Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 12 marca 1987 r. stwierdził nieważność decyzji organów podatkowych obu instancji określających odpowiedzialność skarżącego za zobowiązania podatkowe swoich rodziców. Sąd ten uznał, że w art. 42 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych nie chodzi o zastosowanie normy prawnej w drodze decyzji administracyjnej, lecz o deklarację, według której członek rodziny podatnika z mocy prawa odpowiada całym swym majątkiem z podatnikiem. Wydanie decyzji podatkowej przewidziane jest jedynie w wypadku z art. 42 ust. 4 powołanej ustawy.
Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny zarzucając rażące naruszenie przepisów art. 5 ust. 1, art. 40 ust. 1 i art. 42 ust. 1 i 3 ustawy o zobowiązaniach podatkowych oraz art. 207 par. 3 Kpa. Na tej podstawie wniósł o jego uchylenie i oddalenie skargi.
W odpowiedzi na tę rewizję wniesioną w imieniu skarżącego podtrzymano pogląd NSA i wskazano, że przed Izbą Skarbową w P. toczy się postępowanie o wyłączenie, ewentualnie o ograniczenie, odpowiedzialności skarżącego za zobowiązania rodziców.
Uwzględniając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:
Wbrew poglądowi wyrażonemu w zaskarżonym wyroku, odpowiedzialność, o której mowa w art. 42 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, nie obciąża członka rodziny podatnika w sposób czyniący zbędnym wydanie w tym przedmiocie odrębnej decyzji. Jak trafnie wskazano w rewizji nadzwyczajnej, odmienne zasady wynikają zarówno z art. 5 tej ustawy, jak i art.
40. Ograniczając się do oceny art. 42 tej ustawy NSA nie miał na uwadze, że w art. 40 określone zostały zasady odpowiedzialności podatkowej osób trzecich, a zatem muszą być one odnoszone do wszystkich szczegółowych sytuacji wskazanych w art. 41 i nast. tej ustawy. Osobami trzecimi w stosunku do podatnika bowiem są wszystkie te osoby, niezależnie od więzów łączących je z podatnikiem. Stosownie do art. 40 ust. 2 organ podatkowy - niezależnie od oceny szczególnych dla danej sytuacji przesłanek - powinien rozważyć, czy nie odstąpić od orzeczenia odpowiedzialności podatkowej ze względu na zasady współżycia społecznego lub inne ważne względy społeczno-gospodarcze. Także treść art. 40 ust. 4 przemawia za uznaniem, że przepis tego artykułu odnosi się do wszystkich szczegółowych sytuacji wskazanych w art. 41 i nast. ustawy o zobowiązaniach podatkowych. W przeciwnym razie osoby trzecie znajdowałyby się w gorszej sytuacji niż sam podatnik.
Do odmiennych niż wyprowadzone w zaskarżonym wyroku wniosków prowadzić musi także prawidłowa wykładnia samego nawet art. 42 ustawy. Określona w tym przepisie odpowiedzialność członka rodziny podatnika nie będącego jego małżonkiem nie jest uzależniona wyłącznie od ustalenia tych więzów, ale ograniczona jest do okresu, zarówno jego współdziałania z podatnikiem w wykonywaniu przez niego działalności zarobkowej, jak i czerpania korzyści z tej działalności /z wyłączeniem przy tym korzystania z uprawnień odpowiadających obowiązkowi alimentacyjnemu podatnika - ust. 2/. Jak ilustruje to przykład niniejszej sprawy, prawidłowe orzeczenie o odpowiedzialności podatkowej wymaga poczynienia odpowiednich ustaleń i skonkretyzowania ich w decyzji. Są to bowiem przewidziane w ustawie okoliczności, do których - jako warunkujących odpowiedzialność osób trzecich za zaległości podatnika - odesłano w art. 40 ust. 1 zd. pierwsze ustawy o zobowiązaniach podatkowych.
Trafnie zatem organ II instancji częściowo uchylił decyzję organu I instancji, odmiennie ustalając zakres i wysokość podatku, za który orzeczono odpowiedzialność skarżącego.
Rozważania te prowadzą do wniosku, że o odpowiedzialności członka rodziny podatnika za jego zaległości podatkowe orzeka organ podatkowy w odrębnej decyzji /art. 40 ust. 1 zd. drugie ustawy o zobowiązaniach podatkowych/.
Ponieważ skarżący w istocie nie przeczył istnieniu podstaw jego odpowiedzialności za zaległości podatkowe rodziców, błędnie jedynie uznając, że odpowiedzialność ta ograniczona jest do granic zachowanych korzyści, istniały podstawy zarówno do uchylenia zaskarżonego wyroku, jak i oddalenia jego skargi /art. 422 par. 1 Kpc w zw. z art. 211 Kpa/.