Uzasadnienie
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym albo zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, o który wnioskuje strona – tj. zwolnienia od kosztów sądowych - następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje natomiast zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne.
Skarżący, tj. J.M., zwrócił się na formularzu PPF z 26/8/2015 r, z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu nadesłanym w wykonaniu wezwania z 23/10/2015 r referendarza sądowego poinformował o tym, że: - nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych; - na jego utrzymaniu pozostaje pięcioosobowa rodzina; - nie ma oszczędności; - dochód miesięczny brutto całej rodziny to ok 5,5 tys zł; - za rok 2014 nie osiągnął żadnego dochodu; - nie ma rachunku bankowego; - skarżący ma rozdzielność majątkową z zoną; - skarżący uzyskuje z tytułu umowy o pracę ok 450 zł miesięcznie; - na rzecz żony przekazała aktem darowizny działkę o pow 726; - koszty stałe związane z utrzymaniem to ok 350 zł na osobę, koszty zmienne to ok 500 zł na osobę. Skarżący załączył dwa orzeczenia o niepełnosprawności dzieci, akty notarialne (darowizny i ustanawiające ustrój rozdzielności majątkowej małż), zeznanie podatkowe za 2014 r.
Z pewną ostrożnością w dokonaniu tego spostrzeżenia, powstrzymując się zarazem (choć z trudem) - na tym etapie uzasadnienia postanowienia w przedmiocie prawa pomocy - od oceny, referendarz sądowy zauważa, że skarżący nie przekazał, i to pomimo wyraźnego a jednoznacznego wezwania, zestawienia faktur VAT ze wskazaniem wysokości należności pieniężnej za ostatnie trzy miesiące prowadzenia działalności gospodarczej, wyciągów z rachunków bankowych związanych z działalnością gosp (za ostatnie 3 miesiące prowadzenia). Nie nadesłał też ani zeznań podatkowych, ani wyciągów z rachunków bankowych żony.
Co skarżący przekazał (niewzywany) w miejsce wnioskowanych dokumentów?
Przekazał szereg aktów notarialnych, których przedmiotem jest tak ustanowienie ustroju rozdzielności małżeńskiej, jak wyzbycie się poszczególnych składników majątku na rzecz osób bardziej i mniej bliskich. (por. akty not z 9/1/2007 r) – zupełnie jakby to miało jakikolwiek wpływ na nadesłanie zadanych informacji o kondycji i sytuacji majątkowej żony? Ustalone przecież jest w dorobku sądownictwa administracyjnego, że ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonka od pomocy (drugiemu), co wynika zresztą wprost z przepisów prawa. Referendarz sądowy nadmienia tylko, że nie tyle jest okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy wykazanie "słabych" punktów w sytuacji ekonomicznej strony, ile – rzetelne wykazanie całej sytuacji finansowej strony i dopiero – po wykazaniu – podjęcie przez urzędnika sądowego oceny. Prawie każdy w społeczeństwie ponosi miesięczne koszty, które – w najlepszym wypadku - bilansują się z dochodami: nawet najbogatsi Polacy poszukują źródeł optymalizacji dochodów i kosztów, zarówno w kraju jak i za granicą. Zatem ten sposób wykazywania sytuacji majątkowej może nie skutkować przyznaniem prawa pomocy.
Nie jest niczym nadzwyczajnym, że skoro sporne zaległości podatkowe powstały w związku z działalnością gospodarczą strony, to zdolność do ponoszenia kosztów sądowych należy badać w odniesieniu o wysokości uzyskiwanego w ramach działalności strony – przychodu (por postanowienie z 26/10/2015 r I FZ 346/15 CBOSA i in). Koszt sądowy jest bowiem kosztem działalności gospodarczej. W konkretnym wypadku, skoro, jak wynika z akt podatkowych, przedsiębiorstwo [...] zostało wniesione aportem do [...] i, to należało uwzględniać także przychód tej ostatniej jednostki, która "wchłonęła" uprzednio prowadzona działalność gospodarczą strony. Z deklaracji na stronie firmy wynika przy tym deklaracja skarżącego: "decyzję o założeniu firmy podjąłem w 1999 roku pod wpływem dynamicznie rozwijających się małych firm. Moim celem było opracowanie takiego systemu pracy i jakości usług, aby firma była rozpoznawana nie tylko w W., ale również w okolicach".
Cel ten, jak wynika zaprezentowanego (bogatego) taboru, oferty i opinii w sieci – jest zrealizowany. Tym samym referendarz sądowy nie znajduje uzasadnienia dla niewskazania przez stronę, pomimo wezwania, wysokości przychodu, przekazania zestawienia faktur VAT, należności i zobowiązań, czy przekazania wyciągów z rachunków bankowych związanych z działalnością gospodarczą, skoro w działalności gospodarczej był generowany obrót..
Referendarz sądowy wskazuje, że wymagany wpis sądowy od skargi w kwocie 9893 zł jest jedynym kosztem wymagalnym obecnie w sprawie. Skarga do sądu jest związana z działalnością gospodarczą skarżącego, ponieważ dotyczy prawidłowości rozliczeń w podatku od towarów i usług (prawo do odliczenia podatku naliczonego w kwocie 989300 zł).
Referendarz sądowy, po tych wstępnych uwagach – ze szczerym smutkiem - zauważa, że wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. Referendarz sądowy jest bowiem ograniczany w wolności podejmowanych rozstrzygnięć nie tylko przez obowiązujące prawo, ale też przez wskazania wnikające z dorobku prawnego.
Nie jest okolicznością, która – w ocenie referendarza sądowego – uzasadnia uwzględnienie przyznania stronie prawa pomocy niezłożenie dokumentacji bankowej i księgowej za ostatni okres, w którym strona prowadziła działalność gospodarczą ("ostatnie trzy miesiące prowadzenia działalności gospodarczej"), gdyż niewykazana pozostała sytuacja strony. Nie możliwa zatem była ocena tej sytuacji. Należy zauważyć, że, wbrew deklaracjom strony, tylko z akt podatkowych wynika (sporne) zawyżenie podatku naliczonego na kwotę 989300 zł (wpz zakreślone w skardze), co daje do myślenia, jeżeli chodzi o wysokość uzyskanego przychodu "w ogóle". Możliwa jest sytuacja, ze przychód przekracza kwotę 989300 zł, zatem uiszczenie wpisu w kwocie 9893 zł byłoby możliwe.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się przy tym – ograniczając przez to swobodę (lecz nie wolę) decyzyjną referendarza sądowego - że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – nie publikowane). Niedopełnienie obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, Lex 552404).
Skarżący, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien bowiem liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.
Być może to niepełne wykonanie wezwań referendarza sądowego jest przyczyną konieczności uznania przez orzecznika, że zadeklarowane przez stronę dochody w gospodarstwie domowym, tj kwota ponad 5 tys zł nie jest właściwym kryterium oceny zdolności strony do ponoszenia kosztów postępowania w sprawie związanej z prowadzona przez nią działalnością gospodarczą? Obowiązek lojalności względem Sądu, spoczywający na stronie, jest bardzo silnie akcentowany i rygorystycznie przestrzegany przez Trybunał Praw Człowieka, co wynika z bogatego orzecznictwa (wyrok z 17 lutego 2009 r Gospodarczyk p. Polsce, nr 6134/03; wyrok z 19 kwietnia 2011 roku Elcomp sp. z o.o. p. Polsce, nr 37492/05, HUDOC). Strona, która nie wykonuje zobowiązań sądu, w zakresie ujawnienia jej majątku/finansów – także związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą - i nie przedstawia sądowi dokumentów finansowych, których sąd żąda, nie może powoływać się na naruszenie jej prawa do Sądu.
Oczywistym jest - przynajmniej według Trybunału Praw Człowieka - że nieprzedstawienie wymaganych dokumentów (wskazanych powyżej) świadczy o niedochowaniu przez stronę staranności przy ubieganiu się o zwolnienie od kosztów sądowych. Skoro zatem magistratum legem esse loquentem, legem autem mutum magistratum (recte dici potest) - (urzędnik jest mówiącym prawem, prawo zaś niemym urzędnikiem), to referendarz sądowy był zobowiązany, z mocy przywołanych przepisów prawa, uwzględniać w ocenie sprawy wskazania Trybunału.
Referendarz sądowy podziela przyjęty w dorobku prawniczym pogląd, zgodnie z którym jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację (minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt) i powołuje się na dorobek sądownictwa administracyjnego w zakresie kosztów działalności gospodarczej, obowiązku odnoszenia ich do kategorii przychodu, współdziałania członków gospodarstwa rodzinnego w pomocy innym członkom tegoż gospodarstwa, jak też co do skutków nieprzedstawienia nadzwyczajnych okoliczności uniemożliwiających z posiadanego dochodu pokrywania kosztów postępowania. Wartości orzecznicze wskazane powyżej współkształtują sposób rozumienia prawa, natomiast egzekwowanie prawa w tej sytuacji nie może być uznane za bezprawie (executio iuris non habet iniuriam), ponieważ "prawo jest sztuką tego, co dobre i sprawiedliwe" (ius est ars boni et aequi).
Dlatego należało, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, na podstawie art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 245 § 1 i § 3 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało uznać, że niewykazane pozostały przesłanki przyznania prawa pomocy i – wobec powyższego - należało postanowić jak w sentencji.