Uzasadnienie
W. S. – wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi – wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
Wnioskodawca wskazał, iż sam prowadzi gospodarstwo domowe, posiada dom o pow. [...] m2 oraz nieruchomość rolną o pow. [...] ha. Skarżący wykreślił rubrykę nr 10 wniosku – "Dochody", zaś w jego uzasadnieniu podniósł, że nie osiąga dochodu. Dodatkowo wskazał – w rubryce nr 11 – że utrzymuje się z kredytu. Do wniosku załączył kserokopie następujących pism: zawiadomienia komornika sądowego o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat z dnia 25.04.2013 r., postanowienia komornika sądowego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z dnia 21.06.2012 r. oraz decyzji o udzieleniu pomocy w formie zasiłku celowego z dnia 20.10.2011 r.
W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z dnia 26 czerwca 2013 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów.
W odpowiedzi na powyższe, skarżący złożył pismo procesowe z dnia 5 lipca 2013 r., w którym wskazał, iż nie osiąga miesięcznego dochodu brutto, nie uzyskuje również dochodu z posiadanej nieruchomości rolnej, nie posiada oszczędności pieniężnych, rachunków bankowych, lokat ani majątku ruchomego znacznej wartości. Jednocześnie oświadczył, iż nie prowadzi "księgowości ani żadnej rachunkowości związanej z dysponowaniem środków z kredytu", zaś kredyt będzie spłacał w przyszłości, jak również nie prowadzi wyliczeń miesięcznych związanych z niezbędnym utrzymaniem. Do pisma załączył kserokopie następujących pism: postanowienia Sądu Rejonowego, Wydział Rodzinny i Nieletnich o zwolnieniu z kosztów sądowych w całości z dnia 11.04.2013 r. oraz postanowienia komornika sądowego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z dnia 21.06.2012 r.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Prawo pomocy stanowi wyjątek od obowiązującej w postępowaniu przed sądem administracyjnym zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Stosownie do treści przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., może zostać ono przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności.
Wobec tego, iż oświadczenia złożone przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu PPF z 10 czerwca 2013 r., okazały się niewystarczające do oceny czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jako warunku udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę sytuacji majątkowej jego oraz jego rodziny oraz do złożenia określonych dokumentów. Ustalenia wymagało bowiem, czy skarżący uzyskuje jakiekolwiek dochody, w szczególności z posiadanej nieruchomości rolnej o pow. 10 ha, a jeśli tak to w jakiej wysokości, co oznacza stwierdzenie, że "utrzymuje się z kredytu", jaka jest wysokość środków pieniężnych posiadanych przez wnioskodawcę w ramach kredytu, jaką kwotę przeznacza miesięcznie na utrzymanie, jaka jest miesięczna wysokość rat kredytowych, jak przedstawiają się jego wydatki związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem, czy posiada rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób.
Oceniając wniosek zgodnie z powyższymi regulacjami, uznać należało, iż nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem skarżący nie wykazał tego, że ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby.
Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia.
Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny.
Analizując zatem złożone przez wnioskodawcę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż nie wykonał on należycie zarządzenia z dnia 26 czerwca 2013 r., bowiem pisma procesowego z dnia 5 lipca 2013 r., złożonego na wezwanie do udzielania konkretnych informacji, nie sposób uznać za rzetelną i wyczerpującą odpowiedź na zadane pytania. Zauważyć należy, iż ani we wniosku ani w dodatkowym oświadczeniu skarżący nie wskazał jaka jest wysokość środków, którymi dysponuje na wydatki związane ze swoim utrzymaniem. Skoro jak twierdzi, nie osiąga żadnego dochodu, natomiast utrzymuje się z "kredytu" to winien wskazać jaka jest jego wysokość, a przynajmniej jaką kwotę przeznacza miesięcznie na swoje utrzymanie. Kwestia ta nie została przez wnioskodawcę w żaden sposób wyjaśniona, a dodatkowo nie jest jasne co oznacza stwierdzenie zawarte w piśmie z dnia 5 lipca 2013 r., że "kredyt będzie spłacał w przyszłości".
W końcu zauważyć należy, iż skarżący nie wskazuje jak kształtują się jego wydatki związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem. Zaznaczyć przy tym należy, iż strona nie została zobowiązana do szczegółowego wyliczenia, czy udokumentowania swoich wydatków, zaś kwestia posiadania ogólnej wiedzy na ten temat wiąże się z należytą starannością w dbaniu o własne sprawy. Skoro zatem wnioskodawca nie wskazuje ani wysokości dostępnych środków na utrzymanie ani ponoszonych wydatków, to dokonanie porównania, o którym była wyżej mowa, jest niemożliwe.
Dodatkowo zauważyć trzeba, iż nie jest dostatecznie wyjaśniona kwestia posiadania przez stronę rachunków bankowych. Wprawdzie w piśmie z dnia 5 lipca 2013 r. wnioskodawca oświadcza, iż ich nie posiada, a jednocześnie przedstawia kserokopię zawiadomienia komornika sądowego o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat z dnia 25.04.2013 r., z którego wynika, że w tej dacie taki rachunek posiadał. Skarżący nie złożył przy tym oświadczenia, że rachunek ten został zamknięty. Skoro zatem – jak twierdzi – nie posiada rachunku bankowego, a jednocześnie podnosi, że utrzymuje się z kredytu, to winien w sposób przejrzysty wyjaśnić w jakiej formie został mu ten "kredyt" udzielony, w jakiej wysokości, na jakiej podstawie i przez jaką instytucję. Informacje w tym zakresie są niezbędne z uwagi na to, że jest to – według złożonego oświadczenia – jedyne źródło utrzymania wnioskodawcy. Nie bez znaczenia jest również zagadnienie "zdolności kredytowej" skarżącego, bowiem jak powszechnie wiadomo udzielenie kredytu jest od niej uzależnione. Zatem kwestia posiadania kredytu również nie może być dla rozstrzygnięcia wniosku obojętna, skoro chodzi o wsparcie strony ze środków publicznych.
Podnieść również należy, iż skarżący został wezwany do wskazania jakie są przyczyny tego, że posiadając nieruchomość rolną nie osiąga z niej dochodów, czego nie wykonał. Nie przedstawił również żadnej informacji (zaświadczenia) z odpowiedniego urzędu gminy, że nie uzyskuje dochodów z tych nieruchomości rolnych.
Mając na uwadze wyłuszczone wyżej kwestie, stwierdzić należało, iż wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na kluczowe dla oceny wniosku pytania, dotyczące miesięcznych wydatków związanych z mieszkaniem i utrzymaniem, jak również co do ewentualnie posiadanych zasobów pieniężnych, w tym pochodzących z udzielonych kredytów bankowych. W konsekwencji spowodowało to, że jego wniosek nie mógł zostać uwzględniony.
W tym miejscu wskazać należy na stanowisko prezentowane w tym zakresie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl)
Niezależnie od powyższego podnieść wypada, iż analizując wypowiedzi skarżącego, zawarte zarówno we wniosku o prawo pomocy, jak również w dodatkowym oświadczeniu z dnia 5 lipca 2013 r. nie sposób oprzeć się przekonaniu, że wnioskodawca traktuje tę nadzwyczajną instytucję w sposób instrumentalny. Zapomina przy tym, iż normodawca wprowadził w niej zasadę, że to na ubiegającej się o prawo pomocy stronie spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej jego przyznanie. Nie jest zadaniem referendarza sądowego czy sądu rozpatrującego wniosek rekonstruowanie rzeczywistego stanu majątkowego posiadania strony z innych źródeł niż oświadczenia pochodzące od samego wnioskodawcy. Zadaniem tym jest jedynie analiza materiału przedstawionego przez skarżącego oraz ocena czy spełnione zostały ustawowe przesłanki w tym zakresie. Refleksja ta tym bardziej wymaga podkreślenia, bowiem skarżącemu były już wyjaśnione mechanizmy obowiązujące w postępowaniu z wniosku o prawo pomocy we wcześniejszej jego sprawie o sygn. akt V SA/Wa 1475/09, w której odmówiono mu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym z tych samych powodów co obecnie.
W postanowieniu z dnia 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10 Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił wnioskodawcy, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a także stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy [...] Wobec braku przedłożenia przez skarżącego stosownych dokumentów nie sposób przyjąć fakt "wykazania" (o którym mowa w art. 246 § 1 pkt. 1 p.p.s.a.) przez skarżącego braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania.
Rozpoznając zatem wniosek w niniejszej sprawie oparto się na informacjach przedstawionych przez stronę, które uznano za niewystarczające do jego uwzględnienia. Natomiast samo złożenie do akt sprawy postanowienia o zwolnieniu z kosztów sądowych, wydanego przez sąd powszechny, czy postanowienia komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, nie może zastąpić analizy sytuacji majątkowej ustalonej w niniejszym postępowaniu. Wskazać należy, iż postępowanie z wniosku o prawo pomocy jest postępowaniem wpadkowym w ramach toczącego się postępowania sądowego ze skargi i jest oddzielne od innych toczących się spraw skarżącego. W postępowaniu tym oceniany jest aktualny stan majątkowy wnioskodawcy, zatem winien on udzielić odpowiedzi na zadane pytana, niezależnie od tego, iż w innej sprawie został zwolniony od kosztów sądowych.
Zauważyć należy, że postępowania te prowadzone są na podstawie różnych przepisów, a nadto niniejszy wniosek obejmuje również żądanie ustanowienia pełnomocnika z urzędu (któremu wypłacane jest wynagrodzenie z budżetu państwa). Nadto, brak jest dokumentów źródłowych z akt innych spraw, które legły u podstaw zapadłych w nich rozstrzygnięć, by można było ewentualnie uwzględnić je przy ocenie stanu majątkowego posiadania wnioskodawcy, ustalonego w niniejszej sprawie.
Dodać wypada, iż postawa skarżącego, którą sam nakreśla w ten sposób, że nie osiąga żadnych dochodów, utrzymuje się z kredytu, na temat którego nie ma jednak rozeznania, a jednocześnie zwraca się o pomoc państwa zakładając a priori jej zasadność, nie zasługuje na aprobatę w świetle omawianych regulacji. Raz jeszcze przypomnieć bowiem trzeba, iż instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia.
W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08).
Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.