Uzasadnienie
Kolejnym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 kwietnia 2014r., oddalono zażalenie skarżącego M. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 20 lutego 2014r. o odmowie przyznania prawa pomocy.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału, po oddaleniu przez NSA 5 czerwca 2014r. zażalenia na zarządzenie w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie z 30 stycznia 2014r. w kwocie 100 zł, skarżący został wezwany do wykonania powyższego zarządzenia w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia zażalenia. Zarządzenie powyższe zostało odebrane osobiście przez skarżącego w dniu 02 lipca 2014r. Wpis nie został uiszczony (k. 347).
Skarżący w międzyczasie z ostrożności procesowej składał kolejne wnioski o prawo pomocy na formularzu PPF drogą elektroniczną oraz podpisane przez siebie pismami z 28 lutego 2014r. (k. 176), z 12 maja 2014r. (k. 326), z 26 września 2014r. (k. 385).
Skarżący domagał się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego.
W uzasadnieniu wniosku skarżący argumentował, że z uwagi na stan zdrowia nadal nie dysponuje pracą, dochodami i jakimikolwiek środkami na utrzymanie, co powoduje że od maja 2011r. znajduje się na utrzymaniu matki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (k. 176 v, 326v). Matka uzyskuje emeryturę w wysokości [...] zł miesięcznie. Podał, że jego matka również choruje. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku podał, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, czy wartościowych ruchomości. Oświadczył, że aktualnie nie posiada żadnych oszczędności. Nadto wskazał, że z emerytury matki około [...] zł miesięcznie przeznacza na leki dla niej i skarżącego, do tego dochodzą koszty wizyt lekarskich i rehabilitacji. Wnioskodawca oświadczył, że matka jest właścicielką domu o powierzchni [...] m² w K. koło P. Z uwagi na wysokość emerytury matki nie mogą korzystać z pomocy społecznej.
We wniosku z 26 września 2014r. skarżący podał, że nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego, znajduje się na wyłączanym jej utrzymaniu, ze względu na brak własnych środków. Sprawuje opiekę nad matką. Jednocześnie korzysta z opieki matki w zakresie niezbędnym do przeżycia, poprzez pozyskiwanie pożywienia i dachu nad głową.
W celu uzyskania aktualnej sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego zwrócono się do niego w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 2012, poz. 270 - dalej "p.p.s.a.") o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie wszystkich aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych.
W odpowiedzi wnioskodawca zwrócił się o przeprowadzenie czynności z §4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (...) poprzez wystąpienie do organów dysponujących dokumentami zaświadczeniami o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Nadto powtórzył, że na skutek utraty pracy oraz z powodu stanu zdrowia nie może podjąć żadnego zatrudnienia w związku z czym nie posiada żadnych źródeł dochodów stałych, ani dorywczych. Utrzymuje się z emerytury matki w wysokość [...] zł. Oświadczył, że z powodu stanu zdrowia nie prowadzi działalności gospodarczej, z tego też powodu nie mógł się zarejestrować w urzędzie pracy. Nie posiada żadnego majątku nieruchomego. Z powodu braku pracy i braku uprawnień do korzystania z publicznej służby zdrowia korzysta wyłącznie z prywatnej pomocy lekarskiej. Od stycznia 2014r. z powodów ekonomicznych zmuszony był zlikwidować jedyny posiadany rachunek bankowy, gromadząc środki na leczenie i operacje schorowanej matki, skany wyciągów rachunków za wnioskowany okres prześle poczta elektroniczną, nie posiada lokat terminowych, kredytów ani pożyczek. Wskazał, że koszty leczenia nie są w stałej wysokości i mogą sięgać nawet kwoty [...] zł. Podał, że koszty te ponoszone są z emerytury matki. Wnioskodawca dołączył kserokopie:
- - pisma z AVIVA Towarzystwo Ubezpieczeniowe z 4 grudnia 2013r.,
- - decyzji ZUS o wysokości emerytury matki z 20 marca 2013r.
- - swojego PITu-37 za 2013r., z którego wynika, że dochód wyniósł 0 zł.
- - faktur z za leki matki skarżącego na sumę około [...] zł w grudniu 2013r., [...]zł w styczniu 2014r., [...] zł w lutym 2014r.
- - dokumentacji lekarskiej i zaświadczeń o stanie zdrowia z 2010r., 2011r., 2012r. oraz z sierpnia 2014r. o zdolności do prowadzenia pojazdów mechanicznych,
- - faktur za badania, leczenie z 2010r., 2011r., 2012r.
- - oraz zestawienie miesięcznych wydatków za media, telefony, podatek od nieruchomości, ubezpieczenie, leki, koszty samochodu za okres od stycznia do grudnia 2014r. (k. 419 akt sąd.), z którego wynika, że koszty te wynoszą odpowiednio - [...] zł w grudniu 2014r, a nadto koszty naprawy AGD w kwocie [...] zł, konserwacje i uszkodzenia pozostałego majątku, zakupu środków czystości, butów, odzieży, sprzętu zaopatrzenia medycznego (okularów, słuchawek), a także planowane zabiegi i operacje na utrzymanie dwóch osób i psa.
Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania, czyli w każdym czasie. W niniejszej sprawie wnioski o prawo pomocy swoim zakresem obejmują przyszłe koszty sądowe oraz ustanowienie radcy prawnego.
Nadto w obecnym stanie sprawy, przyznanie prawa pomocy może nastąpić jedynie wówczas, gdy nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych, które stanowiły podstawę orzeczenia w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Ocenie poddać, zatem należy możliwość poniesienia przez wnioskodawcę przyszłych kosztów sądowych oraz wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Zwolnienie w tym zakresie uzasadnić może jedynie pogorszenie sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej skarżącego. Jak podkreślał NSA w postanowieniu z 11 kwietnia 2014r. w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy nie sposób przyjąć, że od chwili wydania poprzedniego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy istotnemu pogorszeniu uległa jego sytuacja finansowa i majątkowa, stanowiąca przesłankę uwzględniania kolejnego wniosku o przyznanie praw pomocy.
Wobec powyższego zwrócono się do skarżącego o przestawienie aktualnej jego sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej, kierując się treścią rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245), zwłaszcza §4, zgodnie z którym dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności:
- 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;
- 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;
- 3) wypisy z rejestrów urzędowych;
- 4) odpis aktualnych bilansów;
- 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;
- 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy.
W tym miejscu podkreślić należy, że dokumenty te na poparcie swojego stanowiska przedłożyć powinna strona ubiegająca się o skorzystanie z dobrodziejstwa prawa pomocy, na której ciąży obowiązek wykazania w sposób nie budzący wątpliwości, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania sądowoadministracyjnego (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Jednocześnie wskazać należy, że to przepis art. 255 p.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże wyjaśnień i dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie...").
Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących jego sytuację majątkową oraz osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe, to nieudostępnienie tych dokumentów przez wnioskodawcę przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a.
W świetle art. 246 p.p.s.a ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 §1 p.p.s.a.
W świetle oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach przedstawionych we wniosku o prawo pomocy na formularzach PPF oraz ich uzupełnieniu, skarżący po raz kolejny ograniczył się do powtórzenia danych przedstawianych już wcześniej i które były już przedmiotem oceny w postępowaniu sądowym, zakończonym odmową przyznania prawa pomocy. Pomimo uprzedniego i obszernego wyjaśnienia reguł przyznania prawa pomocy, zgodnie z którymi strona zobowiązana jest do wyjaśnienia w sposób niebudzący wątpliwości swojej sytuacji finansowej i majątkowej uzasadniającej żądanie przyznania prawa pomocy, skarżący nie przedstawił rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Pomimo konkretnego wezwania o aktualne dane przedłożył znane już wcześniej kserokopie dokumentów dotyczących ponoszonych koszów leczenia z 2010r. do 2013r. oraz faktur za leki za okres od grudnia 3013r. do lutego 2014r.
Nie udzielił informacji na temat posiadanego samochodu, skoro jak podaje z emerytury matki ponosi koszty jego utrzymania, nadto nie ustosunkował się do wezwania o podanie podstawy prawnej w oparciu o którą zamieszkuje przy ul. S. oraz jakie generuje z tego tytułu koszty i z jakich źródeł je pokrywa. Oświadczył także że gromadzi środki z przeznaczeniem na leczenie matki, jednak nie podał aktualnej wysokości tych oszczędności oraz nie wykazał, że ostatnio wydatki na takie leczenie poniósł.
Nadto gołosłowne jest oświadczenie skarżącego, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z matką podczas, gdy jednoczenie skarżący oświadcza, że pozostaje na jej całkowitym utrzymaniu, w tym zapewnia mu pożywienie oraz dach nad głową. Wobec powyższego wnioskodawca niezasadnie uchylił się od opisania sytuacji finansowej matki, w tym przedłożenia jej zeznania rocznego oraz wyciągów z rachunku bankowego.
W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, należy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r., II FZ 67/11, dostępne www.cbios.nsa.gov.pl.). Skarżący zaniechał udzielania informacji w tym zakresie, podczas gdy, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek podania wymaganych danych, jak wskazano powyżej. Uchylił się zatem od przedstawienia rzeczywistej sytuacji finansowej, co winno skutkować negatywną oceną jego wniosku. Tym bardziej, że z akt innych spraw sądowych skarżącego oraz zainicjowanych przez jego matkę wynika, że na rachunku matki znajdowały się wolne środki w kwocie około [...] zł (np. akta sprawy o sygn. II SAB/Po 80/14, II SAB/ Po 59/14). Skarżący nie wyjaśnił tej okoliczności.
Oświadczenie wnioskodawcy w zakresie rzeczywistej wysokości posiadanych środków finansowych matki budzi wątpliwości, ponieważ z samego zestawienia miesięcznych kosztów koniecznego utrzymania na jakie wskazał skarżący, wynika, że przewyższają one kwotę zadeklarowanych dochodów z tytułu emerytury jego matki. Skarżący zadeklarował jedynie dochód matki w kwocie [...] zł netto miesięcznie podczas gdy tylko na media, telefony, podatek od nieruchomości, ubezpieczenie, leki, koszty samochodu za okres od stycznia do grudnia 2014r. (k. 419 akt sąd.) przeznacza całą emeryturę matki.
Nadto skarżący oświadczył, że dodatkowo ponosi koszty naprawy AGD w kwocie [...] zł, konserwacje i uszkodzenia pozostałego majątku, zakupu środków czystości, butów, odzieży, sprzętu zaopatrzenia medycznego (okularów, słuchawek), a także planowane zabiegi i operacje. Do tego doliczyć należy jeszcze koszty wyżywienia dwóch osób oraz koszty utrzymania psa. Wnioskodawca nie wskazał też, by miał jakieś zaległości w bieżących opłatach, jak również oświadczył, że nie korzysta z żadnych pożyczek i kredytów. Wyliczone przez skarżącego koszty utrzymania przekraczają zatem zadeklarowane dochody z emerytury matki. Nie wyjaśnienie z jakich źródeł pokrywa wszystkie konieczne wydatki także prowadzi na oddalenia wniosku o prawo pomocy.
Oświadczenie skarżącego nie stanowi, zatem należytego wykazania, że doszło do pogorszenia sytuacji finansowej do tego stopnia, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pozostałych kosztów niniejszego postępowania. Nie przedstawił żadnych nowych danych jednoznacznie uzasadniających stanowisko, że pogorszeniu uległ jego status finansowy w zestawieniu z poprzednio ocenianą sytuacją majątkową i finansową. Zaniechał również pełnego wyjaśnienia wszystkich wątpliwości pozwalających na jednoznaczne określenie swojej realnej sytuacji finansowej i majątkowej. Nie wskazał przy tym, by miał nowe zobowiązania wpływające na pogorszenie jego sytuacji majątkowej, czy powstały nowe, szczególne okoliczności rodzinne uzasadniające twierdzenie, że aktualnie znalazł się w gorszej sytuacji.
Przyjąć zatem należy, że w aktualnym stanie sprawy nie zostały przestawione okoliczności, które mogłyby doprowadzić do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w trybie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 §1 i 2 pkt 7 w zw. z art. 246 §1 pkt 2 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w postanowieniu.
/-/ K. Witkowicz-Grochowska