Uzasadnienie
Stowarzyszenie O. z siedzibą w W. wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] listopada 2009 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu.
Do skargi dołączono, złożony na urzędowym formularzu PPPr, wniosek z dnia 17 grudnia 2009 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści wniosku wynika, że Stowarzyszenie prowadzi działalność niezarobkową polegającą na ochronie obiektów historycznych w W., podejmowaniu działań mających na celu zachowanie i kształtowanie walorów architektoniczno-urbanistycznych W., zbieraniu informacji i rozpowszechnianiu wiedzy na temat historii i architektury W., dbaniu o estetykę i właściwe utrzymanie obiektów i terenów zielonych o szczególnym znaczeniu dla historii W. Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie uzyskuje żadnych przychodów. Nie pobiera składek członkowskich i nie posiada rachunku bankowego. Wszelkie działania Stowarzyszenia podejmowane są społecznie przez jego członków. W konsekwencji, nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania.
Postanowieniem z dnia 3 lutego 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Odpis postanowienia z uzasadnieniem doręczono w dniu 8 lutego 2010 r. (k. 27 akt sprawy).
W dniu 15 lutego 2010 r. (data stempla pocztowego) Stowarzyszenie O. z siedzibą w W. wniosło sprzeciw od wskazanego postanowienia referendarza sądowego.
W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie podniosło, że prowadzona przez nie działalność, polegająca na reprezentowaniu interesu społecznego w sprawach z zakresu architektury i urbanistyki, nie wymaga żadnych środków i jest realizowana społecznie przez członków Stowarzyszenia. Stowarzyszenie prowadzi działalność korzystną dla ogółu mieszkańców W. Dąży do zapewnienia ładu architektoniczno - urbanistycznego, realizuje więc cele istotne dla całej społeczności. Jak wywiodło, art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
W ocenie wnioskodawcy, stowarzyszenie spełnia tę przesłankę. Wobec tego przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych jest w pełni zasadne. Stowarzyszenie podniosło również, że w szeregu innych spraw, m. in. IV SA/Wa 2238/07, IV SA/Wa 2503/07, IV SA/Wa 56/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zwalniał je od kosztów sądowych. Chociaż zatem Sąd nie jest związany orzeczeniami wydanymi w innych sprawach, to zdaniem wnioskodawcy zaskarżone postanowienie stanowi niezrozumiałe odstępstwo od poprzedniej praktyki oraz narusza prawo skarżącego do sądu.
W sprzeciwie wskazano ponadto, iż statut Stowarzyszenia przewiduje możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli jego członkowie wyrażą taką wolę. Obecnie jednak Stowarzyszenia nie prowadzi i nie ma zamiaru prowadzić działalności gospodarczej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego.
Według art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Przystępując do oceny przedmiotowego wniosku wskazać należy, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Podkreślenia także wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, winno uwzględnić również ewentualność uczestnictwa w procesach sądowych związanych ze statutową działalnością i poczynić konieczne na ten cel oszczędności. Skoro Stowarzyszenie prowadzi działalność na rzecz ochrony istniejących obiektów historycznych oraz podejmuje działania mające na celu zachowanie walorów architektoniczno - urbanistycznych miasta W., potencjalnie związane z udziałem w postępowaniach sądowych, wnosząc skargę do Sądu winno się liczyć z koniecznością pokrycia kosztów wszczętego postępowania. Powinno więc gromadzić odpowiednie kwoty na cele ewentualnych postępowań sądowych, w tym sądowoadministracyjnych.
Stosownie do art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie z zachowaniem obowiązujących przepisów może zatem przyjmować darowizny, spadki i zapisy, jak również korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może także prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Zgodnie z art. 34 Prawa o stowarzyszeniach, dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 sierpnia 2007 r., II OZ 672/07 niepubl., z dnia 19 września 2007 r., II OZ 774/07 niepubl.)
Podzielając pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 r. (sygn. akt II OZ 1433/06) należy stwierdzić, iż przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo.
W tej sytuacji Sąd doszedł do wniosku, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy, skoro Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych w prawie możliwości na zgromadzenie środków finansowych, choćby w postaci pobierania składek członkowskich.
Odnosząc się do podnoszonej w sprzeciwie okoliczności, że w szeregu innych spraw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zwalniał Stowarzyszenie od kosztów sądowych wyjaśnić należy, że fakt zwalniania Stowarzyszenia z kosztów sądowych w innych sprawach nie ma wpływu na rozstrzygnięcie sprawy niniejszej, bowiem - jak skarżący sam zauważa - Sąd nie jest związany orzeczeniami z zakresu prawa pomocy wydanymi w innych sprawach, nawet z wniosku tego samego podmiotu. Nota bene, sytuacja majątkowa Stowarzyszenia i możliwość zwolnienia go od kosztów sądowych była już wielokrotnie, negatywnie dla strony, oceniana, zarówno przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak i Naczelny Sąd Administracyjny, np. w postanowieniach NSA: z dnia 15 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 318/08 i z dnia 6 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 582/08. Przyczyny odmowy uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w tych sprawach były podobne, jak przedstawione powyżej, tj. niewykorzystanie przez Stowarzyszenie możliwości zgromadzenia środków finansowych na ponoszenie kosztów postępowania sądowego.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 254 § 1 p.p.s.a., należało orzec jak w postanowieniu.