Uzasadnienie
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien uprawdopodobnić okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego.
Wnioskiem z 28 grudnia 2008 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF J. R. – dalej jako skarżący – wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych W uzasadnieniu wskazał, ze nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu od skargi w sprawie w kwocie 732 zł, ponieważ jego zapłata wiąże się z uzasadnionymi trudnościami. Skarżący wskazał, ze utrzymuje się z dochodu ze stosunku pracy w wysokości 1100,- zł. Z tej kwoty przyczynia się do zaspokajania potrzeb dwójki niepełnoletnich dzieci. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie – oprócz dzieci - z żona, z którą ma rozdzielność majątkową. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 6 stycznia 2008 r. o wskazanie dochodów osiągniętych przez skarżącego w 2008 r.; nadesłanie odpisów wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony za ostatnie 6 miesięcy oraz zestawianie ich należności i zobowiązań względem osób trzecich i banków; wskazanie przymusowych wydatków, kalkulacji kosztów życia, wskazanie niezbędnych wydatków na poratowanie zdrowia, obowiązek świadczeń alimentacyjnych, należności, do zapłaty których jest zobowiązany – w tym wobec organów państwa oraz inne okoliczności ważne według skarżącego; nadesłanie informacji o zmianach sytuacji majątkowej skarżącego w ciągu ostatnich sześciu miesięcy; wskazanie wszystkich źródeł utrzymania skarżącego wraz z oznaczeniem uzyskiwanych kwot z wyszczególnionych źródeł; o nadesłanie zestawienia miesięcznych wydatków skarżącego i jego rodziny (m.in. oznaczenia opłat za lokal, energię, abonamenty telefoniczne, telewizyjne, środków czystości, higienicznych, artykułów żywnościowych, odzież i inne, skarżący nadesłał pismo z 19 stycznia 2009 r. W treści tego pisma stwierdził, m.in., że nie posiada rachunków bankowych, a jego żona nie uzyskała wyciągów ze swojego rachunku; jest zobowiązany do spłaty wobec ZUS; zamieszkuje w lokalu żony; jego jedyny dochód to wynagrodzenie za pracę; wydatki – jego i rodziny – wynoszą opłaty związane z lokalem – 500,- zł; rachunki za telefon – 100,- TV – 90 zł; środki czystości – 100,- zł; odzież – 150 zł; wyżywienie – 1200,- zł; energia – 150,- zł; inne opłaty – 100,- zł; koszty dodatkowych zajęć dzieci – 100,- zł. Nadto wskazał, ze przekazuje co miesiąc, na utrzymanie i zaspokajanie potrzeb dzieci – 400,- zł. Referendarz sądowy ogranicza się do konstatacji, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05).
Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). Referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą do przedstawienia dodatkowych danych o jej sytuacji finansowej, ponieważ to na niej spoczywa obowiązek pełnego i wyczerpującego przedstawienia informacji, tak, aby nie było wątpliwości, co do uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków.
Ocena tych dwóch wielkości oraz zestawienie ich z wysokością kosztów postępowania pozwala podjąć decyzję o zasadności zastosowania prawa pomocy, które, co należy powtórzyć, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania. Jak zauważył – przy tym - Sąd Najwyższy, przy ocenie zdolności strony do partycypowania w występujących w sprawie kosztach sądowych należy uwzględniać stopień wykorzystywania przez stronę swoich możliwości zarobkowych (por. postanowienie SN z 31 marca 1987 r. I CZ 26/87, podobnie NSA w postanowieniach z 14 października 2004 r. FZ 464/04, FZ 465/04 i z 19 maja 2005 r. II FZ 211/05). Z akt sprawy, treści pism nasyłanych oraz ze sposobu prowadzenia sporów sądowych referendarz sądowy nie kwalifikuje skarżącego jako osoby niezaradnej, niezdolnej do pracy zarobkowej, czy usprawiedliwionej w nierzetelnym wykonywaniu wezwań referendarza sądowego.
W ocenie referendarza sądowego, jeżeli osoba fizyczna wniosła do Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy, to w procesie badania zasadności wniosku strony szczególną uwagę należy zwrócić na treść dokumentów źródłowych przedstawiających sytuację życiową, jej i osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe – jak zeznania podatkowe, wyciągi z rachunków bankowych, deklaracje o podejmowanej działalności zarobkowej i źródłach utrzymania – tak, by rozstrzygnięcie nie naruszało zarówno prawa strony do Sądu (art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; art. 45 ust. 1 Konstytucji RP Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. oraz reguł racjonalnego myślenia. W sprawach wniesionych do Sądu Administracyjnego wnioski skarżącego o prawo pomocy i deklaracje jego stanu majątkowego były już wielokrotnie badane, co znalazło wyraz w podjętych przez Sąd rozstrzygnięciach.
Przykładowo, referendarz sądowy wskazuje, że skarżący nie został zwolniony od kosztów sądowych postanowieniem Sądu z 20 czerwca 2007 r. II FZ 217/07, ponieważ Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie, ponieść kosztów sądowych w sprawie. W postanowieniu tym Sąd wskazał zarazem, że podziela trafność argumentacji o obowiązku wzajemnej pomocy ze strony małżonków – niezależnie od ustroju majątkowego panującego między nimi - i konieczność analizy sytuacji obojga z nich. Referendarz sądowy zauważa zarazem, że wyszczególnione powyżej dokumenty umożliwiające – referendarzowi sądowemu - rzetelną ocenę sytuacji majątkowej skarżącego nie zostały nadesłane, a skarżący miał świadomość ciążących na nim obowiązków w tym zakresie, co wynika zarówno z doręczonego mu wezwani, jak z treści uprzednio wydanych w sprawie rozstrzygnięć, nie wspominając o pomocy w prowadzeniu sprawy profesjonalnego pełnomocnika.
Jednocześnie referendarz sądowy wskazuje, że w sprawie, pomimo wezwania skarżący nie oznaczył w pełni sytuacji majątkowej, w której się znajduje. W szczególności nieznane pozostały zasoby finansowe jego żony, w tym na rachunkach bankowych, nie wspominając o uzyskiwanych dochodach. Z tego powodu nieznana pozostała rzeczywista sytuacja majątkowa skarżącego i stopień zdolności gospodarowania posiadanymi przez niego środkami. Nie wykazane pozostały nadzwyczajne okoliczności uniemożliwiające przedstawienie żądanych informacji. Referendarz sądowy wskazuje zarazem, ze z nadesłanego oświadczenia wynika, że wydatki skarżącego i jego rodziny zostały oszacowane na kwotę (ponad 2 tys.) przewyższającą uzyskiwane przez niego wynagrodzenie (1100,- zł), co także jest przesłanką wnioskowania o konieczności uzyskania informacji o dochodach jego żony. Stąd też, nie odmawiając przymiotu prawdziwości oświadczeń skarżącego zawartych w treści formularza PPF, nie mając podstaw do pozytywnej oceny ich zupełności, referendarz sądowy, na podstawie art. 243 §1 w związku z art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 u.p.p.s.a. zadecydował, jak w sentencji.