Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 29 lipca 2026 r., sygn. akt I GSK 158/24

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej zwany: WSA w Warszawie lub sądem I instancji) wyrokiem z 19 lipca 2023 r. sygn. V SA/Wa 2605/22, po rozpoznaniu skargi L. D. i E. J. (dalej zwanych: skarżącymi) na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej zwanego: organ lub Prezesem KRUS) z 15 września 2022 r. znak: 1424-OU.411.52.2022, znak archiwalny: 1424.WP.2022.277361 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 29 lipca 2022 r.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

W dniu 8 sierpnia 2022 r. skarżące złożyły wniosek o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników po zmarłym ojcu z 1 czerwca 2022 r. zakończonym decyzją w sprawie o umorzenie znak; 1424-DU,411.45.2022 z 29 lipca 2022 r. Decyzja dotyczyła okresu od I kw. 1998 r. do II kw. 1999 r., od II kw. 2000 r. do II kw. 2013 r. i na dzień wpływu wniosku tj. 01 czerwca 2022 r. stanowiła kwotę 30 776,90 zł. Decyzja orzekała: odmowę umorzenia należności głównej w kwocie 15 017,90 zł; odmowę umorzenia 70% odsetek w kwocie 11 031,30 zł; umorzenie 30% odsetek w kwocie 4 727,70 zł. Po rozpatrzeniu wniosku skarżących zaskarżoną decyzją Prezes KRUS orzekł o utrzymaniu w mocy własnej decyzji z 29 lipca 2022 r.

Nie zgadzając się z tą decyzją skarżące wniosły skargę do WSA w Warszawie zaskarżając ją w całości. Zarzuciły m. in., że organ nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący okoliczności sprawy, dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego i nie uwzględnił trudnej sytuacji życiowej oraz majątkowej skarżących. Ponadto wskazały na błędne zastosowanie przepisów dotyczących umorzenia należności z tytułu składek oraz nieprawidłowe przyjęcie, że skarżące są w stanie spłacić zadłużenie mimo wykazanej trudnej sytuacji finansowej.

Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 15 września 2022 r. W uzasadnieniu wskazał, że skarżące nie są bezpośrednim ubezpieczonym w Kasie, którego obciążały zaległe zobowiązania wobec Kasy, tym bowiem był zmarły ojciec skarżących, tylko są jego spadkobierczyniami, które odziedziczyły spadek z dobrodziejstwem inwentarza. W skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne, na której to nieruchomości dokonano m.in. zabezpieczeń zaległych należności spadkodawcy wobec Kasy.

Sąd uznał, że obowiązkiem Prezesa przy wydawaniu zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji, było w pierwszej kolejności wyjaśnienie z jakich przyczyn organ uznał, że skarżącym przysługuje czynna legitymacja procesowa do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości składkowych (wraz z odsetkami), które zostały zabezpieczone hipotekami. Zdaniem sądu, w ustawie ubezpieczeniowej brak jest bowiem legalnej definicji pojęcia "zainteresowany", którym posługuje się ustawodawca w art. 41 a ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Zakres tego pojęcia Prezes powinien zatem wyjaśnić i dokonać jego przeniesienia do stanu faktycznego sprawy przed przejściem do dalszego w niej procedowania. Organ powinien rozważyć, czy niezwykle szeroka koncepcja strony postępowania zawarta w art. 28 k.p.a. wprost znajduje zastosowanie nie tylko w toku postępowania toczącego się przed Prezesem na podstawie art. 41 a ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej, ale też wniosek przez kogo złożony może skutecznie doprowadzić do tego, że będzie się ono w ogóle toczyć, czyli kto jest podmiotem uprawnionym, jako zobowiązany, do złożenia wniosku, który pociągnie za sobą określone skutki prawne.

Prezes, w ocenie WSA, powinien rozważyć, czy koncepcja ta jest wprost stosowana w tym przypadku, czy też ulega ograniczeniu z uwagi na to, że definicja "zainteresowanego" w odniesieniu do definicji "strony" w rozumieniu przepisów ustawy ubezpieczeniowej ma charakter szczególny, stanowiąc lex specialis wobec tej obecnej w kodeksie postępowania administracyjnego, na gruncie którego za stronę uważa się każdego, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.

Sąd wskazał także, że przy dokonywaniu omawianej analizy Prezes nie może pominąć rozważenia, kto jako zainteresowany, o którym mówi przepis art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej, ma interes prawny, a nie faktyczny, w złożeniu wniosku o udzielenie ulgi uregulowanej w przywołanym przepisie prawa. Brak bowiem ustalenia przez organ, że skarżące są "zainteresowanym", powoduje, że postępowanie "ulgowe" na podstawie omawianego przepisu prawa nie może się toczyć, czyli w efekcie nie może dojść skutecznie do jego wszczęcia w wyniku złożenia wniosku przez skarżące.

Ponadto, sąd I instancji wskazał, że w przedmiotowej sprawie zabrakło analizy podstawy prawnej odpowiedzialności skarżących, w szczególności ustalenia, na jakiej podstawie Prezes KRUS uznał, że skarżące są zobowiązane do zapłaty zaległości składkowych wraz z odsetkami za zwłokę, zabezpieczonych hipoteką na należącym do nich gospodarstwie rolnym. Organ w uzasadnieniu decyzji powołał art. 117 § 2 k.c., wskazując, że dłużnik, który zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia i dobrowolnie chce uregulować przedawnione zadłużenie, może dokonać wpłaty należności wraz z odsetkami naliczonymi do dnia przedawnienia.

W ocenie sądu stanowisko to było nieprawidłowe, ponieważ wskazany przepis nie znajduje zastosowania w tej sprawie, a ponadto skarżące nie są dłużnikami, o których mowa w tym przepisie, oraz podnoszą zarzut przedawnienia. Sąd wskazał jednocześnie, że o ile prawidłowe jest stanowisko organu, iż zadłużenie ma charakter długu rzeczowego, tj. dotyczy należności zabezpieczonych hipotecznie, które mogą być dochodzone z przedmiotu hipoteki, o tyle nieprawidłowe jest twierdzenie, że Kasa nie ma podstaw do prowadzenia egzekucji. W przypadku należności zabezpieczonych hipoteką Kasa może bowiem wszcząć i prowadzić egzekucję w celu uzyskania zaspokojenia z nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia.

WSA wskazał, że w dalszej kolejności organ powinien dokonać szczegółowej analizy zaległości składkowych obciążających zmarłego ubezpieczonego. Analiza ta powinna obejmować poszczególne należności, ich wysokość, terminy wymagalności, przedawnienia oraz należne odsetki z określeniem okresów, za jakie zostały naliczone, a jej wyniki powinny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Sąd wskazał, że organ powinien zestawić wysokość zaległości składkowych i odsetek z hipotekami wpisanymi do księgi wieczystej nieruchomości odziedziczonej przez skarżące oraz ocenić, czy wskazane należności w ogóle mogą być dochodzone z zabezpieczenia rzeczowego. WSA podkreślił, że hipoteka stanowi zabezpieczenie rzeczowe skuteczne wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości, jednak odpowiedzialność z tego tytułu jest ograniczona do wysokości kwot hipotek ujawnionych w księdze wieczystej.

Sąd zwrócił również uwagę, że odsetki od zaległości składkowych mają charakter akcesoryjny i mogą być naliczane jedynie do czasu przedawnienia należności głównej, a dzień upływu terminu przedawnienia danej zaległości składkowej stanowi ostatni dzień, za który możliwe jest naliczanie odsetek za zwłokę.

WSA uznał, że dokonując analizy w omawianym zakresie należało uwzględnić wysokości kwot poszczególnych hipotek zabezpieczających poszczególne zaległości składkowe, ewentualnie wraz z odsetkami za zwłokę, o ile one też zostały nimi zabezpieczone z uwzględnieniem: - braku możliwości wykroczenia poza wysokości kwot poszczególnych hipotek w odniesieniu do poszczególnych zaległości (ewentualnie wraz z odsetkami), które zabezpieczają; - braku możliwości dalszego (po upływie terminu przedawnienia) naliczania odsetek od zaległości składkowej, która uległa już przedawnieniu.

Sąd podkreślił, że poszczególne hipoteki zabezpieczają poszczególne zaległości składkowe (ewentualnie wraz z odsetkami za zwłokę) i tylko te tytuły. Hipoteki i zaległości, które zabezpieczają należy traktować nominalnie, jako poszczególne, jednostkowe kwoty, a nie globalnie, jako jedną kwotę zabezpieczenia hipotecznego, (oczywiście w stanie faktycznym niniejszej sprawy).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i domagając się jego uchylenia w całości i utrzymania decyzji Prezesa KRUS. Ponadto skarżący kasacyjnie organ wniósł o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz zażądał rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. – naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 97 § 1 ordynacji podatkowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651; dalej zwanej: o.p.) w związku z art. 52 ust.1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 2023 r. poz. 208; dalej zwanej: ustawą o ubezpieczeniu) oraz art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2023 r. poz. 775; dalej zwanej: k.p.a.) przez jego niezastosowanie w sytuacji gdy ustawa ubezpieczeniowa wprost odsyła do przepisów ordynacji podatkowej w sprawie odpowiedzialności spadkodawców za zaległości składkowe spadkobiercy w konsekwencji przyznając, spadkobiercom ubezpieczonych prawo strony w sprawach o umorzenie należności składkowych rozpatrywanych przez organ KRUS na podstawie art. 41a pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu;
2. – naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 117 § 2 kodeksu cywilnego (Dz. U. 2023 r. poz. 1610; dalej zwanej: k.c.) w związku z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 o.p. oraz art..28 k.p.a. polegającym na jego niewłaściwej interpretacji przez przyjęcie, że z uwagi na brak możliwości przyznania w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 41a pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu prawa strony spadkodawcom ubezpieczonego, w sprawie umorzeniowej spadkodawcy/skarżący nie będą mieli możliwości zrzeczenia się zarzutu przedawnienia roszczenia, w sytuacji gdy na bazie ww. przepisów spadkobiercy posiadają takie prawo, a w konsekwencji możliwość dobrowolnego zaspokojenia przedawnionych wierzytelności bez konieczności przeprowadzania egzekucji z nieruchomości objętych hipoteką przez organ.

Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. – naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
2. – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art.7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. przez niesłuszne uwzględnienie skargi na decyzję Prezesa KRUS w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, pomimo że WSA nie rozpatrzył istoty sprawy całkowicie pomijając materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, błędnie uznając że zachodzą naruszenia przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, powodujące w konsekwencji dokonanie oceny sprawy pod kontem prawa materialnego jak też zarzutów skargi dotyczących prawa materialnego co najmniej przedwczesnym, w sytuacji gdy zgromadzony materiał dowodowy jak i poczynione przez organ ustalenia i analizy były kompletne i umożliwiały rozpoznanie zarzutów podnoszonych przez skarżące.

Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie organ przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W piśmie z 30 października 2023 r. skarżące wskazały, że w ich ocenie skarga kasacyjna nie ma podstaw faktycznych i prawnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna organu zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie można dopatrzeć się żadnej z wad, która świadczyłaby o tym, że postępowanie sądowoadministracyjne zakończone zaskarżonym wyrokiem dotknięte było nieważnością w rozumieniu § 2 powołanego artykułu. Dlatego też, Naczelny Sąd Administracyjny, kontrolując zaskarżony wyrok, zobowiązany jest ograniczyć się do zbadania, czy wyrok ten uchybia przepisom wskazanym w skardze kasacyjnej w ramach podstaw z art. 174 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach kasacyjnych, tj. zarzutach naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także zarzutach naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W takich przypadkach, co do zasady, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty procesowe, bowiem tylko wówczas, gdy stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony, można dokonać oceny prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Jednak w tej sprawie rozpoznanie zarzutów naruszenia prawa procesowego wymaga uprzedniego odniesienia się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, gdyż prawidłowa wykładnia tych przepisów rzutuje na ocenę stanowiska sądu I instancji w kwestii prawidłowości ustaleń stanu faktycznego.

Za usprawiedliwiony należało uznać zarzut naruszenia art. 97 § 1 o.p. w związku z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu oraz art. 28 k.p.a., a to z uwagi na to, że nie sposób podzielić stanowiska sądu I instancji, zgodnie z którym organ był zobowiązany prowadzić odrębne rozważania dotyczące tego, czy skarżące posiadają przymiot "zainteresowanego" w rozumieniu art. 41a ustawy o ubezpieczeniu.

Wskazać w tym miejscu należy, że przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie odpowiedzialności za należności składkowe odsyłają do odpowiedniego stosowania przepisów Ordynacji podatkowej. Zgodnie bowiem z art. 52 tej ustawy "W sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto: 1) do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio art. 12, art. 26, art. 29 § 1 i 2, art. 51 § 1, art. 55, art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9, art. 60 § 1, art. 62 § 1 i 5, art. 62b § 1 pkt 2 i § 3, art. 63 § 1, art. 72 § 1 pkt 1 i 4, art. 73 § 1 pkt 1 i 5, art. 77 § 1 pkt 2, art. 77b § 2 i 4, art. 78 § 1, § 3 pkt 3 lit. a i § 4, art. 79 § 2, art. 91, art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 pkt 1, 2 i 7, art. 100 § 1, art. 101 § 1, art. 105 § 1 i 2, art. 106 § 1 i 2, art. 107 § 1, § 1a, § 2 pkt 2 i 4 i § 3, art. 108 § 1 i 4, art. 109 § 1 i 2 pkt 1, art. 110 § 1, § 2 pkt 2 i § 3, art. 111 § 1-4 i § 5 pkt 1, art. 112 § 1, § 3, § 4 pkt 2 i § 5 - 7 oraz art. 118 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;".

Z kolei art. 97 § 1 o.p. przewiduje sukcesję majątkowych praw i obowiązków spadkodawcy przez spadkobierców. Co istotne, następstwo prawne obejmuje również sytuację procesową spadkobierców w zakresie postępowań dotyczących należności publicznoprawnych, których dotyczą odziedziczone prawa i obowiązki. Odpowiedzialność spadkobierców nie wynika z faktu podlegania przez nich obowiązkowi ubezpieczenia, lecz z następstwa prawnego w zakresie majątkowych praw i obowiązków spadkodawcy.

W konsekwencji spadkobierca podmiotu zobowiązanego do zapłaty składek, który odpowiada za zaległości spadkodawcy, posiada interes prawny w żądaniu zastosowania ulgi przewidzianej w art. 41a ustawy, co uzasadnia uznanie go za podmiot uprawniony do wystąpienia z wnioskiem na podstawie art. 41a ustawy. Nie było zatem podstaw do przyjęcia, że organ był zobowiązany do prowadzenia odrębnych rozważań interpretacyjnych dotyczących legitymacji skarżących przed merytorycznym rozpoznaniem ich wniosku.

Samo posłużenie się przez ustawodawcę pojęciem "zainteresowany" nie uzasadnia przyjęcia, że krąg podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem został zawężony w stosunku do podmiotów, które na podstawie przepisów prawa materialnego są następcami prawnymi zobowiązanego.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżące są spadkobierczyniami zmarłego ubezpieczonego, po którym nabyły spadek z dobrodziejstwem inwentarza, w skład którego wchodziło gospodarstwo rolne obciążone hipotekami zabezpieczającymi zaległości składkowe. Okoliczność ta została ustalona przez organ na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego o stwierdzeniu nabycia spadku. Ponadto organ wskazał, że wobec skarżących została wydana decyzja z 24 września 2019 r. w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości składkowe spadkodawcy, zmieniona następnie wyrokiem Sądu Okręgowego, oraz wyjaśnił, że odpowiedzialność skarżących wynika z przepisów Ordynacji podatkowej dotyczących sukcesji praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy oraz przepisów prawa cywilnego regulujących odpowiedzialność za długi spadkowe. Skoro zatem skarżące, jako spadkobierczynie, weszły w sytuację prawną zmarłego ubezpieczonego w zakresie jego majątkowych praw i obowiązków, nie można przyjąć, że pozostają one podmiotami całkowicie niezwiązanymi z należnościami objętymi postępowaniem prowadzonym przez Prezesa KRUS.

Ich status spadkobierców, wynikający z następstwa prawnego w zakresie majątkowych praw i obowiązków spadkodawcy, stanowił zatem wystarczającą podstawę do przyjęcia, że posiadają interes prawny w wystąpieniu z wnioskiem przewidzianym w art. 41a ustawy o ubezpieczeniu. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ odniósł się natomiast do przesłanek umorzenia należności i dokonał ich oceny w odniesieniu do sytuacji osobistej i majątkowej skarżących.

W tych okolicznościach nie można podzielić stanowiska sądu I instancji, że organ nie wyjaśnił, z jakich przyczyn uznał skarżące za podmioty uprawnione do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie należności. Jakkolwiek organ nie prowadził odrębnych rozważań dotyczących wykładni pojęcia "zainteresowany", użytego w art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu, to z całokształtu uzasadnienia decyzji wynika, że przyjął on status skarżących jako spadkobierczyń odpowiadających za zobowiązania spadkodawcy i z tej przyczyny rozpoznał ich wniosek merytorycznie.

Brak odrębnej analizy interpretacyjnej użytego w art. 41a ustawy pojęcia "zainteresowany" nie oznacza zatem, że organ pominął kwestię legitymacji skarżących albo że postępowanie zostało wszczęte przez podmioty nieuprawnione. Tym samym wadliwe było przyjęcie przez sąd I instancji, że brak przeprowadzenia przez organ szczegółowej analizy pojęcia "zainteresowany" uniemożliwiał prowadzenie postępowania w przedmiocie umorzenia należności.

Uwzględnienie powyższego zarzutu nie oznacza jednak, że Naczelny Sąd Administracyjny przesądza o wszystkich pozostałych zagadnieniach dotyczących zakresu należności objętych postępowaniem prowadzonym na podstawie art. 41a ustawy o ubezpieczeniu oraz skutków prawnych wynikających z odpowiedzialności skarżących za zobowiązania spadkodawcy.

Ustalenie, że skarżące posiadają interes prawny w wystąpieniu z wnioskiem o umorzenie należności, dotyczy bowiem wyłącznie ich uprawnienia do żądania wszczęcia i prowadzenia postępowania ulgowego. Nie rozstrzyga natomiast samo przez się o zakresie należności, które mogą być objęte tym postępowaniem, ani o wszystkich konsekwencjach prawnych wynikających z charakteru odpowiedzialności skarżących, w szczególności w odniesieniu do należności zabezpieczonych hipotecznie oraz skutków przedawnienia poszczególnych zobowiązań.

W tym zakresie znaczenie ma okoliczność, że kwestia osobistej odpowiedzialności skarżących za zobowiązania spadkodawcy została rozstrzygnięta w odrębnym postępowaniu. W wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach IV Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 marca 2021 r. sygn. akt IV U 1064/19, ustalono, że skarżące nie ponoszą osobistej odpowiedzialności za nieopłacone składki za II kwartał 1999 r. ani za odsetki od tych składek. Jednocześnie sąd ten ustalił, że ich osobista odpowiedzialność za składki za III i IV kwartał 1999 r. oraz I kwartał 2000 r. ma charakter solidarny i jest ograniczona do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku.

Następnie, uwzględniając powyższe rozstrzygnięcie, Prezes KRUS decyzją z 31 stycznia 2022 r. stwierdził odpowiedzialność skarżących za opłacenie składek za okres od 1 lipca 1999 r. do 31 marca 2000 r. w kwocie 2 226,90 zł, w tym odsetek za zwłokę liczonych od 24 września 2018 r. w kwocie 1 659 zł.

Powyższe rozstrzygnięcia wyznaczają zatem prawomocnie ustalony zakres osobistej odpowiedzialności skarżących za zobowiązania spadkodawcy. Nie rozstrzygają jednak wszystkich kwestii istotnych dla oceny decyzji wydanej na podstawie art. 41a ustawy o ubezpieczeniu. W postępowaniu dotyczącym ulgi konieczne jest bowiem ustalenie, jakie należności zostały objęte wnioskiem, w jakiej wysokości oraz jaki jest ich aktualny status prawny. Dotyczy to w szczególności skutków upływu terminów przedawnienia oraz znaczenia zabezpieczeń hipotecznych ustanowionych na nieruchomości wchodzącej w skład spadku.

Odnosząc się do art. 117 § 2 k.c., wskazać należy, że przepis ten dotyczy sytuacji, w której dłużnik po upływie terminu przedawnienia zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. W rozpoznawanej sprawie skarżące podnosiły natomiast zarzut przedawnienia należności. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że z samego faktu następstwa prawnego po zmarłym ubezpieczonym wynika zrzeczenie się przez skarżące korzystania z zarzutu przedawnienia. Okoliczność ta nie przesądza jednak o skutkach przedawnienia poszczególnych należności ani o możliwości ich objęcia postępowaniem ulgowym, co wymaga odrębnej oceny w odniesieniu do konkretnych należności.

Nie można również utożsamiać osobistej odpowiedzialności skarżących za zobowiązania spadkodawcy z odpowiedzialnością wynikającą z zabezpieczenia hipotecznego. Okoliczność, że określone należności zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości wchodzącej w skład spadku, stanowi odrębne zagadnienie, wymagające oceny w kontekście możliwości zaspokojenia tych należności z przedmiotu zabezpieczenia. Dla rozstrzygnięcia w przedmiocie ulgi znaczenie może mieć zatem również ustalenie, jakie należności zostały zabezpieczone poszczególnymi hipotekami, w jakiej wysokości oraz czy zabezpieczenie obejmuje również należności uboczne, w szczególności odsetki.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd I instancji powinien zatem zbadać, czy organ prawidłowo określił należności, których dotyczył wniosek o umorzenie, oraz czy prawidłowo ustalił ich wysokość, okresy, których dotyczą, i charakter. Dokonując tej oceny, sąd powinien uwzględnić treść prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z 23 marca 2021 r., sygn. akt IV U 1064/19, oraz decyzji Prezesa KRUS z 31 stycznia 2022 r., wydanej z uwzględnieniem tego rozstrzygnięcia, którymi określono zakres osobistej odpowiedzialności skarżących za zobowiązania spadkodawcy. Konieczne jest przy tym rozważenie, czy w odniesieniu do poszczególnych należności doszło do przedawnienia, a jeżeli tak – jakie skutki prawne wynikają z tego faktu dla sytuacji skarżących i możliwości zastosowania ulgi na podstawie art. 41a ustawy o ubezpieczeniu. Odrębnej oceny wymaga również zakres i skutki zabezpieczeń hipotecznych, w szczególności ustalenie, jakie należności zostały nimi zabezpieczone, do jakiej wysokości oraz czy zabezpieczenie obejmuje należności uboczne.

Dopiero dokonanie powyższych ustaleń pozwoli sądowi I instancji ocenić, czy organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy oraz czy decyzja odpowiada wymaganiom określonym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.

Dokonanie wskazanych ocen na etapie postępowania kasacyjnego wymagałoby natomiast przeprowadzenia po raz pierwszy kompleksowej analizy okoliczności faktycznych i prawnych dotyczących zakresu należności objętych postępowaniem oraz skutków zabezpieczenia hipotecznego. Tymczasem rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego jest kontrola prawidłowości zaskarżonego orzeczenia w granicach wyznaczonych podstawami skargi kasacyjnej, a nie zastępowanie Sądu I instancji w dokonaniu ustaleń i ocen, które powinny zostać przeprowadzone przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, podzielając prezentowany w orzecznictwie pogląd, że jeżeli wyłączną przyczyną sprawiającą, że doszło do postępowania kasacyjnego było wadliwe orzeczenie sądu I instancji, które spowodowało wniesienie skargi kasacyjnej uwzględnionej przez Naczelny Sąd Administracyjny, to brak dostatecznych podstaw do tego, by obciążyć stronę, która wniosła skargę do sądu I instancji, kosztami postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 stycznia 2008 r. sygn. akt I FSK 140/07 i 21 lutego 2012 r., sygn. akt II GSK 51/11; LEX nr 1121154).