Uzasadnienie
Powód, Jan B., wniósł o zasądzenie solidarnie od pozwanych, Eugena K. i Waltera S., kwoty 40 840,70 euro oraz kwoty 6306,20 zł z odsetkami ustawowymi tytułem odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.
Wyrokiem z dnia 27 października 2008 r. Sąd Okręgowy po ponownym rozpoznaniu sprawy i ograniczeniu przez powoda powództwa do kwoty 33 183,06 euro zasądził od pozwanych solidarnie dochodzoną kwotę z odsetkami ustawowymi od dnia 12 maja 2006 r. oraz kwotę 13 194,26 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt I), umorzył postępowanie w pozostałej części (pkt II) i nakazał ściągnąć od pozwanych solidarnie na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Opolu kwotę 6 584,75 zł tytułem kosztów postępowania (pkt III). Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanych wyrokiem z dnia 10 marca 2009 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie I w ten sposób, że oddalił powództwo wobec Waltera S. i zasądził od powoda na rzecz Waltera S. kwotę 6600 zł tytułem kosztów procesu, oraz w punkcie III w ten sposób, że uchylił wobec Waltera S. obowiązek uiszczenia kosztów sądowych (pkt 1), w pozostałym zakresie apelacje oddalił (pkt
- 2) i zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego (pkt 3).
Z ustaleń stanowiących podstawę obu wyroków wynika, że w Krajowym Rejestrze Sądowym od początki istnienia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością "S.R.P." w K.K. jako członkowie jej zarządu figurują pozwani (Walter S. jako prezes, Eugen K. jako wiceprezes). Jednakże Walter S. został w dniu 15 listopada 2000 r. odwołany ze składu zarządu, a Eugen K. powołany na stanowisko prezesa zarządu.
Pod koniec 1999 r. spółka ta utraciła płynność finansową, w związku z czym w grudniu 1999 r. powinien zostać złożony wniosek o ogłoszenie jej upadłości, czyli – innymi słowy – grudzień 1999 r. był czasem właściwym do złożenia wspomnianego wniosku. Wniosek taki wówczas jednak nie wpłynął. Dopiero w dniu 8 maja 2003 r. został złożony w sądzie wniosek o otwarcie postępowania układowego tej spółki. W dniach 20 stycznia 2000 r., 21 lutego 2000 r., 14 marca 2000 r., 23 marca 2000 r. i 16 listopada 2000 r. spółka zaciągnęła pożyczki u powoda. Nakazem zapłaty z dnia 15 września 2003 r. Sąd Okręgowy zasądził od niej na rzecz powoda kwotę 40 840,70 euro z określonymi odsetkami i kosztami procesu. Zasądzona kwota stanowiła równowartość sum pożyczonych spółce przez powoda. Postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce prowadzone na podstawie tego nakazu komornik umorzył w dniu 28 grudnia 2005 r. ze względu na bezskuteczność egzekucji.
Kwota 33 183,06 euro, do której powód ograniczył powództwo, stanowi równowartość pożyczek udzielonych spółce przez powoda w okresie od 20 stycznia 2000 r. do 23 marca 2000 r., czyli jest częścią sumy zasądzonej od spółki na rzecz powoda nakazem zapłaty z dnia 15 września 2003 r., niewyegzekwowanej od spółki wobec bezskuteczności prowadzonej względem niej egzekucji.
W ocenie Sądu Okręgowego dokonane w sprawie ustalenia uzasadniały zasądzenie całej dochodzonej przez powoda sumy solidarnie od obu pozwanych na podstawie art. 299 §1 k.s.h. W szczególności, zdaniem tego Sądu, przeszkodą do uwzględnienia powództwa w stosunku do Waltera S. nie mogło być – zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2000 r., V CKN 10/00, OSNC 2000, nr 10, poz. 219 – odwołanie Waltera S. ze składu zarządu w dniu 15 listopada 2000 r., ponieważ po tej dacie był on nadal wpisany w Krajowym Rejestrze Sądowym w charakterze członka zarządu.
Natomiast zdaniem Sądu Apelacyjnego, fakt odwołania Waltera S. z zarządu spółki w dniu 15 listopada 2000 r. wykluczał uwzględnienie powództwa w stosunku do niego. Sąd ten wskazał, że wyrok, na który powołał się Sąd Okręgowy, jest szeroko krytykowany. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wpis określonej osoby w charakterze członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Krajowym Rejestrze Sądowym nie rozstrzyga o ponoszeniu przez tę osobę odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h.
Podstawę skargi kasacyjnej powoda, kwestionującej wyrok Sądu Apelacyjnego w części obejmującej punkty 1 i 3, stanowi zarzut naruszenia art. 299 § 1 k.s.h. przez jego niewłaściwe zastosowanie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Poprzednikiem obowiązującego od 1 stycznia 2001 r. art. 299 k.s.h. był, zawierający zbieżną z nim, co do istoty, regulację, art. 298 k.h. (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 352/06, nie publ.). Należy podzielić wyrażony w zaskarżonym orzeczeniu pogląd, że – wbrew stanowisku zajętemu w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2000 r., V CKN 10/00 – wpis określonej osoby do rejestru w charakterze członka zarządu spółki nie ma, w świetle regulacji przewidzianej w tych przepisach, znaczenia. Jak wykazano w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1999 r., II CKN 608/98 (OSNC 2000, nr 4, poz. 67) i z dnia 25 września 2003 r., V CK 198/02 („Wokanda” 2004, nr 6, poz. 7), warunkiem ponoszenia odpowiedzialności na zasadach określonych w tej regulacji jest jedynie posiadanie w odpowiednim czasie statusu członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (lub likwidatora – por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07, OSP 2009, z. 69, oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2010 r., III CZP 91/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 85).
Nie można się natomiast zgodzić z zapatrywaniem Sądu Apelacyjnego, że Walter S. powyższego warunku (bycia w odpowiednim czasie członkiem zarządu spółki) nie spełniał.
Uwzględniając cel i charakter odpowiedzialności przewidzianej obecnie w art. 299 k.s.h., a uprzednio w art. 298 k.h., przyjmuje się, że w razie bezskuteczności egzekucji określonego zobowiązania omawianą odpowiedzialność ponoszą osoby będące członkami zarządu lub likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania, a ściślej – jego podstawy. Objęcie odpowiedzialnością danego członka zarządu lub likwidatora wszystkich zobowiązań spółki, których podstawa istniała w czasie sprawowania przez niego funkcji, a więc także zobowiązań jeszcze wtedy niewymagalnych, jest uzasadnione tym, że ogłoszenie upadłości, o które członek zarządu lub likwidator powinien wystąpić w celu przeciwdziałania bezskuteczności egzekucji, spowodowałoby wymagalność także zobowiązań nie mających dotąd takiej cechy (zob. art. 32 rozporządzenia z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst.: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.– dalej:
"Pr.upadł." oraz art. 91 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.").
Należy przy tym pamiętać także o innych, chroniących wierzycieli przepisach Prawa upadłościowego, w szczególności, gdy chodzi – tak jak w niniejszej sprawie – o pożyczki, o art. 48 Pr.upadł. lub art. 105 Pr.u.n. (por. uzasadnienie uchwały z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07, i cytowane w niej orzecznictwo).
Jak wiadomo, w czasie istnienia zobowiązań z tytułu pożyczek udzielonych spółce na kwotę 33 183,06 euro, których zwrot nie został przez powoda od spółki wyegzekwowany – tj. wynikających z umów zawartych w dniach 20 stycznia 2000 r., 21 lutego 2000 r., 14 marca 2000 r. i 23 marca 2000 r. – członkiem zarządu spółki był niewątpliwie nie tylko Eugen K., ale i Walter S. Osoba, która dochodzi roszczenia przewidzianego w art. 299 §1 k.s.h.
powinna wykazać istnienie – we wskazanym wyżej znaczeniu – określonego zobowiązania spółki w czasie, kiedy pozwany był członkiem zarządu lub likwidatorem, stwierdzonego, w tym czasie lub później, tytułem egzekucyjnym wydanym na rzecz tej osoby (tylko wyjątkowo nie musi ono być w ten sposób stwierdzone), oraz bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko spółce.
Natomiast pozwany, chcąc się uwolnić od odpowiedzialności, powinien udowodnić jedną z okoliczności egzoneracyjnych określonych w art. 299 § 2 k.s.h. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00, OSNC 2003, nr 2, poz. 22, z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00, nie publ., i z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 352/06).
Ponieważ – jak wynika z dokonanych w sprawie ustaleń – powód wykazał przesłanki rozpatrywanej odpowiedzialności, których ciężar dowodu jego obciążał, także w stosunku do Waltera S., Walter S. zaś nie udowodnił żadnej z okoliczności egzoneracyjnych, w sprawie niewątpliwie istniały podstawy do zasądzenia dochodzonej kwoty solidarnie od obu pozwanych. Dlatego skarga kasacyjna w zakresie kwestionującym zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego zasługiwała na uwzględnienie przez uchylenie w tym zakresie zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia reformatoryjnego, tj. oddalenie apelacji pozwanego Waltera S. (art. 398¹⁶ k.p.c.). Konsekwentnie należało uchylić zaskarżone orzeczenie również w części rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego co do pozwanego Waltera S. i obciążyć go kosztami tego postępowania oraz postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 398²¹ k.p.c.
Natomiast w zakresie kwestionującym rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o kosztach postępowania apelacyjnego co do pozwanego Eugena K. skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna. W świetle stanu prawnego obowiązującego w czasie, w którym zapadł zaskarżony wyrok (10 marca 2009 r.), samo rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji co do kosztów postępowania nie mogło być zaskarżone do Sądu Najwyższego nie tylko w drodze skargi kasacyjnej, ale i zażalenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2007 r., IV CZ 28/07, OSNC 2008, nr 2, poz. 29). Ustawa z dnia 19 marca 2009 r. (Dz.U. nr 69, poz. 592), którą znowelizowano art. 394¹ §1 k.p.c., dopuszczając zażalenie do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów procesu niebędących przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, weszła w życie dopiero w dniu 22 maja 2009 r.
Mając to wszystko na względzie, orzeczono, jak w sentencji.