utrzymania urządzeń wodnych na tej działce (wykoszenie roślinności) należy rozważyć zastosowanie art. 205 i 206 ustawy. Przepis art. 191 ust. 1 ustawy, dotyczy przypadku nienależytego utrzymania urządzenia wodnego, którego następstwem jest zmiana funkcji tego urządzenia lub szkodliwe oddziaływanie tego urządzenia na wody lub grunty.
Odwołanie od tej decyzji wniósł M. D. Decyzją z 4 lutego 2025 r. nr BI.RPU.533.4.2024.MB organ odwoławczy uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Po raz kolejny stwierdzono, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób niewystarczający, przede wszystkim poprzez brak odniesienia się do stanu technicznego innych urządzeń wodnych zlokalizowanych na działce nr [...]. Podniesiono, że zgodnie z art. 16 pkt 65 ustawy, do urządzeń wodnych należą kanały i rowy (wraz z powiązanymi z nimi funkcjonalnie rurociągami drenarskimi).
Nadto wskazano, że przesłanką zastosowania art. 191 ust. 1 ustawy, nie jest tylko stwierdzenie, że następstwem nienależytego utrzymywania urządzenia wodnego jest szkodliwe oddziaływanie tego urządzenia na wody lub grunty, ale również zmiana jego funkcji. Decyzja wydawana na tej podstawie ma na celu przywrócenie poprzedniej funkcji urządzenia wodnego (w przypadku zmiany funkcji tego urządzenia spowodowanej nienależytym jego utrzymywaniem) lub wykonanie urządzeń zapobiegającym szkodom lub likwidację szkód (w przypadku, gdy następstwem nienależytego utrzymywania urządzenia wodnego jest szkodliwe jego oddziaływanie na wody lub grunty). Celem zaś nadrzędnym jest zapewnienie takiego korzystania z wód, które nie powodują pogorszenia stanu tych wód i ekosystemów od nich zależnych, marnotrawstwa wody lub energii oraz które nie wyrządza szkód.
W ponownie prowadzonym postępowaniu zlecono wykonanie opinii biegłego w sprawie utrzymania urządzeń melioracji wodnych na działkach nr [...], [...] i [...]. Sporządzenie opinii zostało poprzedzone oględzinami działek nr [...] i [...]w dniu 21 maja 2025 r. (M. D. właściciel działki nr [...] nie wyraził zgodny na przeprowadzenie oględzin). Opinia do organu została przekazana w dniu 6 czerwca 2025 r. Z opinii tej odnośnie działki nr [...]wynika, że rozciąga się ona południkowo i opada w stronę jeziora z którym graniczy. Rzędna górna terenu 125,34 m.n.p.m - rzędna dolna 116,05 m.n.p.m, co daje 19 metrów różnicy). Obecnie na przedmiotowym terenie nie jest prowadzona faktycznie produkcja rolna. Teren działki znajduje się w zasięgu dwóch układów drenarskich zakończonych rowami. Układy drenarskie prowadzące wody z wysoczyzny poprzez wyloty odprowadzające wody do rowów i dalej do jeziora D. Stan rowów jest zły natomiast rurociągi drenarskie Ø10 i 5 są czynne i korzystnie oddziałują na przyległy teren, co potwierdza funkcję melioracyjną mimo braku produkcji rolnej.
Istniejące zastoisko wody na działce [...]jest wynikiem niepełnej drożności układu drenarskiego wpiętego w zbieracz Ø10, co nie wynika z błędu wykonawczego podczas budowy wodociągu (na działce [...]) ale raczej z odcięcia dopływu z drenażu od strony działki [...] (na mapie z gogle maps widoczne wyraźne uwilgocenie terenu). Stwierdzono, że średnica rurociągu wskazuje na obsługiwanie rozległego działu drenarskiego wybudowanego dla większego obszaru niż tylko dla działki [...].
W dniu 11 września 2025 r. przeprowadzono kolejne oględziny działki [...]w trakcie których ustalono, że wylot dreny o średnicy Ø10 cm jest widoczny, a odpływ wody do rowu jest zapewniony. Wylot znajduje się na poziomie około 30 cm powyżej dna rowu. Drena o średnicy Ø10 cm została odkryta, jej stan jest bardzo zły - około 2/3 przekroju jest zamulone. Drenaż ten odprowadza wodę w minimalnym stopniu ze względu na zamulenie, dlatego należy go udrożnić. W dolnej części doliny do głównego rurociągu drenarskiego Ø10 cm podłączone są sączki o średnicy około 3 cm (urządzenia poniemieckie).
Ponadto stwierdzono istnienie dreny z tworzywa sztucznego o średnicy Ø10 cm, biegnącej na działce nr [...], równolegle do granicy z działką nr [...], na długości około 150 m, która była podłączona do przedmiotowej dreny Ø10 cm. Odkryty dren z tworzywa sztucznego nie figuruje w ewidencji urządzeń melioracyjnych. Właścicielka działki nr [...]oświadczyła, że nie wykonała dreny z tworzywa sztucznego, nie jest właścicielką wskazanego urządzenia, nie występowała o pozwolenie na jego wykonanie ani o jego legalizację. Z kolei M. D. oświadczył, że drena zaewidencjonowana Ø10 cm jest taką samą dreną, jak dreny poniemieckie stanowiące kompleks dren, jak i sączek połączony pod urządzenie poniemieckie oraz, że na działce znajdują się jeszcze inne urządzenia nie wykazane podczas oględzin.
Mając na uwadze powyższe ustalenia organ pierwszej instancji decyzją z 17 października 2025 r. nakazał A. P. przywrócenie poprzedniej funkcji urządzenia wodnego zlokalizowanego na tej działce, tj. rurociągu drenarskiego (dreny) Ø10 cm, poprzez jego udrożnienie polegające na naprawie na całej długości L = 150 m. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na działce znajdują się urządzenia melioracji wodnych do których należą: układ drenarski Ø10 cm oraz rów melioracyjny RH1 – będące przedmiotem postępowania. Fakt stwierdzenia istnienia innych urządzeń melioracji wodnych na działce nr [...]nie figurujących w ewidencji urządzeń melioracyjnych nie dotyczy przedmiotowego postępowania administracyjnego. Legalność wykonanych tych urządzeń melioracyjnych zostanie ustalona w odrębnym postępowaniu administracyjnym na podstawie art. 190 ust 13 ustawy.
Organ pierwszej instancji stwierdził, że ze względu na zły stan techniczny dreny Ø10 cm, która jest zamulona należy ją udrożnić. Na skutek nienależytego utrzymania nie spełnia ona bowiem swojej funkcji i nie odprowadza wody z działki nr [...]. Stwierdzono przy tym, że nie oddziałuje ona negatywnie na działkę [...]. Po przytoczeniu treści art. 188 ust. 1 ustawy, w uzasadnieniu decyzji zobowiązano także A. P. do utrzymywania rowu melioracyjnego RH1 w stałej sprawności technicznej, zapewniającej skuteczny odbiór wód spływających z drenażu Ø10 cm.
Odwołanie od tej decyzji wniósł M. D.. Do odwołania zostało dołączone opracowanie dotyczące "Analizy stanu i potrzeb technicznej rekonstrukcji systemu melioracyjnego na terenie gospodarstwa rolnego w miejscowości [...]".
Na etapie postępowania odwoławczego biegły sądowy przedłożył aneks do opinii.
Organ drugiej instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję i stwierdził, że postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący. Organ podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania kompletnego materiału dowodowego. Zarzuty podniesione w odwołaniu nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym. W szczególności za niezasadne uznano stanowisko strony, że decyzja powinna obejmować wszystkie urządzenia melioracyjne znajdujące się na działce nr [...]oraz wszystkich właścicieli, których granica przebiega przez rów. Wskazano, że postępowanie prowadzone było w trybie art. 191 ustawy, który nakłada na organ obowiązek oceny utrzymania konkretnego urządzenia wodnego oraz ustalenia jego właściciela. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie potwierdził, że przedmiotem postępowania jest rurociąg drenarski Ø10 cm znajdujący się na działce nr [...], a jego właścicielem jest właściciel tej działki.
Organ nie posiada podstaw prawnych, aby obejmować postępowaniem inne urządzenia wodne i ich właścicieli. Za niezasadny uznano także zarzut dotyczący sprzeczności pomiędzy opisem stanu drenów a oceną oddziaływania na działkę nr [...]. Z opinii biegłego wynika jednoznacznie, że niedrożność drenów na działce nr [...]powoduje lokalne zastoiska wody, natomiast zmienione stosunki wodne na działce nr [...] wynikają z ingerencji dokonanych na tej działce. Ustalenia te nie pozostają ze sobą w sprzeczności i zostały przez organ pierwszej instancji prawidłowo zinterpretowane. Organ odwoławczy stwierdził, że zarzuty nie podważają prawidłowości ustaleń faktycznych ani legalności zastosowania art. 191 ustawy. Treść odwołania ma charakter jedynie polemiczny i nie została poparta dowodami, które mogłyby wpłynąć na zmianę ustalonego stanu faktycznego lub treść rozstrzygnięcia decyzji organu pierwszej instancji. Strona nie wskazała naruszeń przepisów postępowania, które mogłyby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. W konsekwencji zrzuty odwołania nie mogły być uwzględnione.
Podkreślono, że decyzja restytucyjna może być wydana wyłącznie po ustaleniu: istnienia urządzenia wodnego, jego właściciela, nienależytego utrzymania oraz skutków tego stanu - zmiany funkcji lub szkodliwego oddziaływania. Brak którejkolwiek z tych przesłanek uniemożliwia zastosowanie art. 191 ustawy. Zaznaczono, że organ odwoławczy zwrócił się do biegłego o doprecyzowanie ustaleń zawartych w opinii z 6 czerwca 2025 r. Ponadto odwołujący przedłożył opracowanie w postaci pracy inżynierskiej obejmującej analizę potrzeb związanych z techniczną rekonstrukcją systemu melioracyjnego na obszarze gospodarstwa rolnego w miejscowości [...]. Dokument został dołączony do akt sprawy oraz poddany ocenie w wyniku, której stwierdzono, że nie wnosi on nowych ustaleń mogących mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, wobec czego nie ma wpływu na treść niniejszego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy wskazał, że z uzupełnienia opinii odnośnie działki nr [...]wynika, że znajduje się ona w zasięgu dwóch układów drenarskich zakończonych rowami.
Układy drenarskie prowadzące wody z wysoczyzny (zza drogi [...]), poprzez wyloty, odprowadzają wody do rowów i dalej do jeziora D. Stan rowów jest zły, natomiast rurociągi drenarskie Ø10 i 5 są czynne i korzystnie oddziałują na przyległy teren, co potwierdza funkcję melioracyjną mimo braku produkcji rolnej. Istniejące zastoisko wody na działce [...]jest wynikiem niepełnej drożności układu drenarskiego wpiętego w zbieracz Ø 10, co może wynikać z błędu podczas budowy wodociągu. Jednocześnie biegły stwierdził, że średnica rurociągu wskazuje na obsługiwanie rozbudowanego działu drenarskiego wybudowanego dla większego obszaru niż tylko działka [...]. Organ drugiej instancji uznał, że opinia wraz z uzupełnieniem jest kompletna i spójna. W tych okolicznościach brak jest podstaw do powołania kolejnego biegłego.
Skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego złożył M. D. wnosząc o jej uchylenie oraz decyzji organu pierwszej instancji a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzucił naruszenie:
- - art. 234 ustawy, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że działania na działkach nr [...]oraz [...] nie powodują szkód na działce nr [...], pomimo istniejących dowodów wskazujących na oddziaływanie urządzeń melioracyjnych;
- - art. 29 ustawy, poprzez pominięcie obowiązku utrzymania urządzeń wodnych w stanie zapewniającym ich prawidłowe funkcjonowanie;
- - art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a., poprzez oparcie rozstrzygnięcia na nierzetelnej opinii biegłego oraz pominięcie rzeczywistego stanu faktycznego.
W uzasadnieniu skargi podniósł, że celem zaskarżonych decyzji - zgodnie z obowiązującymi przepisami - powinno być zapobieżenie powstaniu szkody na nieruchomości sąsiedniej, tj. działce nr [...]. Tymczasem zgromadzony materiał dowodowy wskazuje jednoznacznie, że na działkach nr [...]i [...] występują nieprawidłowości w funkcjonowaniu urządzeń melioracyjnych. Na działce nr [...]stwierdzono zaleganie wody na powierzchni gruntu, co jednoznacznie wskazuje na niesprawność systemu drenarskiego. Brak konserwacji rowów, a także rozbudowa rowu RH1 do szerokości kanału skutkuje tym, że nie trzyma on parametrów zgodnych z dokumentacją.
Nadto posiada dwóch właścicieli więc decyzja powinna być skierowana do wszystkich właścicieli. Osoba posiadająca wiedzę specjalistyczną z zakresu prawa wodnego oraz funkcjonowania urządzeń melioracyjnych powinna była wyciągnąć wniosek, że niesprawne urządzenia oddziałują na działki sąsiednie, w tym działkę nr [...]. Pomimo powyższego, biegły sądowy sporządził opinię, w której stwierdził brak oddziaływania na działkę nr [...]. Opinia ta pozostaje w sprzeczności zarówno ze stanem faktycznym, jak i ze zgromadzoną dokumentacją, co wskazuje na jej nierzetelność oraz brak zgodności z materiałem dowodowym. Organ nie zakwestionował wadliwej opinii biegłego, mimo że zadawał pytania i uzyskał odpowiedzi wskazujące na niespójności. Brak reakcji organu należy uznać za akceptację opinii niezgodnej z prawem i stanem faktycznym, co podważa wiarygodność postępowania administracyjnego.
Ponadto zarzucono, że organy nie dokonują aktualizacji map melioracyjnych zgodnie z rzeczywistym stanem ujawnionym podczas oględzin i wizji terenowych. Skutkuje to wprowadzaniem innych organów w błąd i wydawania decyzji niezgodnych z rzeczywistością. W ocenie skarżącego działania organu oraz biegłego mają charakter celowy i zmierzają do wykazania braku oddziaływania działek nr [...]i [...] na działkę nr [...], co w konsekwencji uniemożliwia dochodzenie należnego odszkodowania za powstałe szkody. Skarżący podkreślił, że dostępna dokumentacja, w tym opracowania techniczne sporządzone zgodnie z zasadami prawa wodnego, jednoznacznie potwierdzają rzeczywisty stan faktyczny i pozostają w sprzeczności z ustaleniami organów.
Dodatkowo wskazał, że w sprawie istnieje opracowanie techniczne w postaci pracy inżynierskiej, sporządzonej w oparciu o przepisy ustawy - Prawo wodne, zasady inżynierii środowiska oraz rzeczywisty stan faktyczny ujawniony w terenie. Praca ta została wykonana zgodnie z obowiązującymi standardami akademickimi oraz metodyką właściwą dla analiz hydrologicznych i melioracyjnych, uzyskała pozytywną ocenę końcową ("bardzo dobrą"), co potwierdza jej merytoryczną poprawność, opiera się na analizie rzeczywistych warunków terenowych, w tym funkcjonowania urządzeń melioracyjnych oraz stosunków wodnych, pozostaje spójna z dokumentacją z oględzin oraz stanem faktycznym występującym na działkach nr [...], [...] oraz [...]. Wnioski zawarte w tym opracowaniu jednoznacznie wskazują na istnienie oddziaływania stosunków wodnych pomiędzy wskazanymi działkami, w szczególności w kontekście niesprawności systemu drenarskiego.
Pomimo istnienia tego opracowania, organ nie odniósł się do niego w sposób merytoryczny, nie dokonał jego analizy ani nie skonfrontował jego ustaleń z opinią biegłego. Stanowi to naruszenie art. 77 § 1 K.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. Co istotne, wnioski pracy inżynierskiej pozostają w sprzeczności z opinią biegłego, co dodatkowo podważa jej wiarygodność i wskazuje na konieczność powołania nowego niezależnego biegłego oraz przeprowadzenia ponownej, rzetelnej analizy stanu faktycznego. Zaniechanie odniesienia się do tego opracowania przez organ należy uznać za istotne uchybienie procesowe, mające bezpośredni wpływ na wynik sprawy.
Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i generalnie podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo podniósł, że zarzuty dotyczące naruszenia art. 234 są niezasadne, gdyż zaskarżona decyzja została wydana w trybie art. 191 ustawy. Postępowanie dotyczyło nienależytego utrzymania konkretnego urządzenia wodnego rurociągu drenarskiego Ø10 zlokalizowanego na działce nr [...]. Zgromadzony materiał dowodowy, w tym opinia biegłego sądowego, nie potwierdziła istnienia szkód wodnych na działce nr [...] pozostających w związku przyczynowym z użytkowaniem urządzeń melioracyjnych na działce nr [...].
Na rozprawie w dniu 14 lipca 2026 r. skarżący wskazał, że w jego ocenie decyzja powinna także dotyczyć rowu RH1, bo samo udrożnienie drenu nie rozwiązuje sytuacji, gdy rów jest zniszczony. W związku z tym stroną postępowania powinien być także właściciel działki przez którą przebiega ten rów – jest to rów graniczny. Zdaniem skarżącego niniejszym postępowaniem powinien być objęty cały kompleks powiązanych ze sobą rowów melioracyjnych na działkach [...]. Podał przy tym, że nie wie, czy toczy się postępowanie dotyczące rowów melioracyjnych na działce [...]. Na działce [...] jest kompleks rowów RH powiązanych z rowem RH1 na działce [...].
Uczestnik postępowania – A. P. potwierdziła powyższe i dodatkowo podała, że na działce [...] powstał staw na skutek czego zniszczono system rowów na tej działce, a to powoduje zalewanie jej działki [...]od strony działki [...]. Chciałaby, żeby ta sytuacja była wyjaśniona przez Wody Polskie. Skarżona aktualnie decyzja nie rozwiązuje problemu zalewania gruntów. Udrożnienie drenu nie rozwiązuje problemu. Podniosła, że z działki [...] do działki [...]są poprowadzone dwa nielegalne dreny. Te dreny także powodują zatykanie drenu Ø10 cm (ponieważ łączą się z nim) i to też wpływa na powstawanie zastoiska wody na jej działce. Zdaniem uczestniczki na dren Ø10 cm, rowy na działce [...] nie mają wpływu.
Skarżący dodatkowo podniósł, że organy ustaliły na terenie działki uczestniczki nr [...]poniemieckie urządzenia melioracyjne – drenaże, które nie znajdują się w ewidencji urządzeń. Oznacza to, że oprócz jego dwóch drenów na działce [...]i drenu Ø 10 cm, znajduje się jeszcze wiele innych drenów. Zastoisko wody na działce [...]nie będzie zlikwidowane poprzez udrożnienie tylko i wyłącznie drenu Ø10 cm. Drena Ø10 cm jest bowiem dreną zbiorczą, do której są podłączone sęki (rozgałęzienia, zbieracz) zgodnie ze sztuką melioracyjną.
Uczestniczka postępowania podała, że rów RH1 jest drożny a przy samym ujściu do jeziora stanowi własność Wód Polskich. I na tym odcinku jest problem z odprowadzeniem wody.
Skarżący wyjaśnił, że rów RH1 został poszerzony przez uczestniczkę postępowania do szerokości 10 m, zrobiono z niego kanał do wpływania żaglówkami, co też ma wpływ na stosunki wodne na tych gruntach, gdyż na tym odcinku zniszczono wszystkie drenaże. Uczestniczka postępowania podaje, że pomimo poszerzenia rowu RH1 jest on zabagniony i niedrożny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli sądu w sprawie niniejszej jest decyzja Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Białymstoku Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie z 27 marca 2026 r. utrzymująca w mocy decyzję Dyrektora Zarządu Zlewni Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie w Giżycku z 17 października 2025 r. nakazującą A. P. przywrócenie poprzedniej funkcji urządzenia wodnego zlokalizowanego na działce o nr [...]obręb [...], gmina Węgorzewo, tj. rurociągu drenarskiego (dreny) Ø10 cm, poprzez jego udrożnienie polegające na naprawie na całej długości L = 150 m.
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 191 ust. 1 ustawy z 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. z 2025 r., poz. 960 ze zm. dalej powoływana jako ustaw). Zgodnie z tą regulacją w przypadku nienależytego utrzymywania urządzenia wodnego, którego następstwem jest zmiana funkcji tego urządzenia lub szkodliwe oddziaływanie tego urządzenia na wody lub grunty, organ właściwy w sprawach pozwoleń wodnoprawnych na wykonywanie urządzeń wodnych z urzędu lub na wniosek, mając na uwadze, że korzystanie z wód nie może powodować pogorszenia stanu wód i ekosystemów od nich zależnych, marnotrawstwa wody lub energii wody, a także nie może wyrządzać szkód, może, w drodze decyzji, nakazać właścicielowi tego urządzenia przywrócenie poprzedniej funkcji tego urządzenia, wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom lub likwidację szkód.
Postępowanie prowadzone w tym trybie zmierzać ma do ustalenia zaistnienia (kumulatywnie) następujących okoliczności. Po pierwsze: czy na danym terenie występuje urządzenie wodne, po drugie: kto jest właścicielem tego urządzenia, po trzecie: czy doszło do nienależytego utrzymywania tego urządzenia, i po czwarte: czy następstwem owego nienależytego utrzymywania urządzenia wodnego jest zmiana jego funkcji lub szkodliwe oddziaływanie tego urządzenia na wody lub grunty. Celem nadrzędnym decyzji restytucyjnej jest zapewnienie takiego korzystania z wód, które nie powoduje pogorszenia stanu tych wód i ekosystemów od nich zależnych, marnotrawstwa wody lub energii wody oraz, które nie wyrządza szkód. Dla wydania decyzji, o której mowa w tej regulacji, w przypadku wyrządzania szkód, koniecznie jest ustalenie związku przyczynowego pomiędzy niezrealizowaniem funkcji przez urządzenie wodne a szkodliwym oddziaływaniem tego urządzenia na wody lub grunty (vide: wyrok WSA w Białymstoku z 28 stycznia 2025 r., II SA/Bk 704/24, pub. Lex nr 3822645).
Postępowanie w sprawie niniejszej nie toczyło się w trybie art. 234 ustawy, stąd zarzuty skargi w tym zakresie nie mogły być uwzględnione. W szczególności na aprobatę nie zasługuje stanowisko skarżącego, że celem zaskarżonej decyzji powinno być zapobieżenie powstaniu szkody na działce skarżącego nr [...]. W tym miejscu wskazać należy, że przepis art. 191 ust. 1 ustawy, stanowiący podstawę zaskarżonej decyzji, dotyczy przywrócenia należytego utrzymania urządzenia wodnego. Decyzja w tym trybie wydawana jest wówczas, gdy na skutek nienależytego utrzymania urządzenia wodnego nastąpiła zmiana jego funkcji (a dotychczasowa funkcja powinna być zachowa) lub szkodliwe oddziaływanie na wody lub grunty (w przepisie tym nie mówi się o szkodliwym wpływie na grunty sąsiednie). Zwrotem "szkodliwego wpływu na grunty sąsiednie" posługuje się przepis art. 234 ustawy, który nie miał w sprawie zastosowania.
Regulacja zawarta w tym przepisie nie dotyczy należytego utrzymania urządzenia wodnego ale zmiany stanu wody na gruncie. Jednocześnie podnieść należy, że przepis art. 191 stanowi lex specialis wobec art. 234 i jego zastosowanie będzie miało pierwszeństwo zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali. Przy czym, możliwa jest sytuacja równoległego procedowania w obydwu trybach przez właściwe organy (vide: wyrok WSA w Białymstoku z 10 października 2024 r., II SA/Bk 430/24, pub. CBOSA).
W dalszej kolejności podnieść należy, że sąd akceptuje prowadzenie przez organy dwóch odrębnych postępowań w stosunku do działek nr [...]i [...]. Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że pomimo tego, że na terenie działek [...], [...]i [...] znajduje się poniemiecka sieć urządzeń melioracyjnych to urządzenia występujące na działce [...] i [...]pełnią samodzielne funkcje i nie są ze sobą połączone. Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w sprawie utrzymania urządzeń melioracyjnych na działce nr [...] została wydana odrębna decyzja w dniu 3 października 2025 r., która także została zaskarżona do sądu administracyjnego (sprawa zarejestrowana jest pod sygnaturą II SA/Bk 332/26).
Następnie wskazać należy, że niesporne w sprawie jest to, że na działce nr [...]znajdują się dwa układy drenarskie drena Ø10 cm z wylotem do rowu RH1 i drena Ø5 cm z wylotem do rowu RH. Układy drenarskie są niedrożne a rowy w złym stanie, czyli są to urządzenia wodne nienależycie utrzymane. Następstwem nienależytego utrzymania jest zmiana funkcji tych urządzeń. Przy czym zachowała się ich funkcja melioracyjna, gdyż korzystnie oddziałują one na przyległe tereny i w związku z tym niezbędne jest ich właściwe utrzymanie. Nadto w sprawie ustalono, że na przedmiotowej działce znajduje się rozlewisko wody. Przyczyną zaś istniejącego zastoiska jest niepełna drożność układu drenarskiego wpiętego w zbieracz Ø10 cm.
W związku z tym sąd także akceptuje zawężenie niniejszego postępowania do układu drenarskiego Ø10 cm. Sąd również podziela stanowisko, że przedmiotowe postępowanie nie dotyczy innych urządzeń wodnych ujawnionych na działce nr [...], które nie figurują w ewidencji urządzeń. Nie można zatem podzielić stanowiska skarżącego, że postępowanie niniejsze powinno dotyczyć wszystkich urządzeń melioracyjnych znajdujących się na spornej działce. W stosunku do innych urządzeń melioracyjnych na działce nr [...]będą prowadzone odrębne postępowania.
Natomiast niezrozumiałym a przez to niepodlegającym akceptacji jest ograniczenie niniejszego postępowania i rozstrzygnięcia jedynie do rurociągu drenarskiego Ø10 cm z pominięciem rowu RH1 (w złym stanie) funkcjonalnie powiązanego z tym rurociągiem i odprowadzającym z niego wody. W tym zakresie wskazać należy, że organy podejmowały próbę kwalifikacji prawnej tego układu melioracyjnego. I tak w uzasadnieniu decyzji z 13 marca 2024 r. organ pierwszej instancji stwierdził, że rurociąg drenarski nie jest odrębnym urządzeniem melioracyjnym, lecz stanowi budowlę funkcjonalnie związaną z rowem (art. 197 ust. 1 pkt 1 ustawy).
Z kolei organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji z 4 lutego 2025 r. stwierdził, że zgodnie z art. 16 pkt 65 ustawy, do urządzeń wodnych należą kanały i rowy (wraz z powiązanymi z nimi funkcjonalnie rurociągami drenarskimi). Jednocześnie podnieść należy, że dwie pierwsze decyzje kasacyjne organu odwoławczego były wydane z powodu braku odniesienia się do stanu technicznego innych urządzeń wodnych zlokalizowanych w obrębie działki nr [...], ze szczególnym uwzględnieniem rowu melioracyjnego funkcjonalnie powiązanego z rurociągiem drenarskim Ø10 cm, tj. odprowadzającego wodę z tego rurociągu. W uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji z 19 grudnia 2024 r., którą umorzono postępowanie, zawarto informację, że utrzymanie urządzeń wodnych poprzez wykoszenie roślinności nie może być rozstrzygnięte w trybie art. 191 ust. 1 ale w trybie art. 205 i 206 ustawy. W uzasadnieniu kolejnej decyzji z 17 października 2025 r. organ pierwszej instancji stwierdził, że przedmiotem postępowania jest układ drenarski Ø10 cm oraz rów melioracyjny RH1.
Dalej w uzasadnieniu tej decyzji, zobowiązano w trybie art. 188 ustawy, właścicielkę działki [...]do utrzymania rowu melioracyjnego RH1 w stałej sprawności technicznej, zapewniającej skuteczny odbiór wód spływających z drenażu Ø10 cm. Organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jak i w odpowiedzi na skargę stwierdził, że postępowanie dotyczyło nienależytego utrzymania konkretnego urządzenia wodnego rurociągu drenarskiego Ø10 zlokalizowanego na działce nr [...].
Odnosząc się do tego wskazać należy, że regulacja zawarta w art. 191 ustawy dotyczy urządzeń wodnych. Definicję urządzenia wodnego zawiera przepis art. 16 pkt 65 ustawy. Zgodnie z tą regulacją urządzenia wodne to urządzenia lub budowle służące do kształtowania zasobów wodnych lub korzystania z tych zasobów, w tym urządzenia lub budowle piętrzące, przeciwpowodziowe i regulacyjne, a także kanały i rowy (art. 16 pkt 65 pkt a ustawy). Z kolei przepis art. 205 ustawy stanowi o utrzymaniu urządzeń melioracji wodnych. Z treści art. 197 ust. 1 ustawy, wynika, że urządzeniami melioracji wodnych są – rowy wraz z budowlami związanymi z nimi funkcjonalnie (pkt 1) i drenowania (pkt 2).
W ocenie sądu jeżeli urządzenie wodne służy celom związanym z regulacją stosunków wodnych w celu polepszenia zdolności produkcyjnej gleby i ułatwienia jej upraw, należy uznać go za urządzenie melioracji wodnych. Przy czym pojęcie urządzenia wodnego jest szersze od pojęcia urządzenia melioracji wodnej jest urządzeniem wodnym. W sprawie niniejszej jako urządzenie wodne potraktowano rurociąg drenarski i w trybie art. 191 ust. 1 wydano w stosunku do niego decyzję restytucyjną a rów, który jest z nim funkcjonalnie powiązany zakwalifikowano jako urządzenie melioracji wodnej i już tylko w uzasadnieniu decyzji restytucyjnej nakazano właścicielce w trybie art. 188 ust. 1 ustawy, utrzymanie go w stałej sprawności technicznej, zapewniającej skuteczny odbiór wód spływających z drenu.
Sąd nie znajduje uzasadnienia prawnego do takiego zróżnicowania, a decyzje nie zawierają uzasadnienia w zakresie zasadności objęcia decyzją restytucyjną tylko drenu. Jak wskazano powyżej organy dostrzegają konieczność utrzymania rowu RH1 w stałej sprawności technicznej, obowiązku tego jednak nie zawarto w rozstrzygnięciu decyzji. Słusznie podniósł skarżący, że udrożnienie drenu nie przywrócić funkcji urządzenia wodnego bez należytego utrzymania rowu RH1. Sąd przy tym zaznaczy, że w obrocie prawnym była decyzja Dyrektora Zarządu Zlewni Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie w Giżycku z 17 września 2021 r. nr BI.ZPU.3.534.3.2021.KG, którą nałożono na właścicielkę działki nr [...]obowiązek przywrócenia funkcji urządzenia wodnego - rowu melioracyjnego RH1 i RH od wylotu dreny fi 10 do granicy z działką nr [...] obręb [...], gmina Giżycko (jezioro D.).
Podnieść także należy, że w postępowaniu toczącym się w trybie art. 191 ust. 1 ustawy, nie zachodziła potrzeba ustalania szkód na działce sąsiedniej nr [...] a w konsekwencji związku przyczynowego z użytkowaniem urządzeń melioracyjnych na działce nr [...]a wykazaną szkodą. W sprawie niniejszej wykazano nienależyte utrzymanie urządzenia wodnego na skutek którego doszło do zmiany jego funkcji a dodatkowo do szkodliwego oddziaływania na grunt działki nr [...]w postaci tworzącego się zastoiska wody. Były to wystarczające okoliczności dla zastosowania trybu z art. 191 ust. 1 ustawy. Marginalnie zaznaczyć należy, że z analizy opinii biegłego jak i aneksu do tej opinii wynika, że to zmiany dokonane na działce nr [...] wpłynęły na stosunki wodne i mają negatywny wpływ na działki sąsiednie.
W ocenie biegłego wzrost intensywności produkcji na tej działce skutkuje spływem nieczystości odzwierzęcych na działkę nr [...]. Potwierdza to, w ocenie biegłego, ślad zawilgocenia działki nr [...]i wykonanie betonowych ścianek zaporowych. Zdaniem biegłego to działka nr [...] negatywnie oddziałuje na działkę nr [...]. Działka ta położna jest na wniesieniu i sama powoduje powierzchniowy spływ w kierunku działki [...]. Działka ta jest odwadniania w kierunku działki [...]. A więc to działka [...] powoduje potencjalne zalewanie działki [...]a nie odwrotnie.
W ocenie sądu, wbrew zarzutom skargi, opinia ta jest spójna i kompletna. W powyższym zakresie dotyczy jednak zagadnienia, które w sprawie niniejszej, nie ma znaczenia a mianowicie potencjalnego naruszenia stosunków wodnych przez właściciela działki nr [...]. Opinii tej nie podważa w żaden sposób opracowanie przedłożone przez skarżącego do akt sprawy. Opracowanie to przedstawia sieć urządzeń melioracyjnych na terenie działek nr [...], [...] i [...]i jest zbieżne z ustaleniami dokonanymi w sprawie niniejszej. Podnieść należy, że kontrolowana decyzja dotyczy niewielkiego wycinka sieci melioracyjnej zlokalizowanej na spornym terenie, a konkretnie tylko działki [...]i jednego z dwóch układów drenarskich Ø10. Istotnie, jak podnosi uczestniczka postępowania, decyzja ta nie rozwiązuje całościowo problemu zalewania gruntów na tym terenie. Nie taki był cel tego rozstrzygnięcia. Celem niniejszego postępowania jest przywrócenie funkcji urządzenia wodnego stanowiącego układ drenarski Ø10 cm.
W sprawie niniejszej powstało zasadnicze pytanie, czy cel ten został osiągnięty decyzją nakazującą restytucję wyłącznie rurociągu drenarskiego z pominięciem w rozstrzygnięciu decyzji, połączonego z nim funkcjonalnie rowu RH1, będącego w złym stanie technicznym. W związku z tym w ponownie prowadzonym postępowaniu należy uwzględnić w rozstrzygnięciu decyzji także restytucję przedmiotowego rowu lub uzasadnić stanowisko, że dla przywrócenia funkcji urządzenia wodnego stanowiącego układ drenarski Ø10 cm nie jest konieczna restytucja rowu RH1. Póki co z uzasadnień wydawanych w sprawie wynika, że utrzymanie tego rowu w stałej sprawności technicznej, zapewniającej skuteczny odbiór wód spływających z drenu jest konieczne. Z niewiadomych powodów obowiązek ten nie został jednak zawarty w rozstrzygnięciu decyzji restytucyjnej.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji (t.j. DZ.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.). Zwrot kosztów postępowania sądowego od organu na rzecz strony skarżącej orzeczono w oparciu o art. 200 ww. ustawy. Do kosztów tych zaliczono wpis sądowy w wysokości 300 zł.
Marta Czubkowska Elżbieta Lemańska Anna Bartłomiejczuk