Uzasadnienie
Decyzją z 13 kwietnia 2026 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (dalej jako: "organ", "ZUS") odmówił A. F. (dalej jako: "strona", "skarżąca"):
- 1) na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 199 ze zm., dalej jako: "u.s.u.s.") umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 48.346,22 zł (ubezpieczenie społeczne z tytułu składek za okres 01/2015, 03-10/2015, 04-06/2016 wraz z odsetkami, ubezpieczenie zdrowotne w tym z tytułu składek za okres 03/2015-06/2016, 10/2016-04/2017, 07/2017, 06/2018, 08/2018- 01/2019 wraz z odsetkami, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z tytułu składek za okres 06-10/2015 wraz z odsetkami),
- 2) na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej jako: "rozporządzenie") umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 25.188,51 zł (ubezpieczenie społeczne za okres 01/2015, 03-10/2015 wraz z odsetkami, ubezpieczenie zdrowotne za okres 03/2015-06/2016, 10/2016-04/2017, 07/2017,06/2018, 08/2018-01/2019 wraz z odsetkami, Fundusz Pracy z tytułu składek za okres 06-10/2015 wraz z odsetkami).
Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że 17 lutego 2026 r. do ZUS wpłynął wniosek o umorzenie należności z tytułu składek.
Jak wskazał ZUS, w oświadczeniu o stanie rodzinnym i sytuacji majątkowej strona wskazała, że od 2016 r. jest wdową, nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę w kwocie 4.717,51 zł brutto, tj. 1.668,18 zł netto. Nie osiąga dochodu z innych źródeł, nie korzysta z innych form pomocy czy też z pomocy społecznej. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1.122 zł, w tym: miesięczne opłaty - 570 zł + 442 zł (zaległość ratalna TBS [...]), opłaty eksploatacyjne 220 zł (co drugi miesiąc). Posiada inne zobowiązania pieniężne, które nie są spłacane, jednakże są dochodzone w formie egzekucji komorniczej. Nie posiada ani majątku nieruchomego, ani ruchomości.
We wniosku o umorzenie strona podniosła także, że choroba i śmierć męża w 2016 r. miały duży wpływ na jej stan psychiczny i zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji. Do akt przedłożono zaświadczenie lekarskie. Działalność gospodarcza, z którą związane są zaległości, była faktycznie prowadzona przez pełnomocnika - synową A. D., która zmarła. Zarządzała ona całym majątkiem firmy, podejmowała decyzje finansowe bez wiedzy strony. Dalsza egzekucja prowadzi do trwałego niedostatku i nie rokuje skutecznej spłaty należności.
Mając na względzie okres powstania składek, organ w pierwszej kolejności dokonał ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia. Przywołując treść art. 24 ust. 5b i ust. 5f u.s.u.s wskazał, że co do najstarszych należności od 13 października 2015 r. toczy się przymusowe dochodzenie należności, które nie zostało zakończone. Obecnie prowadzone jest dochodzenie zobowiązań w trybie egzekucyjnym poprzez dokonywanie potrąceń z pobieranego przez stronę świadczenia. Na poczet zaległych składek ZUS obecnie dokonywane są potrącenia w kwocie 2.483,77 zł miesięcznie. Ponadto, na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miały wpływ wydane decyzje (szczegółowo wymienione na str. 5 zaskarżonej decyzji). Tym samym, w ocenie organu, należności strony nie uległy przedawnieniu.
Następnie analizując materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, organ wskazał, że na koncie strony, jako płatnika składek, widnieje zadłużenie z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych. Zgodnie zaś z art. 30 u.s.u.s., art. 28 dający możliwość umarzania należności nie znajduje zastosowania w odniesieniu do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek.
Zdaniem organu, nie zachodzą także okoliczności skutkujące umorzeniem pozostałych należności strony w oparciu o art 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4b i 4c u.s.u.s., nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 i 4 u.s.u.s. Zobowiązanie przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie zachodzi. Nastąpiło definitywne zaprzestanie prowadzenia działalności.
Jednocześnie nie wystąpił brak majątku. Strona posiada tytuł do ubezpieczeń jako emerytka. Wobec strony aktualnie dokonywane są potrącenia ze świadczenia emerytalnego oraz renty rodzinnej (zbieg wdowi) w łącznej kwocie 4.967,54 zł brutto, tj. około 4.224,46 zł netto, przy czym po uwzględnieniu potrąceń bezegzekucyjnych na rzecz ZUS w kwocie 2.483,77 zł, do wypłaty pozostaje kwota 1.740,69 zł. Aktualnie naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić przymusowe dochodzenie należności. Brak jest zatem podstaw do uznania, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Na tej podstawie wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, nie można stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia.
ZUS nie znalazł również podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepisy rozporządzenia.
Wskazał, że przesłanka unormowana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do strony zastosowania, ponieważ nie prowadzi ona już działalności gospodarczej. Natomiast zaistnienie przesłanki dotyczącej umorzenia należności z uwagi na stan zdrowia (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia) uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także musi skutkować pozbawieniem takiej osoby możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego spłatę zadłużenia. Strona tymczasem pobiera świadczenie emerytalne, które jest przyznawane niezależnie od stanu zdrowia. Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny uniemożliwia stronie uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem ZUS.
Organ wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową strony, która w przypadku opłacenia przez stronę zadłużenia pozbawiłaby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia). Jak ponownie wskazał organ, strona uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego oraz renty rodzinnej w łącznej kwocie 4.967,54 zł brutto, tj. około 4.224,46 zł netto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia bezegzekucyjne na rzecz ZUS w kwocie 2.483,77 zł miesięcznie, do wypłaty pozostaje kwota 1.740,69 zł. Strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji finansowej są kwoty określające minimum socjalne. Dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego minimum socjalne wynosi 1.912,47 zł (obliczenia IPiSS na podstawie danych GUS za III kwartał 2025 r.). Dochód uzyskiwany przez stronę przewyższa minimum socjalne, zatem należy wykluczyć przesłankę ubóstwa.
W powyższym zestawieniu uwzględniono kwotę netto pobieranego przez stronę świadczenia emerytalnego bez potrąceń, co jest zgodne z orzecznictwem sądowym. Podkreślono przy tym, że kwota minimum socjalnego uwzględnia wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie i energia, wyposażenie), edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki.
Nadto, w ocenie organu, dla kwestii umorzenia zaległości nie mają znaczenia okoliczności związane z jej powstaniem, na które strona zwróciła uwagę we wniosku (m.in. prowadzenie działalność przez synową). Każda osoba, która podjęła się prowadzenia działalności gospodarczej i podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia i wykazywać staranność w prowadzeniu działalności gospodarczej.
ZUS wskazał, że rozpatrując wniosek o umorzenie, bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na szczególny zakres świadczonych usług i odpowiedzialność za środki wpływające do budżetu państwa, Zakład zobowiązany jest do rozpatrywania tego typu spraw ze szczególną ostrożnością. W stosunku do strony jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, które zawiesza bieg terminu przedawnienia, a tym samym wydłuża okres możliwości dochodzenia należności. Istnieją realne szanse na wyegzekwowanie należności z tytułu składek w ustawowym okresie możliwości ich dochodzenia. Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych, jakim jest umorzenie należności z tytułu składek, jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że zobowiązany nie będzie miał możliwości spłaty zaległości.
W ocenie ZUS, nie ma podstaw do uznania, że sytuacja materialno-bytowa całkowicie i trwale wyklucza spłatę powstałego zobowiązania, tym bardziej, że strona dysponuje stałym dochodem z tytułu pobieranego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na powyższą decyzję strona wniosła o jej zmianę decyzji poprzez obniżenie potrąceń do poziomu 25% świadczenia oraz uwzględnienie jej trudnej sytuacji życiowej.
W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja narusza jej interes prawny poprzez ustalenie potrąceń na poziomie około 60% świadczenia, co pozbawia ją środków do życia. ZUS nie uwzględnił w należyty sposób jej sytuacji życiowej, mimo że przedstawiła dokumenty potwierdzające brak majątku, samotność po śmierci męża oraz wysokie koszty utrzymania.
W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
W piśmie złożonym 26 czerwca 2026 r. (doręczonym pełnomocnikowi organu w dniu 3 lipca 2026 r.) strona podtrzymała wniesioną skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej legalności w świetle przepisów art. 28 u.s.u.s., należy zauważyć, że należności z tytułu składek ZUS mogą zostać umorzone w całości bądź w części w razie stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) lub w uzasadnionych przypadkach pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia).
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Stosownie natomiast do art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Dopuszczenie w powyższych regulacjach możliwości umorzenia należności przez ZUS wskazuje na uznaniowy charakter tego rodzaju decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia.
Zatem jeśli ZUS ustali, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z tytułu składek określona we wskazanych przepisach, to ma obowiązek odmówić umorzenia tych należności i taka decyzja nie jest wydawana w ramach uznania administracyjnego. Dopiero w razie stwierdzenia, że w przypadku konkretnego podmiotu ziściły się przesłanki umorzenia, ZUS wydaje decyzję w ramach uznania administracyjnego, decydując o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach nie mogą mieć charakteru dowolnego, lecz muszą być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.
Sąd stwierdził, że w uzasadnieniu decyzji ZUS dokonano prawidłowej analizy poszczególnych przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt. 1-6 u.s.u.s. i zasadnie wyprowadzono wniosek, że wobec skarżącej nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w oparciu o tę podstawę prawną. Organ wyczerpująco odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do kolejnych przesłanek, które ustawodawca uznaje za świadczące o całkowitej nieściągalności składek. Sąd ocenę organu w tym zakresie w pełni podzielił.
Zdaniem Sądu, oczywistym jest i nie wymagało głębszego uzasadnienia, że nie ziściła się przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodziły przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4,4b i 4c u.s.u.s. Ponadto dochodzone należności są wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co powoduje, że nie zachodziła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. Słuszna jest również ocena ZUS, że na datę orzekania przez organ nie zachodziły przesłanki całkowitej nieściągalności, wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Nie stwierdzono bezskuteczności egzekucji, przy czym skarżąca posiada majątek, który może podlegać egzekucji (świadczenie emerytalne oraz renta rodzinna po zmarłym mężu), co wyklucza też możliwość stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W ocenie Sądu, w badanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Wniosek organu, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, znajduje swoje oparcie w ustaleniach faktycznych sprawy.
W zaistniałej sytuacji, w ocenie Sądu, uprawnione jest stanowisko organu, że istnieją możliwości dalszego chociażby częściowego uregulowania przez stronę zaległych składek i że na obecnym etapie nie da się stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania składkowego, zatem Sąd w pełni podziela stanowisko organu w zakresie braku wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności.
W sprawie nie były też sporne przesłanki umorzenia należności z tytułu składek określone w § 3 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 rozporządzenia.
Zastrzeżenia Sądu wzbudziła natomiast ocena organu dokonana na gruncie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, co dotyczy części rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji, tj. w zakresie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 25.188,51 zł.
Z ustaleń dokonanych przez ZUS wynika, że skarżąca ukończyła 70. rok życia. Osiąga dochód ze świadczenia (świadczenie emerytalne oraz renta rodzinna - zbieg wdowi) w łącznej kwocie 4.967,54 zł brutto, tj. około 4.224,46 zł netto, z którego dokonywane są potrącenia na rzecz ZUS w kwocie 2.483,77 zł. Do wypłaty skarżącej pozostaje kwota 1.740,69 zł, przy czym dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego minimum socjalne za III kwartał 2025 r. wynosi 1.912,47 zł. Jednocześnie organ ustalił, że skarżąca nie posiada innego majątku i oszczędności.
Na tle tych okoliczności i przesłanki określonej w powołanym przepisie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ZUS ograniczył się do wskazania, że skoro skarżącej przysługują świadczenia w łącznej kwocie 4.224,46 zł netto, to bez znaczenia pozostaje wysokość potrąceń na rzecz ZUS, nawet jeśli po potrąceniach kwota do wypłaty pozostaje poniżej minimum socjalnego.
Zdaniem Sądu, nie mieści się w granicach uznania administracyjnego ocena powyższych okoliczności w zakresie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. stwierdzenia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W sytuacji gdy miesięczna kwota do dyspozycji skarżącej jest poniżej poziomu minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, stanowisko ZUS, że skarżąca ma możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wymagało szczegółowych ustaleń co do wysokości jej dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych wydatków.
Zauważyć należy, że kryterium minimum socjalnego stanowi kategorię socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniając podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Konstruując koszyk minimum socjalnego, eksperci Instytutu Pracy i Polityki Społecznej kierują się wyznaczeniem granicy wydatków gospodarstw domowych mierzącej minimalnie godziwy poziom życia. Tym samym wzorzec minimum socjalnego jest modelem zaspokajania potrzeb na zupełnie niskim poziomie, ale jeszcze wystarczającym dla reprodukcji sił witalnych człowieka na każdym etapie jego biologicznego rozwoju, w tym utrzymania jego więzi ze społeczeństwem. Z tego względu w koszyku minimum socjalnego uwzględnia się nie tylko dobra służące zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych (żywność, odzież i obuwie, mieszkanie, higiena, czy ochrona zdrowia), ale także dobra służące do wykonywania pracy, kształcenia, czy też utrzymywania więzi rodzinnych, towarzyskich oraz skromnego uczestnictwa w kulturze.
W niniejszej sprawie Zakład nie dokonał ustaleń w zakresie kosztów składających się na minimum socjalne ponoszonych przez skarżącą, w tym wydatków ponoszonych na żywność, ubiór, higienę, leczenie, itp. Ustalił jedynie wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania, tj. 1.122 zł (miesięczne opłaty - 570 zł + 442 zł (zaległość ratalna TBS [...]), opłaty eksploatacyjne 220 zł - co drugi miesiąc). Tymczasem prawidłowa analiza powinna obejmować porównanie stwierdzonej sytuacji materialnej skarżącej z wysokością zaległej należności z tytułu składek, jak i obejmować zestawienie wysokości posiadanych przez nią comiesięcznych środków z niezbędnymi kosztami utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez popadnięcia w realny niedostatek. Kierując się doświadczeniem życiowym oraz zasadą prawdy obiektywnej, a także mając na względzie wynikający z art. 9 k.p.a. obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania oraz czuwania, aby strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, organ winien wezwać skarżącą do rzetelnego przedstawienia wszystkich kosztów utrzymania, a nie tylko związanych z opłatami dotyczącymi utrzymania mieszkania.
W rozpoznawanej sprawie strona nie podała szczegółowo wszystkich wydatków, jak choćby na wyżywienie, zakup odzieży i obuwia, środków higienicznych, transportu do placówek leczniczych i rehabilitacyjnych, itp. Zważywszy, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek strony, organ zobowiązany był na podstawie art. 79a § 1 k.p.a., informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Takich działań Zakład jednak nie podjął.
Zdaniem Sądu, bez dokonania analizy w powyższym zakresie twierdzenia ZUS, że dochód uzyskiwany przez stronę (przed potrąceniem) przewyższa minimum socjalne, miały charakter arbitralny, a wskazanie, że w przedmiotowej sprawie nie występuje stan ubóstwa nijak miało się do oceny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia), jak również do oceny, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że zapłata należności spowoduje konieczność sięgnięcia przez skarżącą do środków ze strony Państwa (pomocy społecznej). To, że zgodnie z art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 26), kwota emerytury i renty wolna od egzekucji i potrąceń, z zastrzeżeniem ust. 2 i 5, przy potrącaniu należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 1-2d i 6-9; od 1 marca 2026 r. wynosi 1.121,28 zł, nie oznacza, że organ jest zwolniony z analizy w okolicznościach indywidualnych sprawy przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. stwierdzenia, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
W rozpoznawanej sprawie organ wprost wskazał, że skarżąca ma możliwości osiągania dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia, odnosząc te możliwości tylko do posiadania przez nią prawa do świadczenia emerytalnego i renty rodzinnej. Tymczasem w przytoczonym przepisie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia mowa jest o możliwościach uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności. Zatem organ w ramach oceny omawianej przesłanki winien rozważyć, czy sytuacja majątkowa skarżącej i kwota pozostająca jej realnie do dyspozycji pozbawia ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ skoncentrował przy tym swoje rozważania na analizie dochodów osiąganych przez skarżącą przez pryzmat minimum socjalnego.
Jednocześnie sam wskazał wprost w uzasadnieniu decyzji, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Następnie zaś poprzestał na stwierdzeniu, że wykazany budżet w gospodarstwie domowym skarżącej jest niższy niż poziom minimum socjalnego, niemniej wysokość potrąceń nie jest uwzględniana przy ocenie możliwości płatniczych strony. Tak krótka i nic nie wnosząca do sprawy konkluzja nie znajduje akceptacji Sądu. Stanowisko organu nie zasługuje na aprobatę i ma cechy arbitralnej, a nie swobodnej oceny. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest bowiem rozważań, jak na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację majątkową skarżącej, organ widzi realną możliwość spłaty zadłużenia bez zagrożenia jej egzystencji.
Zdaniem Sądu, skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych przypadkach - organ, odmawiając zastosowania tej instytucji, zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności tej konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania skarżącej w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącej, dając w sposób arbitralny prymat interesowi publicznemu.
W ocenie Sądu, interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy Państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Jeżeli zatem z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego, w szczególności pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 349/09; CBOSA).
W orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, że rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów ZUS (por. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., sygn. akt II GSK 1124/14; CBOSA).
Powyższe prowadzi do wniosku, że organ nie przeprowadził szczegółowego postępowania wyjaśniającego dotyczącego istotnych w sprawie okoliczności, a zatem doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Wprawdzie to w interesie wnioskodawcy pozostaje wykazanie wszelkich okoliczności przemawiających za zasadnością jego żądania, jednakże mając na uwadze ciążący na organach administracji ustawowy obowiązek wydania rozstrzygnięcia na podstawie ustalonego stanu faktycznego sprawy oraz zebranego i ocenionego materiału dowodowego (art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), Sąd uznał poczynione ustalenia w powyższym zakresie za niewystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.
Konieczne jest ponowienie przez ZUS postępowania dowodowego celem ustalenia w sposób wszechstronny sytuacji zobowiązanej. Organ powinien poinformować stronę - stosownie do przepisu art. 79a § 1 k.p.a. - o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, wskazując opisane wyżej przesłanki zależne od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.
Dokonując zaś oceny materiału dowodowego, organ powinien w zakresie sytuacji finansowej zbadać, czy potrącenie należności na rzecz ZUS nie narusza interesu społecznego z tego powodu, że kwota pozostała po dokonaniu potrącenia egzekwowanych należności jest poniżej minimum socjalnego. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek ZUS powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącej - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Nie jest bowiem w interesie państwa doprowadzenie osoby starszej do życia w ubóstwie. Organ powinien więc należycie rozważyć, czy sytuacja, która może spowodować potrącenie zaległych składek, nie będzie dla skarżącej zbyt ciężka i odnieść się do realnych konsekwencji potrącenia.
W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku.