Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę Ł. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 31 października 2023 r. nr SKO/KA/430/2051/2023 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej.
Skargę kasacyjną od wyroku wywiódł Ł. G. zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
- 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
- a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 107 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (u.p.s.) poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że organ nie dokonał aktualizacji wywiadu środowiskowego w sytuacji, gdy dane zawarte w wywiadzie przeprowadzonym w dniu 15 września 2022 r. uległy znacznej zmianie - po tym dniu doszło do znacznego zwiększenia zobowiązań finansowych skarżącego, tj. w czerwcu 2023 r. wystąpiła sytuacja bezpośrednio zagrażająca jego życiu, która doprowadziła do znacznego pogorszenia jego możliwości zarobkowych, a także znacznie zwiększyły się koszty utrzymania skarżącego oraz jego rodziny (m.in. z uwagi na konieczność wykonywania badań lekarskich i leczenia),
- b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że skarżący nie złożył wniosku o zwolnienie go z opłaty za pobyt M.G. w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy pisma skarżącego z dnia 20 października 2022 r. oraz z dnia 23 lutego 2023 r. stanowiły wniosek o zwolnienie go z tej opłaty, a skarżący powołał w nich okoliczności uzasadniające odstąpienie od obciążania go ww. kosztami,
- c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie faktu, że organ zaniechał dokładnego ustalenia stanu faktycznego relewantnego dla sprawy oraz nie uwzględnił słusznego interesu skarżącego, co przejawiało się w braku ustalenia rzeczywistych możliwości skarżącego do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej (skupieniu się wyłącznie na osiąganych dochodach), braku ustalenia, czy M.G. posiada dodatkowy majątek, który powinien zostać przeznaczony na pokrycie opłat związanych z jej pobytem w domu pomocy społecznej, braku ustalenia wysokości dochodów pozostałych osób zobowiązanych do ponoszenia opłat (w ocenie skarżącego osoby obecnie ponoszące opłaty mają możliwość uiszczania ich w wyższej kwocie, natomiast osoby nieponoszące opłat posiadają wystarczający dochód i możliwości, by je ponosić), braku ustalenia, czy zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia opłat, pomimo wyraźnego wniosku skarżącego w tym zakresie,
- d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie tego, że organ nie podjął wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy i nie zebrał całego materiału dowodowego, albowiem istnieje więcej osób zobowiązanych do ponoszenia opłat niż 17 osób wskazanych w decyzji organu pierwszej instancji. Wskazano, że organ nie prowadził postępowania względem córek M.G., tj. względem J. G. oraz K. J.),
- e) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie faktu niepodjęcia przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy i niezebrania całego materiału dowodowego (w szczególności braku przeprowadzenia kolejnego wywiadu środowiskowego, nieprzeprowadzenia dowodu z zeznań świadków - np. matki, ojca i żony skarżącego - oraz dowodu z dodatkowych dokumentów na okoliczność m.in.: posiadania przez M. G. majątku wystarczającego do uiszczania opłat w pełnej wysokości, istnienia wysokich zobowiązań finansowych skarżącego, jego złego stanu zdrowia, relacji łączących skarżącego z M. G. oraz zaistnienia przesłanek do zwolnienia z opłat, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że skarżący jest zobowiązany do ponoszenia opłat w wysokości określonej zaskarżoną decyzją oraz decyzją ją poprzedzającą,
- f) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie tego, że organ prowadził postępowanie administracyjne w sposób, który nie budzi zaufania obywateli do władzy publicznej,
- g) art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób uniemożliwiający jego kontrolę instancyjną, albowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie nie odniósł się do większości zarzutów podniesionych przez skarżącego, w szczególności do kwestii: nieprowadzenia przez organ postępowania względem córek M.G. (J. G. oraz K. J.), sytuacji rodzinnej skarżącego, sytuacji majątkowej skarżącego, sytuacji zdrowotnej skarżącego, niedokonania przez organ aktualizacji wywiadu środowiskowego, świadczenia przez skarżącego stałej pomocy swoim rodzicom.
- 2. naruszenie przepisów prawa materialnego:
- a) art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że skarżący jest osobą zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt M.G. w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy w okolicznościach niniejszej sprawy nie zaszły przesłanki do obciążenia go taką opłatą,
- b) art. 61 ust. 1 pkt 1 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy M.G. posiada majątek wystarczający do pokrycia opłat za jej pobyt w domu pomocy społecznej (posiada prawo do nieruchomości położonej w miejscowości K., [...] T., która może zostać sprzedana, a uzyskane środki przeznaczone na sfinansowanie opłat),
- c) art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie, mimo że w stanie faktycznym sprawy zaszły przesłanki do zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty ze względu na wystąpienie uzasadnionych okoliczności, takich jak: stan zagrożenia życia skarżącego w czerwcu 2023 r., znaczne pogorszenie możliwości zarobkowych skarżącego wskutek zatoru płucnego, posiadanie przez skarżącego znacznych zobowiązań finansowych, wysokie koszty utrzymania skarżącego oraz jego rodziny, rozpoczęcie inwestycji polegającej na budowie domu w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny, planowane zakończenie prowadzenia działalności gospodarczej w Niemczech z końcem 2023 r., stała pomoc (w tym finansowa) udzielana przez skarżącego swoim rodzicom,
- d) art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d u.p.s., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie braku możliwości ponoszenia przez skarżącego opłat za pobyt M.G. w domu pomocy społecznej, w szczególności z uwagi na okoliczności wskazane w pkt 2c powyżej (stan zagrożenia życia, zator płucny, zobowiązania finansowe, koszty utrzymania, budowę domu, planowane zamknięcie firmy w Niemczech oraz wspieranie rodziców),
- e) art. 64 pkt 7 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy M.G. dopuszczała się oraz nadal dopuszcza rażących naruszeń podstawowych obowiązków rodzinnych względem skarżącego oraz jego najbliższych - w szczególności nie wywiązywała się z obowiązków alimentacyjnych względem ojca skarżącego, od wielu lat nie utrzymywała kontaktów z ojcem skarżącego ani z samym skarżącym, zaniedbywała ojca skarżącego (faworyzując pozostałe dzieci) oraz faworyzowała pozostałe kuzynostwo, a także nie interesowała się życiem skarżącego, odkąd ten ukończył 5 lat, co doprowadziło do faktycznego zerwania kontaktów i ustania więzi rodzinnych,
- f) art. 61 ust. 2 lit. b u.p.s., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżący osiąga dochód przewyższający 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, podczas gdy uwzględniając znaczne koszty przez niego ponoszone, jego dochód faktyczny jest znacznie niższy,
- g) art. 61 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 61 ust. 2 lit. c u.p.s., poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne było obciążenie opłatą za pobyt w domu pomocy społecznej Gminy,
- h) art. 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (k.c.), poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy obciążenie skarżącego opłatą sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego - pomiędzy M. G. a skarżącym nie istnieje faktyczna więź rodzinna, ojciec skarżącego nie otrzymał żadnego majątku podlegającego podziałowi między dzieci M.G. a ona sama dopuszczała się i nadal dopuszcza rażącego naruszania obowiązków rodzinnych (zaniedbywanie, brak alimentacji, brak kontaktu od 5. roku życia skarżącego),
- i) art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącego zgodnie z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Wniesiono o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Przepis art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2026 r., poz. 143 – dalej jako: "p.p.s.a." wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne.
Istota sporu sprowadzała się do oceny, czy w postępowaniu dotyczącym ustalenia wysokości opłaty za pobyt M.G. w domu pomocy społecznej organy powinny były uwzględnić wskazywane przez skarżącego okoliczności dotyczące jego stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i majątkowej, ponoszonych wydatków oraz relacji z babką. Zdaniem autora skargi kasacyjnej okoliczności te przemawiały zarówno przeciwko obciążeniu go opłatą, jak i za zwolnieniem go z obowiązku jej ponoszenia.
Stanowisko skargi kasacyjnej nie jest trafne, bowiem nie uwzględnia odrębności dwóch instytucji uregulowanych w ustawie o pomocy społecznej. Pierwszą jest ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej oraz jej wysokości. Drugą jest częściowe lub całkowite zwolnienie osoby zobowiązanej z tej opłaty. Postępowanie prowadzone na podstawie art. 61 ust. 1, ust. 2 i ust. 2d w związku z art. 103 ust. 2 u.p.s. służy ustaleniu, czy dana osoba należy do ustawowego kręgu zobowiązanych oraz czy spełnia kryterium dochodowe. Wysokość opłaty jest w tym postępowaniu ustalana według reguł określonych w ustawie. Zwolnienie z opłaty następuje natomiast na podstawie art. 64 u.p.s. Przepis ten wymaga złożenia wniosku przez osobę wnoszącą opłatę lub obowiązaną do jej wnoszenia. Rozstrzygnięcie jest wydawane po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego i ma charakter uznaniowy. Rozróżnienie obu trybów miało przesądzające znaczenie dla oceny zasadności zasadniczej części zarzutów skargi kasacyjnej.
Niezasadnie zarzucono Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 80 k.p.a., w ramach którego skarżący kwestionuje ustalenie, że pisma z dnia 20 października 2022 r. i z dnia 23 lutego 2023 r. nie stanowiły wniosków o zwolnienie z opłaty. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Jedynie to, bowiem może być przeciwstawione uprawnieniu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie o innej niż przyjęta doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie. Dokonana ocena materiału dowodowego może być skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego.
Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie. Jak wynika z ustaleń przyjętych przez Sąd pierwszej instancji, skarżący przed wydaniem decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z 31 października 2023 r. nie złożył wniosku o zwolnienie z opłaty. Wniosek taki został złożony dopiero dnia 5 grudnia 2023 r. W konsekwencji okoliczności mogące uzasadniać zastosowanie przepisu art. 64 u.p.s. podlegały rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu wszczętym tym wnioskiem.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji analizował treść stanowiska przedstawianego przez skarżącego w postępowaniu administracyjnym. W piśmie pełnomocnika z dnia 14 listopada 2022 r. skarżący powoływał się na ustanie więzi rodzinnych z babką, brak kontaktu oraz wadliwe, w jego ocenie, potraktowanie przychodu z działalności gospodarczej prowadzonej w Niemczech jako dochodu. Takie samo stanowisko zostało przedstawione w piśmie pełnomocnika z dnia 28 lutego 2023 r. Argumentacja ta zmierzała do zakwestionowania samego obowiązku ponoszenia opłaty i sposobu ustalenia dochodu. Nie wynikało z niej natomiast żądanie wszczęcia odrębnego postępowania w przedmiocie zwolnienia z opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. Samo przywołanie okoliczności dotyczących relacji rodzinnych nie może być utożsamiane ze złożeniem wniosku o zastosowanie określonej instytucji prawa materialnego.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku art. 64 u.p.s., skoro zastosowanie tego przepisu zależy od wniosku strony, przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz wykazania okoliczności mających uzasadniać zwolnienie.
Pożądanego skutku nie mogły przynieść również zarzuty naruszenia przepisów art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s.
Okoliczności dotyczące stanu zagrożenia życia skarżącego w czerwcu 2023 r., przebytego zatoru płucnego, pogorszenia możliwości zarobkowych, zobowiązań finansowych, kosztów utrzymania rodziny, rozpoczęcia budowy domu, planowanego zakończenia działalności gospodarczej w Niemczech oraz pomocy udzielanej rodzicom mogą być istotne przy rozpoznaniu wniosku o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty. Nie należały jednak do przesłanek ustalenia opłaty w decyzji wydawanej na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s.
Podobnie zarzuty, dotyczące rażącego naruszania przez M. G. obowiązków rodzinnych, zaniechania wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec ojca skarżącego, braku kontaktów z ojcem skarżącego oraz ze skarżącym, zaniedbywania ojca skarżącego, faworyzowania pozostałych dzieci i wnuków oraz braku zainteresowania życiem skarżącego od czasu, gdy ukończył pięć lat, odpowiadają przedmiotowo przesłance określonej w art. 64 pkt 7 u.p.s. Mogą zatem podlegać ocenie w postępowaniu dotyczącym zwolnienia z opłaty. Przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie został jednak złożony wniosek, który zobowiązywałby organ do ich rozpoznania w tym trybie.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 107 ust. 4 u.p.s.
Skarżący wiąże obowiązek aktualizacji wywiadu środowiskowego z pogorszeniem swojego stanu zdrowia, zmniejszeniem możliwości zarobkowych oraz zwiększeniem zobowiązań i kosztów utrzymania rodziny. Są to jednak okoliczności, które powinny zostać rozważone jako podstawa zwolnienia z opłaty, w postępowaniu wszczętym wnioskiem z dnia 5 grudnia 2023 r. Natomiast, mając na uwadze pełen kontekst badanej sprawy, brak ponowienia takiego wywiadu przed wydaniem decyzji wymiarowej nie oznacza naruszenia przepisu art. 107 ust. 4 u.p.s. Z akt nie wynika, aby w toku postępowania administracyjnego skarżący informował organ o zmianach wpływających na dochód ustalany na podstawie art. 8 u.p.s.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że obszerne informacje o stanie zdrowia i ponoszonych wydatkach zostały przedstawione dopiero w skardze. Do skargi dołączono między innymi dokumentację medyczną dotyczącą konsultacji przeprowadzonych w sierpniu i listopadzie 2023 r. oraz badania z dnia 7 listopada 2023 r.
Zasadność powyżej stawianego zarzutu należało ocenić w kontekście oceny zasadności zarzutu naruszenia przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz uzasadnienie w sposób przewidziany w art. 107 § 3 k.p.a. wydanej decyzji. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że tym wymogom organy sprostały, bowiem w sprawie nie istniały istotne, niewyjaśnione wątpliwości, które pozostawały w bezpośrednim związku z przesłankami rozstrzygnięcia.
Skarżący zarzuca organom brak wyjaśnienia jego rzeczywistych możliwości ponoszenia opłaty, brak zbadania majątku M.G., nieprawidłowe ustalenie kręgu osób zobowiązanych, brak ustaleń dotyczących dochodów tych osób oraz nieprzeprowadzenie kolejnego wywiadu środowiskowego, dowodów z zeznań członków rodziny i dowodów z dodatkowych dokumentów. Zarzuty te nie uwzględniają jednak przedmiotu postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji.
W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. obowiązkiem organu było ustalenie kręgu osób zobowiązanych, ich sytuacji dochodowej, opłaty ponoszonej przez mieszkankę domu pomocy społecznej oraz opłat przypadających na inne osoby zobowiązane. Dopiero na tej podstawie mogła zostać określona wysokość opłaty skarżącego.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że organy ustaliły osiemnaście osób obowiązanych do ponoszenia odpłatności, w tym skarżącego. W odniesieniu do jedenastu osób postępowania zostały umorzone ze względu na dochód nieprzekraczający 300% kryterium dochodowego. Część zobowiązanych zawarła umowy dotyczące opłaty. W stosunku do innych wydano decyzje administracyjne. Opłata przypadająca na skarżącego została ustalona po uwzględnieniu opłaty ponoszonej przez M. G. oraz opłat wnoszonych przez pozostałe osoby zobowiązane. Nie ma zatem podstaw do twierdzenia, że skarżący został potraktowany jako jedyna osoba zobowiązana. Do dnia 28 lutego 2023 r. średni miesięczny koszt utrzymania M.G. w domu pomocy społecznej wynosił [...] zł. Od 1 marca 2023 r. koszt ten wynosił [...] zł. M.G. ponosiła opłatę w wysokości [...] zł, odpowiadającą 70% jej dochodu. Po uwzględnieniu opłat pozostałych osób wysokość opłaty skarżącego została ustalona na [...] zł za luty 2023 r. oraz [...] zł miesięcznie od 1 marca 2023 r.
Podkreślić trzeba, że nie wykazano zasadności zarzutu pominięcia córek M.G., w osobach J. G. oraz K. J.. W aktach sprawy znajduje się dokument urzędowy potwierdzający liczbę i dane dzieci M.G.. Skarżący nie tylko nie przedstawił przeciwdowodu podważającego treść tego dokumentu, ale w pismach z dnia 29 sierpnia 2022 r. i dnia 10 kwietnia 2023 r., odebranych przez niego osobiście, był wzywany do wskazania innych osób zobowiązanych, o ile posiada wiedzę w tym zakresie. Pomimo to, w toku postępowania administracyjnego skarżący nie kwestionował jednak prawidłowości ustaleń w tym zakresie, a ponadto nie przedstawił żadnych konkretnych informacji pozwalających stwierdzić, że organy pominęły określone osoby należące do ustawowego kręgu zobowiązanych. To czyni zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie gołosłownymi.
Nie można również podzielić argumentacji, że brak przeprowadzenia dowodów z zeznań matki, ojca i żony skarżącego oraz na okoliczność stanu zdrowia skarżącego, jego zobowiązań finansowych, relacji rodzinnych i majątku M.G. stanowi naruszenie przepisów postępowania w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji. Celem przepisów procesowych jest skonkretyzowanie stosunku materialnoprawnego. Przepisy te nie mają wartości samoistnej i nie są celem, lecz narzędziem postępowania administracyjnego (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2021 r. sygn. II OSK 246/21). Dlatego przesłanką uchylenia decyzji administracyjnej z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, jest ustalenie, że stwierdzone naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tymczasem, nie wskazano w skardze kasacyjnej, aby zarzucane uchybienie w jakikolwiek sposób wpływało na wynik postępowania zakończonego decyzją z dnia 31 października 2023 r.
Nie można także podzielić zarzutu, że postępowanie administracyjne było prowadzone w sposób naruszający zasadę zaufania do organów. U skarżącego przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy. Organy kilkakrotnie proponowały zawarcie umowy dotyczącej opłaty. Skarżący został również wezwany do przedstawienia informacji i dokumentów dotyczących dochodów z działalności prowadzonej w Niemczech. Pomimo wezwania z dnia 14 października 2022 r. nie przedstawił dokumentów dotyczących kosztów prowadzenia działalności. Organy były zatem uprawnione do dokonania ustaleń na podstawie informacji pozostających w ich dyspozycji.
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Uregulowanie zawarte w art. 141 § 4 p.p.s.a. określa elementy, które powinny znaleźć się w uzasadnieniu wyroku. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a., jeżeli nie wiadomo jaki stan faktyczny Sąd pierwszej instancji przyjął jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Tymczasem, akcentowany w rozpoznawanej skardze kasacyjnej na poparcie podniesionego zarzutu - w istocie - brak akceptacji dla wydanego rozstrzygnięcia, którego rezultat nie koresponduje z oczekiwaniami strony skarżącej, nie oznacza wadliwości uzasadnienia wyroku, i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać ani prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego, ani stanowiska sądu, co do wykładni bądź zastosowania prawa.
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku umożliwia odtworzenie toku rozumowania Sądu pierwszej instancji i przeprowadzenie jego kontroli, a Sąd pierwszej instancji nie ma obowiązku kazuistycznego odnoszenia się do każdego podniesionego zarzutu. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił w szczególności, że skarżący nie złożył w toku postępowania administracyjnego wniosku o zwolnienie z opłaty. Wskazał także, że informacje dotyczące stanu zdrowia, wydatków i sytuacji rodzinnej powinny zostać ocenione w postępowaniu wszczętym takim wnioskiem. Odniósł się ponadto do majątku mieszkanki domu pomocy społecznej, ustalenia dochodu skarżącego, kręgu osób zobowiązanych i zakresu postępowania dowodowego.
Nie jest usprawiedliwiony również zarzut naruszenia przepisu art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.
Skarżący jest zstępnym M.G.. Należy zatem do kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za jej pobyt w domu pomocy społecznej. Powstanie obowiązku określonego w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. nie zależy od istnienia rzeczywistej więzi emocjonalnej z mieszkańcem domu pomocy społecznej, częstotliwości kontaktów ani od udziału w jego majątku. Jest to obowiązek publicznoprawny, odrębny od obowiązku alimentacyjnego uregulowanego w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Skoro opłata ponoszona przez M. G. nie pokrywała pełnego kosztu jej pobytu, a skarżący jako zstępny spełniał kryterium dochodowe, istniały podstawy do obciążenia go opłatą. Skarżący odmówił zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Organ był zatem zobowiązany do ustalenia wysokości opłaty w drodze decyzji na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s.
Nie jest zasadny również zarzut naruszenia przepisu art. 61 ust. 1 pkt 1 u.p.s. Skarżący argumentuje, że M.G. posiada nieruchomość, która mogłaby zostać sprzedana, a uzyskane środki przeznaczone na pokrycie kosztów jej pobytu w domu pomocy społecznej. Tymczasem, na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s. mieszkaniec domu ponosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Ustawa nie przyznaje natomiast organowi kompetencji do nakazania mieszkańcowi sprzedaży nieruchomości lub innego składnika majątku. Posiadanie nieruchomości nie wyłącza również z mocy prawa obowiązku małżonka, zstępnych ani wstępnych. Organ nie może ingerować w prawo własności mieszkanki ani zobowiązać jej do określonego rozporządzenia majątkiem. Ewentualne wykorzystanie nieruchomości do finansowania pobytu może być przedmiotem ustaleń między M. G. a jej rodziną. Nie wpływa to jednak na prawidłowość zastosowania art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s.
Nie jest również usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 2d u.p.s. Skarżący podnosi, że przy ustalaniu opłaty należało szerzej uwzględnić jego możliwości finansowe, a w szczególności stan zdrowia, zobowiązania kredytowe, koszty utrzymania rodziny, budowę domu, zamiar zakończenia działalności gospodarczej w Niemczech oraz pomoc udzielaną rodzicom. Pojęcie dochodu zostało zdefiniowane w art. 8 u.p.s. Organ nie może pomniejszać dochodu o wydatki, których ustawodawca nie zaliczył do potrąceń. Na podstawie przepisu art. 8 ust. 3 u.p.s. wynika, że przychód pomniejsza się o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym i koszty uzyskania przychodu, składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz alimenty świadczone na rzecz innych osób. Katalog ten nie obejmuje rat kredytu, czynszu, opłat za media, kosztów utrzymania mieszkania, wydatków na budowę domu ani wydatków związanych z edukacją dzieci (por. wyrok NSA z 17 lipca 2025 r., I OSK 1784/23, wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2023 r., I OSK 389/22, wyrok z dnia 27 maja 2020 r. sygn. I OSK 1649/19, wyrok NSA z 1 lutego 2017 r., I OSK 1572/15).
Obciążenia te nie mogą zatem pomniejszać dochodu ustalanego na potrzeby decyzji wydawanej na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. Mogą natomiast zostać uwzględnione przy rozpoznaniu wniosku o zwolnienie z opłaty. Mogłyby też mieć znaczenie przy uzgadnianiu opłaty w umowie, której zawarcia jednak skarżący odmówił.
Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s.
Skarżący utożsamia dochód z kwotą pozostającą po pokryciu wszystkich wydatków gospodarstwa domowego. Ustawa o pomocy społecznej nie przyjmuje jednak takiej konstrukcji. Dochód jest ustalany według zasad określonych w art. 8 u.p.s., a nie według subiektywnie odczuwalnego poziomu obciążenia budżetu rodziny. Z informacji urzędu skarbowego wynikało, że skarżący wykazał za 2021 r. przychód z działalności gospodarczej prowadzonej w Niemczech w wysokości [...] zł. Pomimo wezwania nie przedstawił dokumentów pozwalających ustalić wysokość kosztów uzyskania tego przychodu. Skarżący dysponował pełną wiedzą i dokumentacją dotyczącą prowadzonej działalności. Brak przedstawienia tych dokumentów nie może obciążać organu. Zasada oficjalności postępowania dowodowego nie zwalnia strony z obowiązku współdziałania w wyjaśnieniu okoliczności, których organ nie jest w stanie ustalić bez jej udziału.
Nie zasługiwał na uwzględnienie rówież zarzut naruszenia art. 61 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 61 ust. 2 pkt 3 u.p.s.
Gmina ponosi różnicę między średnim kosztem utrzymania mieszkańca a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca oraz osoby określone w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Jej obowiązek ma charakter uzupełniający. Nie ma podstaw do przeniesienia na gminę tej części kosztów, którą zgodnie z ustawą powinna ponieść osoba należąca do kręgu zobowiązanych i spełniająca kryterium dochodowe. Skarżący spełniał oba te warunki.
Niezasadnie zarzucono również naruszenie przepisu art. 5 k.c. Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej ma charakter publicznoprawny. Natomiast przepis art. 5 k.c. dotyczy wykonywania praw podmiotowych w stosunkach cywilnoprawnych. Ustawodawca w sposób wyczerpujący uregulował skutki naruszenia obowiązków rodzinnych przez mieszkańca domu pomocy społecznej w treści przepisu art. 64 pkt 7 u.p.s. W konsekwencji ocena podnoszonych okoliczności faktycznych winna nastąpić w toku postępowania w przedmiocie zwolnienia z opłaty.
Nie jest również usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skarga kasacyjna nie wykazała, aby przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia przepisów ustawy o pomocy społecznej pozostawała w sprzeczności z zasadą sprawiedliwości społecznej. Samo natomiast zastosowanie ustawowego mechanizmu odpłatności nie może być utożsamiane z naruszeniem przepisu art. 2 Konstytucji.
W konsekwencji nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a.
Przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. są przepisami wynikowymi. Zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. jest za każdym razem rezultatem uznania, że w sprawie zaistniało tego rodzaju naruszenie przepisów, które uzasadniało wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego przejawu działania administracji publicznej. Na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd oddala skargę, jeżeli nie ma podstaw do jej uwzględnienia. W niniejszej sprawie takich podstaw nie było. Prawidłowo zatem Sąd pierwszej instancji orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a. o oddaleniu skargi.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.