Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczeciniez 19 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Sz 397/12

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, oceniając sytuację majątkową skarżącej na podstawie treści złożonego w dniu 25 maja 2012 r. formularza PPF oraz dodatkowych dokumentów i oświadczeń złożonych przez skarżącą w odpowiedzi na wezwania referendarza sądowego.

Z uzasadnienia wniosku, dodatkowych dokumentów i oświadczeń, złożonych w sprawie jej wynikało, że miesięczne wydatki skarżącej to:

1. - [...] zł – kredyt hipoteczny za dom,
2. - [...] zł – opłata za przedszkole córek,
3. - [...] zł – ubezpieczenie,
4. - [...] zł – energia,
5. - [...] zł – opłata za telefon,
6. - [...] zł – woda,
7. - [...] zł – wywóz śmieci i szamba,
8. - [...] zł – telewizja,
9. - [...] zł – utrzymanie psów,
10. - [...] zł – paliwo,
11. - [...] zł – wyżywienie i utrzymanie córek (zajęcia dodatkowe, leki, ubrania, jedzenie, artykuły biurowe, edukacyjne, ksiązki, itp.),
12. - [...] zł – wyżywienie skarżącej i konkubenta,
13. - [...] zł – środki czystości i bhp,
14. - [...] zł – leki konkubenta,
15. - [...] zł – telefon konkubenta,
16. - [...] zł – spłata kredytu odnawialnego konkubenta,
17. - [...] zł – kredyt hipoteczny.

Dodatkowo wskazała inne wydatki: ubezpieczenie nieruchomości, podatek od nieruchomości, naprawa samochodu, zakup drewna opałowego, remont domu.

Skarżąca wskazała również, że możliwości finansowe dawno się skończyły oraz że korzysta z pomocy finansowej najbliższych.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca wykazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z konkubentem T. D. oraz małoletnimi córkami.

Natomiast w oświadczeniu o stanie majątkowym wykazała dom o pow. [...] m kw. położony w D., obciążony hipoteką na kwotę [...] zł, innego majątku nie wykazała (oszczędności, papierów wartościowych itp.). Podała także, że konkubent posiada działkę budowlaną o pow. ok. [...] arów, na której jest rozpoczęta budowa domu. W rubryce formularza dotyczącej dochodów skarżąca wpisała swoje wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł, alimenty na córki w kwocie [...] zł, wynagrodzenie za pracę T. D. w kwocie [...] zł oraz łączną wysokość dochodów w kwocie [...] zł.

Dodatkowo, wykonując wezwanie referendarza sądowego z dnia 30 maja 2012 r. skarżąca nadesłała:

1. 1. kopię swojego zeznania podatkowego PIT37 o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2011 r., w którym zadeklarowała przychody ze stosunku pracy w wysokości [...] zł, koszty uzyskana przychodów w kwocie [...] zł, dochód w kwocie [...] zł, odliczenia z tytułu ulgi na dzieci, nadpłatę w kwocie [...] zł;
2. 2. kopię zeznania podatkowego PIT37 T. D. o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2011 r., w którym zadeklarował przychody ze stosunku pracy w wysokości [...] zł oraz z działalności wykonywanej osobiście w kwocie [...] zł, koszty uzyskana przychodów w kwocie [...] zł oraz [...] zł, łączny dochód w kwocie [...] zł;
3. 3. zaświadczenie pracodawcy skarżącej o jej zatrudnieniu na czas nieokreślony na stawisku operatora w Urzędzie Skarbowym w D. ze średnim miesięcznym wynagrodzeniem netto w kwocie [...] zł;
4. 4. zaświadczenie pracodawcy T. D. o jego zatrudnieniu na czas nieokreślony na stawisku inspektora w Urzędzie Skarbowym w D. ze średnim miesięcznym wynagrodzeniem netto w kwocie [...] zł;
5. 5. wydruk internetowy zawierający historię operacji na rachunku bankowym skarżącej za okres od 2 lutego 2012 r. do 30 maja 2012 r.;
6. 6. wyciąg z rachunku bankowego T. D., zawierający historię operacji za okres od 1 lutego 2012 r. do 30 maja 2012 r.;
7. 7. wyciąg zawierający zestawienie operacji dokonanych kartą kredytową przez T. D.w okresie od 1 marca 2012 r. do 30 maja 2012 r.;
8. 8. wyciąg z rachunku bankowego związanego z kredytem hipotecznym zaciągniętym w kwocie [...] zł przez skarżącą, zawierający historię spłat rat w okresie od lipca 2011 r. do 11 maja 2012 r.;
9. 9. wyciąg z rachunku bankowego związanego z kredytem zaciągniętym przez T. D., zawierający historię spłat rat w okresie od lutego 2012 r. do 30 maja 2012 r.;
10. 10. kopie decyzji w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości oraz łącznego zobowiązania pieniężnego za 2012 r. skarżącej i T. D..

Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2012 r., wydanym na podstawie art. 245 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej p.p.s.a.), referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, uznając, iż nie wykazała ona, że znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania pomocy prawnej.

Jak zaznaczono, skarżąca i jej konkubent otrzymują stałe dochody z wynagrodzeń za pracę budżet domowy zasilają także alimenty córek w kwocie [...] zł. Łączne średnie miesięczne dochody rodziny to kwota [...] zł, a wykazane kwotowo miesięczne wydatki to [...] zł. Wpis sądowy w rozpoznawanej sprawie wynosił natomiast [...] zł, koszty sądowe które mogą powstać na dalszym etapie sprawy również nie przekroczą tej kwoty. Oznacza to, że skarżącą jest stać na opłacenie takich niewygórowanych kosztów sądowych. Jak wynika z akt sprawy skarżąca radzi sobie z wydatkami, nie wykazała żadnych zaległości. Znaczącą pozycję w jej wydatkach stanowią raty kredytów ([...] zł). Jakkolwiek są one obciążeniem budżetu domowego, jednak w świetle utrwalonego orzecznictwa, co do zasady spłata kredytów i innych zobowiązań natury gospodarczej nie korzysta z pierwszeństwa przed ponoszeniem kosztów sądowych, zatem nie może być podstawą do uzyskania takiego zwolnienia.

Przyjęcie przez stronę skarżącą innego priorytetu w wydatkach nie może stanowić podstawy do uznania, że Skarb Państwa winien kredytować wydatki związane z prowadzeniem przez stronę skarżącą procesów sądowych. Końcowo podkreślono, iż o tym, że skarżąca powinna uiścić koszty sądowe świadczy także stan majątkowy skarżącej i jej konkubenta, posiadają oni nieruchomości dom o pow. [...] m kw. oraz dom w budowie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwie sądowym poglądem, osoba dysponująca majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia przesłanek udzielenia tej osobie prawa pomocy zawartych w art. 246 p.p.s.a.

Powyższe postanowienie, w związku z brakiem wniesienia sprzeciwu, stało się prawomocne. W dniu 29 czerwca 2012 r. skarżąca uiściła wpis od skargi.

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2012r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, oddalił skargę M.M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych 2010 r. zaś postanowieniem z dnia 7 marca 2013 r. odmówił skarżącej przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia tego wyroku

W dniu 20 marca 2013 r. skarżąca wraz z zażaleniem na powyższe postanowienie, wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.

Uzasadniając swój wniosek skarżąca powtórzyła informacje zawarte we wcześniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy, akcentując jednakże pogorszenie sytuacji materialnej.

Skarżąca podniosła, że jej obecna sytuacja finansowa jest bardzo trudna, co miesiąc otrzymuje wynagrodzenie w kwocie [...] zł netto ([...] zł brutto) natomiast jej konkubent był zmuszony zmienić pracę na mniej płatną i w tej chwili zarabia najniższa krajową – netto [...] zł miesięcznie, córki otrzymują alimenty w wysokości łącznie [...] zł a zatem całkowity łączny dochód miesięczny w gospodarstwie domowym wynosi ok. [...] zł ([...] zł brutto). Do tego dochodzą diety konkubenta z posiedzeń ławniczych w sądzie Rejonowym w D. w kwocie [...] zł na miesiąc lub dwa, dodatkowo podejmuje on prace dorywcze typu koszenie trawy, odśnieżanie, rąbanie drewna, sprzątanie itp. w celu dorobienia. Korzystają również z karty kredytowej i kredytu odnawialnego konkubenta, które trzeba jednak spłacić.

Skarżąca wskazał, iż ponosi co miesiąc następujące wydatki:

1. - jej kredyt hipoteczny –[...] zł,
2. - kredyt hipoteczny konkubenta –[...] zł,
3. - opłaty za prąd, wodę, telewizję, wywóz śmieci, wywóz szamba –[...] zł,
4. - opał w postaci drewna –[...] zł,
5. - przedszkole młodszej córki –[...] zł,
6. - obiady w szkole starszej córki –[...] zł,
7. - telefony i internet –[...] zł,
8. - paliwo –[...] zł,
9. - składki szkolne i przedszkolne, zajęcia dodatkowe córek, przybory itp. –[...] zł, utrzymanie psów –[...] zł do tego dochodzą inne opłaty: przegląd samochodu, ubezpieczenie samochodu, ubezpieczenie domu, podatek od nieruchomości, remont domu itp.

Podsumowując skarżąca poniosła, iż z powyższego wynika, że nie starcza im na życie, córki często chorują, wizyty u lekarzy i leki wymagają środków finansowych, których nie ma, ponadto są jeszcze wydatki na ubrania, kulturę, sztukę, rozrywkę.

Co do posiadanego majątku podała, że posiada dom o powierzchni [...] m kw., jej konkubent posiada działkę gruntu z budową oraz dwa samochody: [...]

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje

Należy na wstępie zauważyć, że wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy został już w badanej sprawie prawomocnie rozpoznany – postanowieniem z dnia 21 czerwca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Szczecinie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i Sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Postanowienie dotyczące przyznania (odmowy przyznania) prawa pomocy jest postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie, zatem znajdzie do niego zastosowanie art. 165 p.p.s.a, zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiana okoliczności sprawy, uzasadniająca zastosowanie art. 165 p.p.s.a. obejmuje wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie, przy czym muszą to być takie zmiany, które uzasadniają zmianę rozstrzygnięcia wydanego w sprawie. Powinna ona dotyczyć stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych. Kwestie te muszą być udokumentowane w tak samo rzetelnym stopniu, jak w pierwotnym wniosku o prawo pomocy. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona. Gdy chodzi o okoliczności faktyczne to zmiana powinna być tego rodzaju, aby wpływała w istotny sposób na sytuację materialną strony i jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania.

W tym kolejnym postępowaniu nie dochodzi do zmiany ciężaru dowodu w zakresie wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wciąż obowiązek ten ciąży na wnioskodawcy, który zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania.

Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).

Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest zależne od wykazania przez stronę, będącą osobą fizyczną, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przywołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.

Przypomnieć należy, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Celem instytucji prawa pomocy jest natomiast zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji osobom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Każdy zatem, kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

Ponadto należy wskazać, iż przepis art. 246 § 1 p.p.s.a., co do zasady nie może mieć zastosowania do osób, które osiągają dochody, nawet jeśli koszty te stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny. Instytucja przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa.

Na podstawie złożonych oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, Sąd stwierdza, że nie zachodzą przesłanki do zmiany rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy.

Wskazać należy, że koszty sądowe na obecnym etapie sprawy sprowadzają się do wpisu od zażalenia w kwocie 100 zł (określonej w § 2 ust.1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 221, poz. 2193, ze zm.). Jest to minimalna opłata sądowa wymagana ww. przepisem w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała, aby przedstawione w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności uległy na tyle istotnej zmianie, która uzasadniałby zmianę poprzedniego postanowienia odmawiającego jej przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. W rozpoznawanym obecnie wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca powołała bowiem okoliczności podobne (lub te same) do tych, które wskazywała w poprzednio składanym wniosku. Co prawda skarżąca podniosła, iż osiągane przez jej konkubenta dochody uległy zmianie z uwagi na zmianę pracy, w związku z czym jego dochód miesięczny brutto wynosi obecnie [...] zł zaś skarżąca osiąga dochód w wysokości [...] zł brutto, do tego alimenty w wysokości [...] zł (łącznie dochód [...] brutto). Podnieść jednak należy, iż dokonując porównania wskazanych wyżej kwot z poprzednio ze wskazanymi w poprzednim formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie można stwierdzić aby sytuacja skarżącej uległa pogorszeniu ponieważ wówczas wskazywała na osiągany przez siebie dochód w wysokości [...] zł brutto, dochód jej konkubenta w wysokości [...] z brutto oraz alimenty [...] zł łącznie [...] zł brutto.

Analiza sytuacji materialno – bytowej skarżącej nie wskazuje również, aby wraz konkubentem cierpieli jakikolwiek niedostatek. Mają zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, a pobierane przez nich wynagrodzenie w łącznej wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto) miesięcznie stanowią dla nich stałe i co najważniejsze nie należące do najniższych źródła dochodu. W ujęciu abstrakcyjnym, ewentualny uszczerbek w koniecznym utrzymaniu związany z poniesieniem kosztów sądowych (kosztów postępowania) dotyczy zagrożenia dla zaspokojenia wyłącznie podstawowych potrzeb życiowych, a nie wszystkich normalnie ponoszonych wydatków, które powinny zostać zaniechane lub ograniczone do niezbędnego minimum. Do takich niezbędnych wydatków należy zaliczyć przede wszystkim te przeznaczane na zakup żywności i lekarstw oraz najważniejsze opłaty związane z utrzymaniem domu lub mieszkania.

Należy również mieć na uwadze, że skarżąca jest właścicielką nieruchomości – domu, w którym mieszka o powierzchni [...] m² natomiast jej konkubent posiada działkę gruntu z budową o powierzchni [...] ha. Zgodnie zaś z poglądami judykatury, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza kiedy ich wartość wielokrotnie przewyższa wysokość kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. FZ 465/04, postanowienie NSA z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. FZ 463/04, postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2005 r., sygn. FZ 415/04, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. II GZ 56/05). Posiadany majątek może bowiem przynosić pożytki, może też służyć jako zabezpieczenie zaciągniętych ewentualnie pożyczek czy kredytów jeżeli właścicielowi brakuje środków finansowych na bieżące wydatki w tym i na koszty sądowe (por. postanowienie NSA z dnia 8 kwietnia 2011 r., sygn. I FZ 10/11, postanowienie NSA z dnia 29 maja 2009 r., sygn. I OZ 563/09).

Ponownie należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom o znikomych dochodach, znajdujących się na skraju ubóstwa, wobec których konieczność poniesienia kosztów sądowych mogłaby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Skarżąca do takich osób nie należy. Dlatego przyznanie skarżącej prawa pomocy nawet jedynie w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych nie byłoby adekwatne do aktualnej sytuacji majątkowej strony. Jak już wcześniej wskazano, każdy obywatel zamierzający wytoczyć sprawę sądową musi się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych. Strona winna poczynić starania celem zabezpieczenia środków finansowych z dochodów uzyskiwanych w dłuższym okresie, niezbędnych do pokrycia choćby części kosztów sądowych.

Podsumowując należy zaznaczyć, iż w aktualnej sytuacji finansowej skarżącej zwolnienie jej od kosztów sądowych byłoby niezasadne bowiem konieczność poniesienia przez wnioskodawczynię aktualnie wymaganych kosztów sądowych nie naraża skarżącej na pogorszenie warunków bytowych, a z drugiej strony odpowiada fiskalnemu interesowi Państwa, które swoją pomoc powinno gwarantować tylko najbardziej potrzebującym. W niniejszej sprawie oceniając sytuację finansową wnioskodawczyni należy uznać, że nie wykazała ona, iż znajduje się w sytuacji materialnej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W niniejszej sprawie zostały wzięte pod uwagę konieczne koszty utrzymania skarżącej i jej konkubenta oraz ciążące na nich zobowiązania, jednak fakt posiadania przez nich majątku o znacznej wartości, stałych dochodów, możliwość zaciągania kredytów, a przede wszystkim posiadanie dostępnych środków pieniężnych na koncie indywidualnym, które są wydatkowane również na inne potrzeby - niż tylko na konieczne utrzymanie, nie pozwala na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W tych warunkach, uznając, iż skarżąca nie wykazała, że po wydaniu prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, jej sytuacja majątkowa i rodzinna uległa istotnej zmianie w stosunku do tej, jaka była przedmiotem oceny zawartej w tymże postanowieniu, stwierdzić należało, iż nie zachodzą określone w art. 165 p.p.s.a. przesłanki konieczne dla dokonania zmiany prawomocnego postanowienia w tym zakresie, co oznacza konieczność oddalenia wniosku o orzeczenie takiej zmiany.

Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne i prawne, Sąd działając na podstawie art. 165 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.