Uzasadnienie
W dniu 25 sierpnia 2025 r., D. B. (dalej jako: "Wnioskodawca" lub "Skarżący"), złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko, które jest obywatelem Ukrainy i przybyło z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r., na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r.
Decyzją z 19 stycznia 2026 r. (znak sprawy [...], postępowanie [...]), Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydał decyzję, którą odmówił prawa do tego świadczenia na dziecko S. B. wskazując, że z Systemu Informacji Oświatowej (SIO), w którym gromadzone są dane o uczniach polskich szkół i przedszkoli wynika, że dziecko nie uczęszcza do szkoły w polskim systemie oświaty.
Wnioskodawca wniósł odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że córka faktycznie uczęszcza do szkoły w Polsce, oraz że osobiście zgłosił się do sekretariatu szkoły, gdzie został poinformowany, iż sprawa jest w trakcie wyjaśniania i dane zostaną uzupełnione w systemie SIO. Nadto 22 stycznia 2026 r. Wnioskodawca dostarczył zaświadczenie o uczęszczaniu dziecka, w którym stwierdza się, że S. B. jest uczennicą Szkoły Podstawowej nr [...] w S. i w roku szkolnym 2025/2026 uczęszcza do klasy [...].
Po rozpatrzeniu powyższego odwołania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z 4 marca 2026 r. (nr [...], postępowanie [...]), utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, iż w ramach postępowania odwoławczego, ponownie dokonano odczytu rejestru Systemu Informacji Oświatowej (SIO). Na podstawie odczytu z SIO ustalono, że córka Wnioskodawcy nie uczęszcza do szkoły w polskim systemie oświaty.
Zdaniem organu, biorąc pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy oraz przytoczone przepisy prawa uznać należy, że córka Wnioskodawcy w okresie świadczeniowym 2025/2026, tj. od 1 sierpnia 2025 r. nie realizowała odpowiednio obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego (tzw. zerówka), obowiązku szkolnego albo obowiązku nauki zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe. Tym samym nie przysługuje w tym okresie świadczenie wychowawcze.
Pismem z dnia 9 marca 2026 r. pełnomocnik Wnioskodawcy wystąpił ze skargą na powyższą decyzję zarzucając skarżonemu rozstrzygnięciu:
- 1. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, w tym:
- a) art. 7 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie dokładnie stanu faktycznego będącego podstawą rozstrzygnięcia, w tym faktu uczęszczania przez dziecko do szkoły w Polsce;
- b) art. 77 k.p.a., poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, który pozwoliłby na ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy;
- c) art. 80 k.p.a., poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, w tym przede wszystkim tego, że dziecko Skarżącego uczęszcza do polskiej szkoły, tj. SP nr [...] w S.;
- 2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie w sprawie do ustalenia uczęszczania córki Skarżącego do szkoły jedynie w oparciu o system SIO.
Wskazując na powyższe zawnioskowano o: uchylenie zaskarżonej decyzji w całości; dopuszczenie i przeprowadzenie w sprawie dowodu z załączonych dokumentów, tj. z zaświadczenia ze SP nr [...] w S.. Zawnioskowano także o wystąpienie przez Sąd do Szkoły Podstawowej nr [...] w S. o wskazanie, czy córka Skarżącego uczęszcza do tej szkoły podstawowej i wypowiedzenie się, co do dokonanego wpisu dziecka do SIO.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko. Nadmieniono także, iż prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje od 1 września 2025 r., ponieważ córka Skarżącego w okresie świadczeniowym 2025/2026 realizuje obowiązek szkolny od 1 września 2025 r. Wniosek o świadczenie wychowawcze został złożony w miesiącu sierpniu 2025 r. Wobec faktu zarejestrowania dziecka w rejestrze SIO od dnia 1 września 2025 r. świadczenie za miesiąc sierpień nie przysługuje. Sprawia to, że nie można uznać skargi i wydać decyzji w ramach autokontroli, ponieważ roszczenie nie może zostać zaspokojone w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.
W kontekście wniosków dowodowych pełnomocnika Skarżącego należy wyjaśnić, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl zaś art. 106 § 3 p.p.s.a., sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W tym zakresie nie jest dopuszczane wystąpienie przez Sąd do szkoły podstawowej, zawnioskowane w skardze. Jeśli chodzi natomiast o zaświadczenie przedstawione wraz ze skargą, to stanowi ono część akt administracyjnych, zostało bowiem przedstawione organowi na etapie postępowania administracyjnego.
W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
W rozpatrywanej sprawie istota sporu pomiędzy Skarżącym oraz organem sprowadza się do tego, czy potwierdzenie wymaganej dla przyznania świadczenia wychowawczego realizacji obowiązku szkolnego przez dziecko może następować wyłącznie w wyniku weryfikacji SIO, dokonywanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 152) - jak w istocie przyjmuje organ, czy też możliwe jest ustalenie powyższej przesłanki warunkującej otrzymywanie świadczenia wychowawczego, na podstawie innych dowodów - jak uważa Skarżący.
Zgodnie z mającym zastosowanie w sprawie art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 337 z późn. zm., dalej: "ustawa pomocowa"), obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, 854, 1562, 1635 i 1933), co zostało potwierdzone w wyniku weryfikacji dokonanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 152, 858, 1572 i 1933), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone, albo dziecko realizuje obowiązek nauki przez uczęszczanie do uczelni należącej do polskiego systemu szkolnictwa wyższego, na kwalifikacyjny kurs zawodowy albo na praktykę absolwencką, o której mowa w ustawie z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich (Dz. U. z 2018 r. poz. 1244 oraz z 2025 r., poz. 620), zgodnie z art. 36 ust. 12 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe.
Jednocześnie w myśl art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, są obowiązani do weryfikacji dalszego prawa do świadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1-3 i 6, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3, i z rejestru PESEL.
W świetle jednoznacznej treści powyższego przepisu nie ulega wątpliwości, że weryfikując zasadność wniosku o przyznanie świadczenia obywatelowi Ukrainy, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy pomocowej, ZUS jest uprawniony do korzystania z rejestrów prowadzonych przez Komendanta Głównego Straży Granicznej (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdu z terytorium RP), rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR) czy Systemu Informacji Oświatowej (SIO). Nie oznacza to jednak, że postępowanie dowodowe organu ograniczone jest wyłącznie do sprawdzenia danych w rejestrach. Rejestry zostały bowiem wskazane przez ustawodawcę jako podstawa ustaleń
"w szczególności". Brak jest podstaw do przyjmowania - jak uczynił to organ w rozpatrywanej sprawie - że jest uprawniony do orzekania wyłącznie na podstawie danych w rejestrach. Wymienione rejestry są przykładami, a nie pełnym, zamkniętym katalogiem dowodów mogących stanowić podstawę orzekania.
Należy w tym miejscu podkreślić, że obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia od spełnienia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych "legalności pobytu" czy "realizacji obowiązku szkolnego", a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowe rejestry stanowią dowód legalnego pobytu w Polsce czy realizacji obowiązku szkolnego, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie (podobnie WSA w Kielcach w wyroku z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 257/24; WSA w Krakowie w wyroku z 8 maja 2025 r., sygn. akt III SA/Kr 1816/24).
Z przepisów prawa procesowego (kodeksu postępowania administracyjnego, który stosuje się w świetle postanowień 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci) wynika, że dowodem w postępowaniu administracyjnym może być wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (por. art. 75 § 1 k.p.a.). Zatem, mając na uwadze otwarty katalog dowodów, dane zdarzenie może być wykazane każdym legalnym dowodem. Dowodem są w szczególności dokumenty urzędowe (art. 76 k.p.a.).
System Informacji Oświatowej to ogólnopolski system teleinformatyczny służący do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania danych o polskim systemie oświaty. Jest prowadzony przez Ministra Edukacji Narodowej i obejmuje informacje dotyczące m.in. szkół, placówek oświatowych, uczniów, nauczycieli oraz kadry kierowniczej. W systemie tym zawiera się też dane między innymi o uczniach. Dane do SIO wprowadzają podmioty zobowiązane ustawą o systemie informacji oświatowej. W szczególności są to dyrektorzy szkół lub placówek oświatowych, organy prowadzące szkołę, jednostki samorządu terytorialnego, okręgowe komisje egzaminacyjne. Za kompletność, terminowość i zgodność danych z rzeczywistością odpowiada kierownik podmiotu zobowiązanego, czyli najczęściej dyrektor szkoły lub placówki.
Tym samym, w ocenie Sądu, dane zawarte w System Informacji Oświatowej mają walor dokumentu urzędowego, a organ administracji publicznej związany jest dokumentem urzędowym co do faktów. Nie oznacza to, że nie ma on obowiązku, w razie wątpliwości co do zgodności danych uwidocznionych w rejestrze ze stanem faktycznym, przeprowadzenia przeciwdowodu (art. 76 § 3 k.p.a.). Zdaniem Sądu, sprzeciwić się należy takiemu rozumieniu art. 76 k.p.a., które prowadziłoby do wydania przez organ rozstrzygnięcia na podstawie danych z rejestrów publicznych niezgodnych ze stanem rzeczywistym. Należy też w tym miejscu zaakcentować, że rodzice uczniów nie są uprawnieni do wprowadzania danych do SIO czy też ich korygowania. Nie mogą zatem ponosić negatywnych skutków wynikających z braku czy też nieterminowości wpisów do rejestru dokonywanych przez uprawnione podmioty czy organy.
Wobec przedłożenia przez Skarżącego zaświadczenia ze szkoły podstawowej, potwierdzającego naukę dziecka w tej placówce w roku szkolnym 2025/2026, organ odwoławczy powinien był powziąć wątpliwość co do zgodności wpisu w Systemie Informacji Oświatowej ze stanem faktycznym. To zaś powinno było skutkować odpowiednim uzupełnieniem postępowania organu I instancji. Po pierwsze, organ powinien przeprowadzić dowód z przedłożonego mu zaświadczenia, nie zaś całkowicie je zignorować, jak to miało miejsce w rozpatrywanej sprawie. Po drugie, w razie powzięcia przez organ wątpliwości od jakiej daty przez córkę Skarżącego jest realizowany obowiązek szkolny (zaświadczenie zostało bowiem wydane z datą 31 stycznia 2026 r., a więc kilka miesięcy po rozpoczęciu roku szkolnego i nie wskazuje wyraźnie daty rozpoczęcia realizacji obowiązku), organ mógł zobowiązać Skarżącego do przedłożenia stosownych dokumentów potwierdzających datę przyjęcia córki do szkoły, względnie wystąpić bezpośrednio do szkoły celem uzyskania stosownych informacji poznających rozstrzygnąć powstałe wątpliwości.
Brak powyższych działań i bezkrytyczne oparcie się na zapisach Systemu Informacji Oświatowej jawi się zatem jako naruszenie zasad postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Również przedstawione przez organ rozumienie art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy pomocowej okazało się nieprawidłowe.
Z powyższych względów Sąd uznał, że w sprawie doszło do wydania decyzji z naruszeniem zarówno przywołanych wyżej przepisów prawa materialnego ustawy pomocowej, jak i zasad postępowania administracyjnego dotyczących postępowania dowodowego. Nadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest jakiegokolwiek odniesienia się do zarzutów odwołania, co stanowi naruszenie również określonej w art. 8 § 1 k.p.a. zasady zaufania do władzy publicznej.
Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. W przedmiocie kosztów postępowania sądowego, Sąd orzekł jak w pkt II sentencji wyroku, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.
Przeprowadzając ponowne postępowanie, organy winny zastosować się do wytycznych przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu.
Cytowane w uzasadnieniu wyroki sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.