Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 16 lipca 2026 r., sygn. akt I OSK 1269/25

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2025 r. (sygn. akt II SA/Gd 877/24), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – orzekając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – oddalił skargę A.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 5 lipca 2024 r. nr SKO Gd/963/24 utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 19 stycznia 2024 r. o odmowie przyznania A.A. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem - C.C..

W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, A.A. zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku naruszenie:

1. I) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - prawa materialnego, to jest:
2. 1) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. (dalej: "u.ś.r.") - przez jego błędną wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że sprawowanie opieki wyłączającej możliwość zatrudnienia, o jakiej mowa w tym przepisie, to konieczność nieprzerwanego, wyłącznie samodzielnego wykonywania wszelkich czynności związanych z troską o fizyczny, medyczny i higieniczny aspekt życia osoby niepełnosprawnej oraz w przyjęciu iż podejmowane przez skarżącą czynności oraz zakres przyjętej przez nią odpowiedzialności wobec niepełnosprawnego brata nie stanowią przeszkody w podjęciu przez nią pracy, mimo iż niewątpliwie charakter niepełnosprawności, brak możliwości samodzielnej egzystencji brata i rozmiar niezbędnego zaangażowania opiekuna wyłącza możliwość planowanego i w określonych godzinach wyłączenia opiekuna wskutek podjęcia zatrudnienia, a z uwagi na jego chorobę nie ma możliwości sprawowania opieki w sposób sporadyczny,
3. 2) art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przez jego błędne zastosowanie, wyrażające się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że w przypadku opiekunów osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności niezbędne jest wykazywanie innych okoliczności (takich jak stała i długotrwała opieka) poza brakiem podejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki, gdy z analizy brzemienia ww. przepisu prawa materialnego wynika, iż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności i ograniczona w samodzielnej egzystencji, z racji swoich ograniczeń musi być pod opieką albo rodzinną (jak w przedmiotowej sprawie) lub instytucjonalną, co determinuje brak konieczności wykazywania konieczności stałej lub długotrwałej opieki bezpośrednio związanej z osobą niepełnosprawną,
4. 3) art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przez jego błędną wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że wykonywanie przez stronę skarżącą czynności związanych z planowaniem, organizowaniem wizyt lekarskich, konsultacji, hospitalizacji, rehabilitacji czy też ze zwykłym prowadzeniem gospodarstwa domowego (zakupy itp.), nie jest wystarczające dla uznania iż sprawuje ona opiekę wyłączającą możliwość zatrudnienia, o jakiej mowa w tym przepisie, podczas gdy prawidłowo rozumiana norma wyrażona art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzależnia prawo do omawianego świadczenia m.in. od braku aktywności zawodowej (zatrudnienia) spowodowanej wyłącznie i bezpośrednio koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny,
5. 4) art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię, wyrażającą się w pominięciu podczas analizy sprawy istotnego elementu opieki jaki deklaruje skarżąca, czyli wzięcia odpowiedzialności za osobę ze znacznym stopniem niepełnosprawności, za jej dobrostan, dbałość o nią w sensie fizycznym oraz zaspokajanie jej potrzeb. Tymczasem, jak wynika z orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skoro skarżąca nie sprawuje takiej opieki, to brak jest tak naprawdę osób, które byłyby odpowiedzialne za stan osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Orzeczenie skupia się więc na prawach skarżącej (jakim byłoby świadczenie pielęgnacyjne) z pominięciem istotnego elementu składającego się na opiekę – zobowiązania opiekuna do jej sprawowania;
6. II) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
7. 1) art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego w zw. z art. 151 p.p.s.a., wyrażające się w bezkrytycznej ocenie zebranego materiału dowodowego, w tym materiału w postaci notatek pracownika socjalnego oraz materiału zgromadzonego wskutek wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 8 stycznia 2024 r. a w konsekwencji nieuprawnionym zanegowaniu przez Sąd I instancji oświadczeń skarżącej, pozostającego pod jej opieką brata oraz D.D. i przyjęciu że skarżąca opieki nie sprawuje oraz brak jest związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a czynnościami które wykonuje, co doprowadziło Sąd I instancji do wadliwego oddalenia skargi na orzeczenie SKO z 5 lipca 2024 r.,
8. 2) art. 106 § 3, art. 133 § 1 oraz art 134 § 1 p.p.s.a. - polegające na niezastosowaniu tych przepisów, przejawiające się w wydaniu wyroku z pominięciem dokumentów zaoferowanych przez skarżącą, a znajdujących się w aktach sprawy oraz złożonych w "jej granicach", które były niezbędne dla prawidłowej oceny i stanu faktycznego sprawy.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku.

Ponadto pełnomocnik skarżącej wnosił o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego pełnionego z urzędu, oświadczając jednocześnie, że koszty tej pomocy nie zostały opłacone ani w całości, ani w części.

Ponadto, skarżąca złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów skargi kasacyjnej.

Zarzuty te okazały się zaś nieuzasadnione.

W analizowanej sprawie organy obu instancji odmówiły stronie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazał organ II instancji, nie sposób było bowiem w tym przypadku przyjąć, że zakres opieki, sprawowanej przez A.A. nad jej niepełnosprawnym bratem – C.C. powodował brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, zwłaszcza choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe, w ocenie organu odwoławczego, potwierdzała zaś w szczególności okoliczność, że skarżąca i jej brat oddzielnie zamieszkiwali a ponadto, iż strona – jak sama podała w wywiadzie środowiskowym – przychodziła do brata tylko dwa dziennie a niekiedy nie przychodziła wcale. Opiekę nad bratem w tym czasie sprawowała natomiast ciotka, która z nim razem zamieszkiwała.

Poza tym, zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem pracy przez skarżącą a wykonywaniem przez nią opieki także i z tego powodu, że A.A. nigdy nie pracowała zawodowo. Wykonywała jedynie prace dorywcze, nigdy nie będąc jednak zatrudniona w oparciu o umowę o pracę.

Sąd I instancji podzielił stanowisko organów, że pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym bratem nie zachodził związek przyczynowy - w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jak zaakcentował bowiem Sąd Wojewódzki, ujawniony w sprawie stan faktyczny poddawał w zasadzie w wątpliwość deklarowany stopień zaangażowania skarżącej w opiekę nad bratem. Z nadesłanych wraz ze skargą akt sprawy wynikało, iż opieka nad C.C. sprawowana była przez kilka osób, to jest także przez wspomnianą ciotkę jak również przez siostrzenicę, przy czym opieka sprawowana przez ciotkę (emerytowaną pielęgniarkę) miała w tym przypadku szczególne znaczenie. Wykonywała bowiem ona przy niepełnosprawnym czynności np. związane z obsługą cewnika i stomii, a co miało zasadnicze znaczenie w jego stanie chorobowym.

W tej sytuacji – zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie sposób więc było uznać, że to skarżąca była "głównym" opiekunem brata i nie zmieniał tego fakt, że zajmowała się ona takimi czynnościami jak: kontaktowanie się z lekarzami, organizowanie wizyt lekarskich, kupowanie leków, czy załatwienie spraw urzędowych.

W związku z tym Sąd I instancji uznał, że zakres i częstotliwość czynności wykonywanych przez stronę w ramach opieki nad bratem nie była na tyle intensywna i absorbująca, że można było je uznać za obiektywną przeszkodę do podjęcia pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Z tym stanowiskiem nie zgadzała się skarżąca, która w skardze kasacyjnej zarzuciła Sądowi Wojewódzkiemu zarówno obrazę prawa materialnego w postaci błędnej wykładni (cyt.): "art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r." jak i istotne naruszenie przepisów proceduralnych, takich jak: art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., (cyt.): "§ 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego" w zw. z art. 151 p.p.s.a. oraz art. 106 § 3, art. 133 § 1 i art 134 § 1 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie, z uwagi na ścisłe powiązanie zarzutów procesowych z zarzutami materialnoprawnymi w pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia prawa materialnego.

W tym miejscu podkreślić zatem trzeba, że zarzut ten zostały sformułowany przez autora skargi kasacyjnej nie w pełni poprawnie. Nie wskazano bowiem ani konkretnej jednostki redakcyjnej art. 17 ust. 1 u.ś.r., na której skarżąca opierała zarzuty, ani też nie podano miejsca publikacji ustawy o świadczeniach rodzinnych, choć - zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez to zaś określenie należało rozumieć wskazanie konkretnego przepisu, który został objęty zaskarżeniem, aktu w którym przepis ten się znajdował, datę tego aktu i miejsce jego publikacji. Posiłkując się jednak treścią argumentacji towarzyszącej temu zarzutowi, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że - w realiach rozpoznawanej sprawy - miał możliwość odniesienia się do tak sformułowanego zarzutu.

W związku z powyższym wyjaśnić należy, że ponieważ wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w listopadzie 2023 r., zastosowanie w niniejszej sprawie znajdowały przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zdaniem skarżącej Sąd Wojewódzki dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. przyjmując, iż sprawowanie opieki wyłączającej możliwość zatrudnienia, o jakiej mowa w omawianym przepisie, powinna polegać na nieprzerwanym, wyłącznie samodzielnym wykonywaniu wszelkich czynności związanych z troską o: fizyczny, medyczny i higieniczny aspekt życia osoby niepełnosprawnej.

Zdaniem składu orzekającego, analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje jednak, że Sąd I instancji dokonał innej - niż sugeruje to skarżąca – wykładni prawa materialnego.

Sąd I instancji prawidłowo bowiem wyjaśnił, że jak wynika z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., aby można było mówić o opiece nad osobą niepełnosprawną musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, użyte w tej regulacji prawnej określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko sporadycznie. Stanowisko to w pełni podziela zaś skład orzekający, podkreślając, że jest ono jednolicie prezentowane w utrwalonym już orzecznictwie sądowym. Słusznie także Sąd I instancji wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą tylko opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Powyższe, wbrew stanowisku skarżącej, nie oznacza jednak, że wspomniana opieka ma być sprawowana nieprzerwanie przez 24 godziny na dobę. Tym niemniej organy administracji publicznej są upoważnione (a wręcz zobowiązane) do prowadzenia postępowania w celu ustalenia okoliczności istotnych w tego rodzaju sprawie. Muszą bowiem ustalić zakres czynności wykonywanych przez osobę wnioskującą o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zbadać czy ich wykonywanie uniemożliwia takiej osobie świadczenie pracy zawodowej. Jednym z podstawowych narzędzi ustalenia stanu faktycznego sprawy o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest przy tym przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego.

Sąd I instancji był więc w niniejszej sprawie uprawniony do kontroli prawidłowości ustaleń organów obu instancji, dotyczących kwestii wystąpienia w tym przypadku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym bratem (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Odnosząc się natomiast do twierdzenia skarżącej, że w niniejszej sprawie nie było niezbędne wykazywanie konieczności stałej lub długotrwałej opieki bezpośrednio związanej z osobą z niepełnosprawnością, poza brakiem podejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki, stwierdzić wypada, że z uzasadnienia skargi kasacyjnej można było wywnioskować, iż skarżąca utożsamiała dokument potwierdzający, iż C.C. był osobą wymagającą opieki z faktem sprawowania przez nią nad nim opieki. Pogląd ten był jednak błędny, ponieważ sama (wynikająca wyłącznie z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności) konieczność opieki nad osobą z niepełnosprawnością nie stanowi - w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. - samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W analizowanej sytuacji bezsporna była okoliczność posiadania przez C.C. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego w dniu 29 maja 2019 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B., a z którego to orzeczenia wynikało wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia bratu skarżącej stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Słusznie też sama skarżąca podnosiła, że brat jej wymagał opieki, która nie mogła być sprawowana w sposób (cyt.) "sporadyczny".

Zatem, w toku przedmiotowego postępowania wnioskodawczyni była zobowiązana przedstawić organowi dokument wskazujący na niepełnosprawność w znacznym stopniu osoby wymagającej opieki, ale złożenie tego dokumentu nie przesądzało jednak o obowiązku organu do uwzględnienia jej wniosku. Ze względu na fakt, iż postępowanie w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dotyczy osób, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" nad osobą, która jej wymaga (art. 17 ust. 1 u.ś.r.), konieczne jest – jak wyżej to nadmieniono - także stwierdzenie, że w danym przypadku rodzaj bądź liczba czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub jest przyczyną rezygnacji przez nią z zatrudnienia.

Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza więc zakwestionowania stanu jej zdrowia (por. np. wyrok NSA z 4 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1635/22, dostępne: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Konkludując, organy administracji były w niniejszej sprawie uprawnione nie tylko do badania czy osoba deklarująca sprawowanie opieki i wnioskująca o przyznania świadczenia pielęgnacyjnego znajdowała się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania, ale i czy faktycznie sprawowała nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, która to opieka z kolei uniemożliwia jej wykonywanie pracy.

Na powyższe rozróżnienie zwrócił zaś prawidłowo uwagę Sąd I instancji, wskazując iż (cyt.): "Sąd nie neguje, że brat wnioskodawczyni jest w znacznej mierze osobą niesamodzielną - jest sparaliżowany [...], zmaga się też z depresją, jest cewnikowany i ma założoną stomię, zatem opieka nad nim wymaga zaangażowania. Niemniej jednak ujawniony w sprawie stan faktyczny poddaje w wątpliwość deklarowany stopień zaangażowania skarżącej w tę opiekę.".

Nie można było również zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej, że błędny był pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż wykonywanie przez nią "czynności związanych z (cyt.): "planowaniem, organizowaniem wizyt lekarskich, konsultacji, hospitalizacji, rehabilitacji, czy też ze zwykłym prowadzeniem gospodarstwa domowego (zakupy itp.)" nie mogło wystarczać dla uznania, iż strona sprawowała opiekę wyłączającą możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Zdaniem składu orzekającego, trudno bowiem było uznać tego typu czynności za tak absorbujące i czasochłonne, że uniemożliwiały stronie zatrudnienie choćby w ograniczonym zakresie. Wszyscy bowiem tj. także osoby pracujące, niejednokrotnie wykonują tego rodzaju czynności względem swoich bliskich i łączą je z wykonywaniem obowiązków pracowniczych.

Zatem, przejawem opieki nad osobą niepełnosprawną jest wprawdzie również wyręczanie jej w normalnych, codziennych czynnościach życiowych, których (z uwagi na swój stan zdrowia) nie może sama sprostać, ale by móc otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne opiekun winien wykonywać w stosunku do podopiecznego także i inne czynności, spersonalizowane w danym przypadku.

Zgodzić się również wypada ze skarżącą, że – co do zasady - pod pojęciem opieki stałej rozumie się również gotowość i stałą możliwość udzielenia pomocy niepełnosprawnemu w sytuacji, gdy potrzeba taka zaistnieje, ale – jak wyżej to wyjaśniono – tego rodzaju sytuacja w tym przypadku nie miała miejsca.

Z tych powodów nie wpłynęło zatem na treść rozstrzygnięcia nieprawidłowe stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że w niniejszej sprawie dla możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej miała również znaczenie okoliczność, iż strona (cyt.) "nigdy nie pracowała w sposób przewidziany przez ustawodawcę w art. 3 pkt 22 u.ś.r." Wyjaśnić bowiem trzeba, że w orzecznictwie wskazuje się, iż wymóg rezygnacji z możliwości zarobkowania - rzeczywistej bądź potencjalnej – w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został przez ustawodawcę powiązany z żadnym zakresem – czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym – jak również jest niezależny nie tylko od wysokości uzyskiwanych dochodów, ale również od tego, czy takie dochody w ogóle są uzyskiwane, jednak fakt ten nie wpływał na treść rozstrzygnięcia.

Tym niemniej, jak wspomniano wyżej, skoro opieka, którą skarżąca sprawowała nad bratem, nie stanowiła oczywistej przeszkody w wykonywaniu przez nią pracy zawodowej, to wnioskowane przez nią świadczenie nie mogło być jej przyznane.

Przechodząc do zarzutów procesowych dotyczących naruszenia przepisów postępowania, wskazać trzeba, że skarżąca zarzucając Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie: art. 7, art. 9 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, obowiązujący w dacie wydania zaskarżonej decyzji; dalej: "K.p.a.") oraz (cyt.): "§ 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego" w zw. z art. 151 p.p.s.a., twierdziła, że Sąd ten naruszył ww. przepisy poprzez (cyt.) "bezkrytyczną ocenę zebranego materiału dowodowego, w tym materiału w postaci notatek pracownika socjalnego oraz materiału zgromadzonego wskutek wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 08.01.2024 r." oraz nieuprawnione zanegowanie (cyt.): "oświadczeń Skarżącej, pozostającego pod jej opieką brata oraz D.D." i przyjęcie, iż skarżąca nie sprawuje opieki oraz (cyt.): "brak jest związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a czynnościami które wykonuje".

Tymczasem, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku – jak wyżej to przedstawiono - wynikało, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji bo należycie ocenił zebrany w toku postępowania administracyjnego materiał dowodowy.

Badanie okoliczności sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinno odbywać się przede wszystkim w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzanego na okoliczność zarówno sprawowania opieki przez wnioskodawcę, jak i sprawowania tej opieki w sposób właściwy i zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności oraz adekwatnie do potrzeb danej osoby niepełnosprawnej. Jednocześnie po myśli § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. poz. 893 z późn. zm.) - jeśli przyjąć, że to ten akt prawny autor skargi kasacyjnej miał na myśli - wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej.

Z powyższego więc wynika, że ww. przepis generalnie nie wprowadza obowiązku ustalania ze stroną terminu wywiadu. W przepisie tym mowa jest bowiem tylko o "godzinach pracy podmiotu uprawnionego". Termin wywiadu powinien być zatem uzgadniany z osobą lub rodziną dopiero w sytuacji, gdy wywiad ten jest przeprowadzany poza godzinami pracy jednostki organizacyjnej pomocy społecznej i za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej.

W niniejszej sprawie skarżąca nie kwestionowała, że pracownik socjalny kilkakrotnie podejmował próby przeprowadzenia z nią wywiadu środowiskowego, lecz albo jej nie zastawał w miejscu zamieszkania brata, albo sama strona informowała, że w danym dniu przeprowadzenie wywiadu nie byłoby możliwe (z uwagi na wyjazd skarżącej, czy jej chorobę).

Ponadto zwrócić też należy uwagę, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnoszono, iż brat skarżącej może pozostawać sam jedynie na krótko i okazjonalnie bo jest osobą wymagającą stałej pomocy przy poruszaniu się i czynnościach higienicznych. Z drugiej strony, a zgodnie z oświadczeniem samej skarżącej, miała ona przychodzić do brata tylko dwa razy dziennie, choć zdarzało się również, że nie przychodziła wcale. Powyższe potwierdzała także uzyskana w trakcie wywiadu środowiskowego informacja od ciotki strony, a której słów wynikało, że skarżąca (cyt.): "przychodzi tak co drugi dzień, czasami codziennie, różnie" (k. 10 akt administracyjnych). Podobnie też trudności w przeprowadzeniu ze stroną wywiadu środowiskowego, wynikające z jej nieobecności u mieszkaniu brata, również świadczyły o rozmiarze opieki sprawowanej przez stronę opieki.

W takiej zatem sytuacji nie mogły budzić wątpliwości dokonane w tej sprawie ustalenia faktyczne i ocena zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego dowodów. Wynikało z nich bowiem wprost, że opiekę jaką sprawowała skarżąca nad bratem trudno było uznać za opiekę stałą i właściwą.

W ocenie składu orzekającego, słuszny był więc pogląd organu, że skoro w tej sprawie rodzina dzieliła się obowiązkami wynikającymi z opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem, oznaczało to że skarżąca nie sprawowała tej opieki w takim zakresie, który wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia. W świetle bowiem przedstawionych okoliczności (nieregularne, ograniczone czasowo wizyty u brata, okoliczność że ciotka "na co dzień pomaga w opiece nad bratem"), prawidłowo stwierdził Sąd I instancji, że w takiej sytuacji nie sposób było uznać, iż to skarżąca była głównym opiekunem. Dlatego też skoro sprawowana przez skarżącą opieka w dużej mierze obejmowała czynności, które nie wymagały obecności opiekuna przy podopiecznym (załatwianie wizyt lekarskich, wykup leków, sprawy urzędowe), to stopień jej zaangażowania w opiekę nad bratem nie wykluczał podjęcia przez nią zatrudnienia. Deklarowana zaś przez skarżącą w skardze "zmiana okoliczności", która miałaby polegać na zamieszkaniu z bratem, nie miała żadnego znaczenia, ponieważ sąd administracyjny ocenia okoliczności faktyczne, które były aktualne w dacie złożenia wniosku oraz orzekania przez organ.

Z tych powodów nie można było skutecznie zarzucić Sądowi Wojewódzkiemu, że nieprawidłowo oparł zaskarżony wyrok na podstawie art. 151 p.p.s.a., nie dostrzegając istotnego naruszenia wskazanych wyżej przepisów procedury administracyjnej.

Niezasadne okazały się również zarzuty naruszenia postępowania przez brak dopuszczenia przez Sąd I instancji oświadczeń dołączonych do skargi oraz brak przesłuchania świadków. Sądy administracyjne nie prowadzą bowiem samodzielnie postępowania dowodowego a orzekają na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.).

Zarzut zaś oparty na art. 106 § 3 p.p.s.a. – już co do zasady - nie mógł zostać uwzględniony, gdyż przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentu jest jedynie uprawnieniem sądu administracyjnego a nie obowiązkiem. Zgodnie bowiem z tym przepisem, dowody uzupełniające z dokumentów mogą być przeprowadzone jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.

Dodać też należy, że wnioskowany dowód z oświadczeń skarżącej dołączonych do skargi i to składanych na datę jej wniesienia, nie można było uznać za dowód z dokumentu, gdyż tak jak dowód z zeznań świadków czy wyjaśnień stron, stanowił on dowód ze źródła osobowego.

Sąd I instancji nie naruszył również art. 134 § 1 p.p.s.a., gdyż rozstrzygnął sprawę wszechstronnie i nie przekraczając jej granic.

Ostatecznie zatem skład orzekający uznał za słuszne stanowisko Sądu I instancji, że zaskarżona decyzja została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. przede wszystkim zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad bratem. Ustalenia te wskazywały zaś, że skarżąca - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonywała względem brata - miała możliwość wykonywania pracy zarobkowej.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona i – na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.