Uzasadnienie
Skarżąca – T. Sp. z o.o. z siedzibą w W., złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych (formularz PPPr z 19.03.2015 r). W uzasadnieniu wniosku wskazała, że zajmuje się finansową działalnością usługową oraz inwestycjami na rynkach kapitałowych. Niemniej jednak w obecnym okresie nie jest prowadzona żadna działalność.
Odnosząc się do sytuacji finansowej Spółka wskazała, że posiada aktywa na które składają się należności (sporne) spółki wynoszące [...] zł, należności z tytułu podatków (nadwyżka podatku naliczonego nad należnym do zwrotu) – 203.217 zł i środki pieniężne na rachunkach bankowych – 155.380,17 zł.
W ocenie Spółki należności z tytułu podatków nie zostaną uzyskane przed upływem terminu do uiszczenia wpisu, z kolei środki na rachunkach bankowych zostały zabezpieczone do kwoty 1000.000 zł oraz do kwoty 23.641.770,77 zł przez Naczelników Urzędów Skarbowych, zatem spółka nie ma możliwości dysponowania posiadanymi środkami. Ponadto należności z tytułu dostaw są niezapłacone od 2011 r. i spółka nie ma możliwości ich wyegzekwowania. Spółka poinformowała, że nie osiągnęła w 2014 r żadnego przychodu
Spółka, w wykonaniu wezwania referendarza sądowego, poinformowała, w piśmie z 2 czerwca 2015 r o tym, że nie posiada żadnych udziałów "w innych podmiotach i nieruchomości", co potwierdza treść bilansu. Powtórzyła argumentację z formularza PPPr i wskazała, że wszystkie jej należności powstały jeszcze w 2011 r są to należności sporne. W przypadku uzyskania zwrotu należności spółka nie będzie mogła uiścić wpisu z uwagi na zajecie rachunków bankowych. Obecnie spółka nie generuje obrotu. Spółka zadeklarowała przekazanie wykazu rachunków bankowych i wyciągu z tych rachunków, rachunek zysków i strat oraz bilansu za 2013 r 2014 r, deklaracje VAT za miesiące listopad i grudzień 2014 r oraz styczeń – kwiecień 2015 r, korekty zeznań o wysokości dochodu.
Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2015 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia Skarżąca podniosła, iż w przedstawionych dokumentach wykazała brak możliwości wyegzekwowania posiadanych wierzytelności, a także iż nie jest w stanie dysponować środkami finansowymi zgromadzonymi na rachunkach bankowych z uwagi na ich zabezpieczenie przez prokuraturę i zajęcie przez organy egzekucyjne.
Zdaniem Skarżącej, prowadząc bieżącą działalność, dokonując transakcji z kontrahentami i rozliczając się z należności publicznoprawnych spółka działająca w dobrej wierze nie jest w stanie przewidzieć w kilkuletniej perspektywie wszystkich ewentualnych sporów sądowych, które mogą dotyczyć praktycznie każdego aspektu jej działalności, zarówno w relacjach z kontrahentami, instytucjami państwowymi i samorządowymi, jak i innymi podmiotami. Ponieważ nie sposób z góry przewidzieć każdego potencjalnego sporu sądowego, nie są również możliwe do przewidzenia ewentualne wysokości spornych kwot i koniecznych do uiszczenia kosztów sądowych. Tworzenie rezerw z tego tytułu nie jest więc możliwe, gdyż powinny one mieć związek z dającym się przewidzieć ryzykiem, w dającej się określić lub oszacować kwocie pieniężnej. Tworzenie takich rezerw nie miałoby również uzasadnienia ekonomicznego, gdyż powodowałoby zamrożenie środków finansowych prawdopodobnie znacząco przekraczających zysk możliwy do uzyskania z bieżącej działalności.
Twierdzenia referendarza sądowego w tym zakresie stoją w rażącym oderwaniu od realiów prowadzenia działalności gospodarczej. W związku z powyższym w ocenie Skarżącej trudno uznać, aby brak możliwości uiszczenia wpisu sądowego wynikał z działania spółki w sposób nierzetelny, bez zachowania odpowiedniej staranności przy przewidywaniu przyszłych wydatków.
Według Skarżącej nawet jeżeli utworzono by zawczasu rezerwę w wysokości 100.000,00 zł, rezerwując te środki na rachunku bankowym, w gotówce lub w innych instrumentach finansowych, a także w jakiejkolwiek innej formie, środki te zostałyby zajęte w ramach postępowań egzekucyjnych i zabezpieczających prowadzonych przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. i Prokuraturę Okręgową w K. (obecnie postępowanie przejęła Prokuratura Okręgowa w G.), a zatem spółka nie miałaby obecnie możliwości dysponowania tymi rezerwami i przeznaczenia ich na sfinansowanie wpisu od skargi.
Skarżąca poinformowała, iż w dniu [...] czerwca 2015 r. odbyło się zgromadzenie wspólników Skarżącej, na którym przedmiotem obrad było podjęcie uchwały w sprawie wezwania wspólników do dokonania stosownych dopłat umożliwiających uiszczenie wpisu od skargi. Zgromadzenie to w jego trakcie podjęło uchwałę, w której postanowiono nie zobowiązywać wspólników do dokonania przedmiotowych dopłat. W rezultacie spółka nie jest w stanie pozyskać środków na opłacenie wpisu od skargi w drodze dopłat wspólników.
Skarżąca chcąc dochować należytej staranności i wyczerpać wszystkie możliwości pozyskania środków na uiszczenie wpisu od skargi, skierowała do Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. i Prokuratury Okręgowej w G. odpowiednie wnioski o zwolnienie spod zabezpieczenia oraz wyłączenie spod egzekucji stosownej kwoty. W razie pozytywnego rozpatrzenia wniosków skierowanych do Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. i Prokuratury Okręgowej w G. spółka będzie gotowa uiścić wpis sądowy w odpowiedniej wysokości. Jeśli jednak działania podjęte przez zarząd spółki nie przyniosą pozytywnego rezultatu, spółka nie będzie posiadała dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych.
W odpowiedzi na wezwania Sądu z dnia 7 lipca oraz 29 września 2015 r. Skarżąca przesłała poświadczone za zgodność kopie rozstrzygnięć Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. oraz Prokuratury Okręgowej w G. o odmowie zwolnienia spod zabezpieczenia kwoty 100.000 zł na wpis sądowy w niniejszej sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W myśl art. 260 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje usunięcie z obrotu prawnego orzeczenia referendarza sądowego, tj. postanowienia z dnia 12 czerwca 2015 r. Jest ono traktowane – pod względem skutków prawnych – jako nieistniejące. Zgodnie z art. 2 ustawy ustawą z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015r. poz. 658) do postępowań w przedmiocie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy zainicjowanych przed dniem 15 sierpnia 2015 r. stosuje się przepis art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji wprowadzonej powołaną ustawą.
W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12).
W pierwszej kolejności przypomnieć należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu.
Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem Skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 100.000 zł.
Jak wynika z oświadczeń i dokumentów nadesłanych przez Skarżącą należności (sporne) spółki wynoszą 7.564.536 zł, należności z tytułu podatków – 203.217 zł, środki pieniężne na rachunkach bankowych – 155380,17 zł, środki na rachunkach bankowych Skarżącej zostały zabezpieczone do kwoty 1000000 zł oraz do kwoty 23.641.770,77 zł przez Naczelników Urzędów Skarbowych, Spółka nie osiągnęła w 2014 r. żadnego przychodu. Zgromadzenie wspólników Skarżącej w dniu [...] czerwca 2015 r. podjęło uchwałę, w której postanowiono nie zobowiązywać wspólników do dokonania dopłat na opłacenie wpisu od skargi w niniejszej sprawie.
Postanowieniem z dnia [...] lipca 2015 r. sygn. akt [...] Prokurator Prokuratury Okręgowej w G. odmówił zwolnienia spod zabezpieczenia kwoty 100.000 zł na wpis sądowy w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia [...] września 2015 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w W. odmówił zwolnienia spod zabezpieczenia kwoty 100.000 zł na wpis sądowy w niniejszej sprawie.
Odnosząc się do podnoszonych przez spółkę trudności finansowych, zauważyć należy, że w orzecznictwie wskazuje się również, iż brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości.
Zgodnie z dominującą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., brak jest podstaw do udzielenia przedsiębiorcy będącemu osobą prawną wparcia finansowego przez Skarb Państwa, jeżeli mimo trudności finansowych nadal prowadzi działalność gospodarczą oraz nie wszczął postępowania upadłościowego czy naprawczego (zob. np. post. NSA z 24 marca 2015 r., II FZ 36/15, CBOSA). Koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA).
Z kolei w postanowieniu z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, WSA w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14, publ.: cbois). Należy podkreślić, iż Skarżąca spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego.
Sąd zauważa, iż Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może zdobyć środki na dokonanie opłat sądowych w drodze np. dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia Spółki z ponoszenia kosztów - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki.
W niniejszej sprawie Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników Skarżącej odmówiło dokonania dopłat w trybie art. 177 Kodeksu spółek handlowych na uiszczenie wpisu od skargi. W ocenie Sądu Wspólnicy Skarżącej winni liczyć się z koniecznością wniesienia dopłat o ile wcześniej wyrazili zgodę na nałożenie na siebie takiego obowiązku w umowie spółki. Treść uchwały Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Skarżącej z dnia [...] czerwca 2015 r. wskazuje, iż wspólnicy Skarżącej w umowie spółki wyrazili taką zgodę. Odmowę Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Skarżącej na dokonanie dopłat w celu uiszczenia wpisu sądowego należy uznać za próbę przerzucenia na Skarb Państwa kosztów jej działalności. Warto w tym miejscu wskazać, iż w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013r. o sygn. akt I FZ 327/13 NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych.
Zdaniem Sądu również rozstrzygnięcia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. oraz Prokuratury Okręgowej w G. o odmowie zwolnienia spod zabezpieczenia kwoty 100.000 zł na wpis sądowy w niniejszej sprawie nie mogą stanowić przesłanek do przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy wskazać, iż należności spółki wynoszą 7.564.536 zł. W tym z tytułu dostaw i usług o okresie wymagalności do 12 miesięcy wynoszą one 7.506.886,27 zł (według stanu na dzień 31 grudnia 2014 r.). Skarżąca określiła te należności jako sporne jednakże nie przedstawiła żadnych dokumentów wskazujących na ten stan rzeczy. W tym brak jest jakichkolwiek dokumentów wskazujących, iż Skarżąca podjęła działania mające na celu dochodzenie tych należności. Zauważenia wymaga przy tym, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11).
Trudno w takiej sytuacji uznać, iż Skarżąca w przypadku uzyskania choć części zwrotu przysługujących jej należności nie była w stanie uiścić wpisu sądowego w niniejszej sprawie. Zwłaszcza, iż brak jest przeszkód by kontrahenci Skarżącej pomimo zabezpieczenia środków na rachunkach bankowych Skarżącej uregulowali swe zobowiązania wobec niej poprzez dokonanie wpłaty/wpłat bezpośrednio na rachunek sądu tytułem uiszczenia wpisu sądowego za Skarżącą.
Rozpatrując niniejszy wniosek Sąd miał na uwadze, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli.
Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, dostępne w CBOSA).
Warto również przypomnieć, jak to słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, że pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.