Uzasadnienie
Burmistrz [...], decyzją z dnia 31 grudnia 2025 roku (znak: [...]), skierowaną do I. B.:
- 1) uznał kwotę [...]zł wypłaconą tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 01 stycznia 2024 roku do 30 września 2024 roku (po [...] zł miesięcznie) za świadczenie nienależnie pobrane;
- 2) zobowiązał do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Jednocześnie organ poinformował adresata decyzji, że wpłaty należy dokonać na wskazany rachunek bankowy w terminie, w którym decyzja stanie się ostateczna.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśniono, że decyzją z dnia 2 grudnia 2020 rok, na okres od 1 listopada 2020 roku do dnia 30 września 2024 roku, I. B. przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 roku, tj. pod warunkiem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem A. B. urodzoną [...]
W dniu 7 listopada 2025 roku I. B. poinformowała organ, że z dniem 1 października 2025 roku podjęła zatrudnienie w firmie [...]. Organ z urzędu ustalił dodatkowo, że I. B. w okresie od 1 stycznia 2024 roku do 31 października 2024 roku była zatrudniona na podstawie umowy o dzieło w firmie [...] co nie zostało zgłoszone.
Uwzględniając powyższe organ przyjął, że skoro zmiana sytuacji życiowej mająca wpływ na prawo do pobierania świadczenia na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 roku została zgłoszona dopiero w dniu 7 listopada 2025 roku, to świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od 1 stycznia 2024 roku do dnia 30 września 2024 roku w łącznej kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zgodnie z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Strona skorzystała z prawa do odwołania wskazując, że nie zgadza się z wydaną decyzją oraz żąda jej uchylenia i odstąpienia od zwrotu świadczenia pobranego bez złej woli i przy zachowaniu faktycznej opieki nad dzieckiem.
W uzasadnieniu zgłoszonych żądań strona wyjaśniła, że zatrudnienie podjęła w bardzo ograniczonym zakresie (2 godziny dziennie). Praca nie kolidowała z opieką nad dzieckiem. W czasie wykonywania pracy córka przebywała w szkole. Zdaniem strony organ przyjął błędną wykładnię przepisów, że podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w minimalnym wymiarze, automatycznie wyklucza spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu sprawy na skutek odwołania, decyzją z 23 stycznia 2026 roku (znak: [...]), utrzymało w mocy rozstrzygniecie organu I instancji.
Organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśniono, że w sprawie zgodnie z dyspozycją art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 roku o świadczeniu wspierającym zastosowanie znajdują regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu na dzień 31 grudnia 2023 roku.
Organ wskazał, że do dnia 31 grudnia 2023 roku z woli ustawodawcy koniecznym warunkiem przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego było nie tylko samo sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również uprzednia całkowita rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz jej niepodejmowanie w okresie pobierania świadczenia. Ideą świadczenia pielęgnacyjnego było zastąpienie dochodu osobie, która pracowała lub mogłaby pracować, ale tego nie robiła z uwagi na brak możliwości pogodzenia pracy zarobkowej z opieką nad spokrewnioną z nią osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Przyczyny podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego oraz wymiar tego zatrudnienia pozostają bez znaczenia dla oceny spełnienia przez świadczeniobiorcę przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 roku.
Za zmianę mającą wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych uznać należy fakt podjęcia przez I. B. pracy zarobkowej na podstawie umowy o dzieło od dnia 1 stycznia 2024 roku, albowiem w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z tym dniem przestała ona spełniać ustawowe warunki pobierania przyznanego jej świadczenia.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym za świadczenia nienależnie pobrane uznaje się między innymi świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Z uwagi na wykonywanie przez I. B. pracy zarobkowej w okresie od dnia 1 stycznia 2024 roku do dnia 30 września 2024 roku świadczenie zostało wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia, w związku z czym kwota [...]zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W uzasadnieniu słuszności podjętego rozstrzygnięcia Kolegium wyjaśniło, że gdyby organ wypłacający świadczenie wiedział o zaistnieniu ww. okoliczności, to nie wypłaciłby świadczenia pielęgnacyjnego. Wiedzę o tym organ powinien był powziąć od odwołującej się, bo to na niej ciążył wynikający z art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązek powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Obowiązek ten odwołująca się powinna wykonać niezwłocznie. Zaniechanie odwołującej się uznać należy za nieusprawiedliwione oraz noszące znamiona zatajenia przed organem realizującym świadczenie istotnego faktu mającego wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ zaznaczył przy tym, że strona została należycie poinformowana o warunkach pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na tzw. starych zasadach, a także o tym, że w związku z wprowadzeniem od 1 stycznia 2024 roku istotnych zmian w warunkach przyznawania i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne, która sprawuje opiekę nad dzieckiem w wieku do 18. roku życia i która będzie chciała po dniu 31 grudnia 2023 roku otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach (czyli z możliwością podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bez ograniczeń) musi po tej dacie zrezygnować z pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie starych przepisów i złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na postawie nowych przepisów.
I. B., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego
Skarżąca zażądała uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zobowiązania organu I instancji do ponownego rozpoznania sprawy, a także przeprowadzenia dowodu z dokumentów, których nie ma w aktach administracyjnych, bo strona miała przesłać je drogą mailową do organu oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W ocenie strony zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem:
- 1) art. 63 ust. 13 ustawy o świadczeniu wspierającym w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż organ zaniechał należnego wyjaśnienia stronie znaczenia pojęcia "zatrudnienie", tj. że wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło stanowi formę zatrudnienia;
- 2) art. 30 ust. 9 oraz art. 55 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak jego zastosowania i brak umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń ze względu na wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej;
- 3) art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w związku z art. 30 ust. 9 oraz art. 55 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez pominięcie ratio legis regulacji ustawy i szczególnej potrzeby otoczenia skarżącej ochroną przez władze publiczne;
- 4) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez pominięcie, że skarżąca podjęła zatrudnienie wyłącznie w niewielkim, marginalnym zakresie uzyskując wynagrodzenie od [...] zł do [...] zł miesięcznie, co nie pozwala uznać, że nie spełniała ona przesłanki rezygnacji z zatrudnienia, bowiem w dalszym ciągu sprawowała opiekę nad dwoma niepełnosprawnymi osobami córką i matką;
- 5) art. 29 ust. 10 ustawy o świadczeniu wspierającym poprzez pominięcie, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczność dotyczące sytuacji skarżącej uzasadniające odstąpienie od żądania zwrotu kwoty świadczenia;
- 6) art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. poprzez brak udzielenia jasnego, zrozumiałego i jednoznacznego pouczenia co do konsekwencji podjęcia zatrudnienia oraz pouczenia o możliwości złożenia wniosku o umorzenie, odroczenie terminu płatności, kwot pobranych świadczeń, a także wydanie decyzji sprzecznej zasadami słuszności, godzącej w poczucie bezpieczeństwa obywateli oraz zasadę proporcjonalności;
- 7) art. 86 K.p.a. poprzez zaniechanie przesłuchania skarżącej na okoliczność jej trudnej sytuacji finansowej na potrzeby analizy spełnienia przesłanek z art. 30 ust. 9 lub art. 55 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi.
Na rozprawie w dniu 18 czerwca 2026 roku pełnomocnik skarżącej podtrzymała żądania i argumentację skargi. Dodatkowo wskazała, że zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o przepis, którego niekonstytucyjność została stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 marca 2026 roku o sygn. akt SK 18/22.
Na pytanie Sądu skarżąca wyjaśniła, że w okresie objętym decyzją pracowała 2 godzinny dziennie, w czasie gdy córka była w szkole. Zaznaczyła, że wcześniej uzyskała w MOPR ustną informację, że pracę w takim wymiarze może podjąć. Wówczas nie podano jej, że przechodzi na nowe zasady uzyskiwania świadczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267).
Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego aktualnego na dzień wydania zaskarżonego aktu.
Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.").
Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.)
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
Natomiast zgodnie z art. 135 P.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Skarga okazała się uzasadniona, aczkolwiek z innych względów niż w niej wskazane.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), czyli w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 roku, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie natomiast z art. 3 pkt 22 powołanej powyżej ustawy przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Po nowelizacji, czyli w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 roku, w świetle treści przepisu art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208 z późn. zm.) świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu, jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie zaś z treścią przepisów art. 63 ust. 1-3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 873) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo do świadczenia pielęgnacyjnego niedłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust.
3. Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności.
Okoliczności sprawy pozostają bezsporne. Na podstawie przekazanych akt sprawy oraz stanowisk stron postępowania Sąd przyjmuje następujące okoliczności faktyczne kontrolowanej.
Burmistrz [...], po rozpoznaniu wniosku z dnia 10 listopada 2020 roku, decyzją z dnia 2 grudnia 2020 roku, przyznał I. B. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną córką A. B. (urodzona [...]). Wskazana decyzja była zmieniana decyzjami: z dnia 30 września 2021 roku, z dnia 3 stycznia 2022 roku, z dnia 3 stycznia 2023 roku, decyzją z dnia 17 sierpnia 2023 roku oraz decyzją z dnia 11 stycznia 2024 roku.
Pismem z dnia 2 października 2023 roku, doręczonym w dniu 13 października 2023 roku, skarżąca została poinformowana, że "Nowelizacja przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadza możliwość rezygnacji ze świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego na starych zasadach. Świadczenie pielęgnacyjne przyznawane na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 roku jest kierowane do osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem do ukończenia 18 roku życia. Nie jest to już świadczenie związane z rezygnacją z zatrudnienia, co oznacz, iż osoba sprawująca opiekę może podejmować zatrudnienie i jednocześnie pobierać świadczenie pielęgnacyjne. Osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne, która sprawuje opiekę na dzieckiem w wieku do ukończenia 18 roku życia i która będzie chciała po 31 grudnia 2023 roku otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach (czyli z możliwością podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bez ograniczeń) musi po tej dacie zrezygnować z pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie starych przepisów i złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie nowych przepisów.
Wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, podwyższa się o 100% na drugą i każdą kolejną osobę, nad którą sprawowana jest opieka. Oznacza to, że w przypadku opieki nad dwojgiem niepełnosprawnych dzieci, świadczenie zostanie przyznane w podwójnej wysokości. Świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna nie przysługują jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego".
W dniu 7 listopada 2025 roku skarżąca poinformowała organ, że z dniem 1 października 2025 roku podjęła zatrudnienie (umowa o pracę w wymiarze ˝ etatu).
W toku postępowania wyjaśniającego organ ujawnił ponadto, że w okresie od 1 stycznia 2024 roku do dnia 31 października 2024 roku skarżąca wykonywała pracę na podstawie umowy o dzieło (uzyskała dochód w kwocie [...]zł).
Sąd nie podziela zapatrywania o naruszeniu art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1691) w związku z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zarzuty skargi w powyższym zakresie wykraczają poza materialnoprawne granice kontrolowanej sprawy.
Przyjmuje się, że decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń wydawana jest, gdy decyzja o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu stanie się ostateczna. Nie można bowiem decydować o umorzeniu, jeżeli nie zostało ustalone czy wypłacone świadczenia są faktycznie nienależnie pobrane. Decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń wydana przed uprawomocnieniem się decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu, byłaby przedwczesna (wyrok NSA z 15.10.2020 r., I OSK 838/20, LEX nr 3367019).
Z tych względów dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej, które chciała ona złożyć w postępowaniu administracyjnym, ale załączyła do skargi, pozostają nieistotne z punktu widzenia kontroli legalności zaskarżonej decyzji, tj. decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu.
W ocenie Sądu organy niewłaściwej zastosowały przepisy prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.
W okolicznościach kontrolowanej sprawy nie zaktualizowała się kompetencja do wydania rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.
Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Zgodnie zaś z art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.
Organy trafnie uznały, że okolicznością istotną materialnoprawnie z punktu widzenia zasad pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 w związku z treścią art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W brzmieniu do 31 grudnia 2023 roku przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje w szczególności matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W ówczesnym stanie prawnym świadczenie pielęgnacyjne było rekompensatą dla opiekuna, który rezygnował z zarobkowania, łączyło się także z objęciem go ubezpieczeniem społecznym i zdrowotnym.
Pozostawanie w zatrudnieniu, definiowanym w art. 3 pkt 22 u.ś.r., stanowiło przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak długo opiekun pozostawał w zatrudnieniu lub wykonywał inną pracę zarobkową, tak długo nie były spełnione wszystkie konieczne warunki uzyskania prawa do świadczenia (wyrok NSA z 9.04.2026 r., I OSK 591/25, LEX nr 4086509).
W ocenie Sądu nieprawidłowe jest jednak założenie, że przejście z tzw. starych zasad na tzw. nowe zasady pobierania świadczenia pielęgnacyjnego możliwe jest jedynie na skutek stosownego wniosku.
Dostrzegać należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie zostało zniesione na skutek nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonanej na mocy art. 43 ustawy o świadczeniu wspierającym. Ustawodawca zmodyfikował to świadczenie w zakresie zasad jego przyznawania/pobierania.
Przypomnieć zatem należy, że zmiana decyzji na podstawie art. 155 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego dopuszcza modyfikację ostatecznej decyzji, pod warunkiem zachowania tożsamości sprawy administracyjnej. Podstawa prawna rozstrzygnięcia oraz stan faktyczny sprawy w swoich istotnych elementach muszą pozostać te same (zgodność podmiotowa i przedmiotowa sprawy). Nowe rozstrzygnięcie musi mieścić się w granicach sprawy wyznaczonej przez pierwotną decyzję.
Zachowanie w mocy przepisów o świadczeniu pielęgnacyjnym na starych zasadach w zakresie nie tylko jego pobierania, ale także jego dalszego ustalania, a także wprowadzenie nowelizacją świadczenia pielęgnacyjnego na nowych zasadach oraz uzupełnienie zakresu pomocy osobom niepełnosprawnym poprzez ustanowienie prawa do świadczenia wspierającego, stanowi o systemowej realizacji na poziomie ustawowym obowiązków wskazanych w art. 69 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).
Organy niesłusznie a priori odrzuciły możność zmiany decyzji z dnia 2 grudnia 2020 roku w trybie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskutek podjęcia przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Na gruncie okoliczności kontrolowanej sprawy zmiana zasad pobierania świadczenia pielęgnacyjnego nie byłaby powiązana ze zmianą podmiotową stosunku prawnego skonkretyzowanego decyzją pierwotną. Przeszkody do zmiany decyzji pierwotnej w zakresie warunków pobierania świadczenia nie stanowi odmienność przesłanek przysługiwania/pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na starych i na nowych zasadach. Przyjmuje się bowiem, że zmiana przepisów prawa stanowi samodzielną przesłankę uzasadniającą zmianę lub uchylenie decyzji w przedmiocie świadczeń rodzinnych na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok NSA z 11.08.2020 r., I OSK 644/20, LEX nr 3061591).
Organy trafnie uznały, że na skutek podjęcia przez skarżącą innej pracy zarobkowej zgasło przysługujące jej uprawnienie określone przepisami art. 63 ust. 1-3 ustawy o świadczeniu wspierający do ubiegania się i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 roku.
Na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2013 świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało osobom, które nie podejmowały lub rezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. W stanie prawnym do 31 grudnia 2023 roku świadczenie pielęgnacyjne stanowiło ekwiwalent za rezygnację z zatrudnienia i innego wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na gruncie stanu prawnego do 31 grudnia 2023 roku stan podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie świadczeniowym rozpoznawano jako świadczenie nienależne co skutkowało koniecznością zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego jako nienależnie pobranego, a następstwem wydania decyzji o zwrocie była konieczność uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.
Z powyższych względów zachowanie skarżącej polegające na łączeniu pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z pracą zarobkową należy rozpoznawać jako rezygnację z pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach.
Błędną w kontekście treści art. 69 Konstytucja RP jest również ocena, że po 1 stycznia 2024 roku na skutek okoliczności obejmujących wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło i pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach, skarżąca utraciła prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w ogóle, co warunkuje wszczęcie postępowania administracyjnego w trybie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz orzeczenie o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.
Zakresem rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia objęto kwoty wypłacone skarżącej w okresie od 01 stycznia 2024 roku do 30 września 2024 roku po [...] zł miesięcznie (łącznie [...] zł) z tytułu opieki nad córką A. B. urodzoną [...], czyli z tytułu sprawowania opieki na dzieckiem w wieku do ukończenia 18 roku życia w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2024 roku.
Na dzień wydania zaskarżonej decyzji aktualne pozostawało przyznanie i pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego zarówno na starych, jak i na nowych zasadach.
Z powyższych względów podjęcie się wykonywania przez skarżącą pracy na podstawie umowy o dzieło po 1 stycznia 2024 roku w sytuacji pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na tzw. starych zasadach należało rozpoznać jako zaistnienie przesłanki "inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń" w rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co uzasadniało zmianę warunków pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia 2 grudnia 2020 roku.
Przyjmuje się, że ostateczna decyzja wydana na podstawie art. 32 ust. 1–1a ustawy o świadczeniach rodzinnych eliminuje z obrotu prawnego decyzję uprawniającą i ukształtowany nią stosunek materialnoprawny (uchylenie decyzji) albo modyfikuje ukształtowany decyzją przyznającą świadczenie rodzinne stosunek prawny na korzyść lub niekorzyść strony (zmiana decyzji). Uchylenie decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie wymaga zgody strony (co odróżnia tryb materialnoprawny uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia rodzinnego od trybu uregulowanego w art. 155 K.p.a.). Niezależnie od tego, czy decyzja zmieniająca miałaby być korzystna czy niekorzystana dla strony, zmiana decyzji o przyznaniu świadczenia rodzinnego także nie wymaga jej zgody (P. Lisowski, A. Ostapski [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, red. K. Małysa-Sulińska, Warszawa 2023, art. 32).
W ocenie Sądu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 marca 2026 roku o sygn. akt SK 18/22 (Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy z 2026 roku, zeszyt/seria A, pozycja 31) nie ma istotnego znaczenia dla oceny legalności załatwienia kontrolowanej sprawy administracyjnej.
Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Analiza uzasadnienia ww. wyroku wskazuje, że rozstrzygnięcie o niezgodności przepisu art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111) z Konstytucją RP odnosi się do sytuacji prawnej podmiotów, którym odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy zarobkowej, tj. dotyczy decyzji odmownych wydanych w stanie prawnych obowiązującym przed datą 31 grudnia 2023 roku, a więc w stanie prawnym, w którym nie było ustawowej możności łączenia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z pobieraniem świadczenia pielęgnacyjnego.
Ustawodawca usunął niekonstytucyjność art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, ze zm.), niezgodność tego przepisu ustawowego z art. 65 Konstytucji RP, jeszcze przed wydaniem wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w ten sposób, że od dnia 1 stycznia 2024 roku otworzył możność przyznania i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na nowych zasadach, czyli dopuścił łączenie świadczenia pielęgnacyjnego z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową.
Dostrzegać należy, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego koreluje z treścią art. 63 ust. 1-3 ustawy o świadczeniu wspierającym, na mocy którego ochronę uzyskały tylko te osoby, których prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało przed datą 31 grudnia 2023 roku.
W ocenie Sądu wyrok z dnia 25 marca 2026 roku o sygn. akt SK 18/22 może mieć istotne znaczenie dla spraw zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych przyznanych na tzw. starych zasadach, ale wypłaconych za okresy świadczeniowe do dnia 31 grudnia 2023 roku.
Uwzględniając powyższe Sąd doszedł do przekonania o konieczności usunięcie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrz [...] z dnia 31 grudnia 2025 roku, jako obarczonych wadą istotnego naruszenia prawa, o czym orzeczono w punkcie pierwszym sentencji wyroku na podstawie art. 135 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.
Sąd stwierdził ponadto, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zaistniały podstawy do umorzenia postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane i obowiązku ich zwrotu, o czym orzeczono w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie trzecim sentencji wyroku na podstawie art. 200 oraz 205 P.p.s.a.
Na zasądzoną kwotę składają się wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru w stawce minimalnej ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 118) oraz uiszczona opłata skarbowa od pełnomocnictwa.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy obowiązane są uwzględnić zaprezentowane powyżej oceny prawne.