Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodziz 4 września 2026 r., sygn. akt II SA/Łd 493/26

Uzasadnienie

1. 1. Burmistrz Miasta Łęczyca zarządzeniem z dnia 12 września 2022 r. nr 120.166.2022 w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków dla Miasta Ł., na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 i 30 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2022 r. poz. 559,1005,1079) – powoływanej dalej jako: "u.s.g." - oraz art. 22 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r. poz. 840) – powoływanej dalej jako: "u.o.z.o.z." - zarządził przyjęcie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. prowadzonej w formie zbioru kart adresowych, a wykaz zabytków nieruchomych ujętych w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. stanowi załącznik nr 1 do ww. zarządzenia.
2. 2. Skargę na powyższą czynność w zakresie włączenia karty adresowej prowadzonej dla budynku mieszkalno-usługowego "A" przy ul. [...] w Ł. do gminnej ewidencji zabytków wnieśli P. Ż. i A. Ż., reprezentowani przez pełnomocnika w osobie adwokata, zarzucając dokonanie jej z naruszeniem przepisów:
3. 1) prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18, poprzez ograniczenie prawa własności nieruchomości przez dokonanie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi udziału w procedurze skutkującej ujęciem nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków, co skutkowało ograniczeniem przysługującego im prawa własności,
4. 2) prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 i 2 u.o.z.o.z. w zw. z § 18 oraz § 17 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem w brzmieniu z dnia dokonania wpisu do gminnej ewidencji zabytków, polegającym na niewłaściwym zastosowaniu przepisów poprzez: bezpodstawne i dowolne uznanie budynku za zabytek w sytuacji, gdy nie posiada on cech zabytku w myśl art. 3 pkt 1 i 2 ustawy oraz poprzez umieszczenie karty adresowej przedmiotowego budynku wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym oraz czy budynek spełnia przesłanki definicji zabytku w myśl przywołanej ustawy, w szczególności braku stosownej dokumentacji potwierdzającej kluczowe w tej sprawie ustalenia,
5. 3) art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dopuszczeniu ograniczenia własności pomimo braku przyczyny uzasadniającej takie ograniczenie i przy zaniechaniu wyjaśnienia, czy przyczyna taka w istocie wystąpiła oraz poprzez brak wyważenia interesu indywidualnego skarżących jako właściciela nieruchomości z interesem publicznym zgodnie z zasadą proporcjonalności, a tym samym arbitralne przyznanie prymatu ochronie zabytków nad ochroną własności, co w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego ograniczenia prawa własności skarżących.

1. 1. Skarżący wnieśli o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów ze wskazanych dokumentów oraz o:
2. 1) orzeczenie o niezgodności z prawem zarządzenia nr 120.166.2022 Burmistrza Miasta Łęczyca z dnia 12 września 2022 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. w zakresie ujęcia budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] w Ł. w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł.,
3. 2) orzeczenie o niezgodności z prawem wszystkich pozostałych zarządzeń Burmistrza Miasta Łęczyca w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. w zakresie ujęcia budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] w Ł. w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. - wydanych w czasie od dnia założenia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. do dnia sporządzenia niniejszej skargi, o których skarżący nie zostali poinformowani przez organ, ewentualnie, na wypadek uznania przez Sąd, że budynek został ujęty w Gminnej Ewidencji Zabytków w drodze dokonania czynności,
4. 3) stwierdzenie bezskuteczności:
5. a) czynności Burmistrza Miasta Łęczyca z zakresu administracji publicznej dotyczącej obowiązków wynikających z przepisów prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a, tj. włączenia karty adresowej prowadzonej dla budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] w Ł. do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. - dokonanej w dniu 28 listopada 2011 r.,
6. b) wszystkich pozostałych czynności Burmistrza Miasta Łęczyca z zakresu administracji publicznej dotyczących obowiązków wynikających z przepisów prawa w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a, tj. włączenia karty adresowej prowadzonej dla budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] w Ł. do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł., dokonanych w czasie od dnia założenia GEZ do dnia sporządzenia skargi, o których skarżący nie zostali poinformowani przez organ,
7. c) zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
8. 2. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że są współwłaścicielami budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] zlokalizowanego na nieruchomości gruntowej oddanej im w użytkowanie wieczyste, objętej księgą wieczystą nr [...], ujętego w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. (dalej jako "GEZ"). W dniu 28 listopada 2011 r. sporządzono kartę adresową dla budynku. Zgodnie z informacją pozyskaną od pracowników [...] Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ł. podczas kontroli przeprowadzonej w dniu 21 października 2025 r. do włączenia budynku do GEZ doszło zarządzeniem nr 120.166.2022 Burmistrza Miasta Łęczyca z dnia 12 września 2022 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. Pismem z dnia 5 grudnia 2025 r. skarżący skierowali do organu wniosek o udostępnienie informacji publicznej w zakresie szczegółowych informacji dotyczących dokonanego wpisu. Do dnia sporządzenia skargi organ nie udzielił odpowiedzi na ww. wniosek. Jednocześnie, z uwagi na zmianę przepisów, która miała miejsce w dniu 1 czerwca 2017 r., skarżący skierowali do organu również wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z dnia 5 grudnia 2025 r. Powyższe również pozostało bez odpowiedzi do dnia sporządzenia skargi. Treść karty adresowej z dnia 28 listopada 2011 r. została udostępniona skarżącym przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Ł. w odpowiedzi na wniosek o udostępnienie informacji publicznej. Z otrzymanego pisma z dnia 4 grudnia 2025 r. wynika, że budynek nie jest ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków.
9. 3. Zdaniem skarżących, w wymiarze skutków prawnych doszło do ograniczenia ich prawa własności nieruchomości poprzez wskazanie budynku w Gminnej Ewidencji Zabytków bez weryfikacji stanu faktycznego i sprawdzenia czy rzeczywiście posiada on walory zasługujące na umieszczenie go w ewidencji zabytków. Dodali przy tym, że jeżeli nawet takie czynności zostały przeprowadzone przez organ to nie umożliwiono poprzedniemu właścicielowi zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym i wyrażenia swojego stanowiska w tym zakresie. Karta adresowa zabytku sporządzona dla budynku nie zawiera żadnych informacji, które uzasadniałyby przyjęcie, że budynek stanowi zabytek.
10. 4. W ocenie skarżących, organ nie wykazał we właściwy sposób przyczyny ujęcia budynku w GEZ, dodatkowo procedura nie przewidywała zebrania materiału dowodowego, z którym właściciele mogliby się zapoznać i do którego mogliby się odnieść.
11. 5. Przywołując orzecznictwo sądów administracyjnych skarżący wskazali, że wojewódzkie sądy administracyjne stwierdziły niezgodność z prawem zarządzeń w przedmiocie ujęcia nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków. Z ugruntowanego orzecznictwa w tym zakresie wynika, że ujęcie nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków w procedurze przeprowadzonej na podstawie przepisów interpretowanych w sposób zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny, stanowi naruszenie interesu prawnego i uprawnień właścicieli nieruchomości.

1. 3. W odpowiedzi na skargę Burmistrz Miasta Łęczyca wniósł o:

1. 1. odrzucenie skargi z uwagi na brak zachowania przez skarżących terminu do wniesienia skargi zgodnie z art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 53 § 3 p.p.s.a w brzmieniu przed 1 czerwca 2017 r. (obecnie art. 55 § 2 p.p.s.a.) albowiem skarżący posiadali wiedzę o ujęciu nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków co najmniej już w dniu 28 marca 2025 r., kiedy to zawarli warunkową umowę sprzedaży Rep. A Nr [...] przedmiotowej nieruchomości,
2. 2. ewentualnie, w przypadku rozpoznania skargi, o oddalenie skargi wobec braku wykazania przez skarżących interesu prawnego w sytuacji, kiedy w dniu zakupu nieruchomości skarżący mieli wiedzę, że nabywana nieruchomość objęta jest gminną ewidencją zabytków, wobec czego nie doszło do ograniczenia praw skarżących,
3. 3. przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do odpowiedzi na skargę na okoliczności w niej wskazane,
4. 4. zasadzenie od skarżących kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów ewentualnego zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

1. 1. Organ wskazał, że w gminie Miasto Ł. w 2011 r. została założona karta adresowa dla budynku będącego dworcem posadowionym na działce nr [...] przy ul. [...] w Ł. jako "A". Burmistrz Miasta Łęczyca zarządzeniem z dnia 12 września 2022 r. przyjął gminną ewidencję zabytków. W ewidencji tej uwzględniono przedmiotową nieruchomość zgodnie z kartą adresową z 2011 r. W 2024 r. PKP S.A. ogłosiła przetarg ustny nieograniczony na zbycie prawa użytkowania wieczystego działki gruntu nr [...] o pow. 0,1947 ha oraz prawa własności zabudowy, tj. budynku dworca kolejowego Ł. o pow. zabudowy 113 m2. W informacji przetargowej została zawarta informacja (str. 14-15) o tym, że na terenie ww. działki występuje zabytek nieruchomy figurujący w gminnej ewidencji zabytków miasta Ł. jako "A".
2. 2. Organ wyjaśnił, że skarżący w dniu 28 marca 2025 r. aktem notarialnym Rep. A nr [...] zawarli warunkową umowę sprzedaży prawa użytkowania wieczystego i prawa własności posadowionych na niej budynków, a następnie w dniu 30 kwietnia 2025 r. umowę sprzedaży. W umowie sprzedaży zostało zapisane, że budynek dworca jest wpisany do gminnej ewidencji zabytków.
3. 3. Zdaniem organu, skoro wiedzę o stanie prawnym nieruchomości skarżący powzięli już 2024 r., tj. na etapie uruchomienia przez PKP S.A. procedury przetargowej oraz w dniu 30 kwietnia 2025 r., kiedy to podpisano umowę sprzedaży, to nie można przyjmować, że skarżący w terminie wnieśli skargę.
4. 4. W dalszej kolejności organ wskazał, że czynność Burmistrza Miasta Łęczyca z dnia 12 września 2022 r. nie stanowiła czynności włączenia przedmiotowego budynku do gminnej ewidencji budynków. Ponadto w ocenie organu, wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczył naruszenia praw tego uprawnionego, któremu one przysługiwały w momencie realizacji czynności materialno - technicznej. Organ podniósł, że nie można przyjmować poglądu, iż prawo kwestionowania wpisania obiektu w gminnej ewidencji zabytków będzie przysługiwało każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości, a skarżący w tym upatrują swój interes prawny.
5. 5. Odnosząc się do zarzutu skarżących, że organ nie dokonał odpowiedniej weryfikacji stanu faktycznego pod kątem spełnienia przez budynek przesłanek do uznania go za zabytek oraz uniemożliwił poprzedniemu właścicielowi zapoznanie ze zgromadzonym materiałem dowodowym, organ wyjaśnił, że budynek był ujawniony w gminnej ewidencji zabytków w 2011 r. i uzyskał pozytywną opinię konserwatora. PKP S.A. podejmowała czynności z uwzględnieniem wpisu w ewidencji gminnej, tj. dokonała ogłoszenia o przetargu a następnie zbycia nieruchomości. Dodatkowo organ wskazał, że pismem z dnia 28 stycznia 2026 r. Miasto Ł. udzieliło odpowiedzi na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z dnia 5 grudnia 2025 r. i udzieliło także odpowiedzi na wniosek o udostępnienie informacji publicznej.

1. 3. Pismem z dnia 18 marca 2026 r. skarżący w replice na odpowiedź na skargę, podtrzymali w całości skargę oraz wszystkie zawarte w niej twierdzenia i wnioski, a ponadto wnieśli o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. odpowiedzi na wniosek o udzielenie informacji publicznej z dnia 28 stycznia 2026 r. Skarżący wyjaśnili także, że w informacji przetargowej oraz w umowie sprzedaży zawarta była wprawdzie wzmianka o ujęciu nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków, ale nie oznacza to, że posiadali wiedzę o podstawach faktycznych i prawnych dokonania wpisu ani o jego ewentualnej wadliwości. Jednocześnie skarżący wskazali, że w dniu 21 października 2025 r. pracownicy [...] Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ł. przeprowadzili kontrolę nieruchomości. W protokole kontroli wskazano, że przedmiotowy budynek został ujęty w gminnej ewidencji zabytków, a także że jego włączenie do GEZ nastąpiło na podstawie zarządzenia Burmistrza Miasta Łęczyca nr 120.166.2022 z dnia 12 września 2022 r. Również wówczas skarżący nie zostali poinformowani o skutkach prawnych ujęcia nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków. Nie zostali także pouczeni o możliwości zaskarżenia tego zarządzenia ani o przysługujących im terminach procesowych.
2. 4. Pismem z dnia 19 marca 2026 r. Burmistrza Miasta Łęczyca wniósł o przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ł., znak [...], z dnia 18 marca 2026 r. opiniującego negatywnie wniosek Burmistrza Miasta Łęczyca dotyczący wyłączenia budynku "A" położnego przy ulicy [...] w Ł. z zasobu gminnej ewidencji zabytków Miasta Ł.
3. 5. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2026 r., sygn. akt II SA/Łd 143/26, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odrzucił skargę i zwrócił solidarnie na rzecz skarżących kwotę 200 zł tytułem uiszczonego wpisu od skargi oraz 100 zł tytułem nadpłaconego wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarga została wniesiona po terminie.
4. 6. Zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wnieśli skarżący P. Ż. i A. Ż., reprezentowani przez pełnomocnika w osobie adwokata.

1. 1. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci:
2. 1) art. 53 § 2 zdanie drugie w zw. z art. 58 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143, dalej: "p.p.s.a."), poprzez błędne przyjęcie, że uchybienie terminu do złożenia skargi zostało zawinione przez skarżących, a w konsekwencji odrzucenie skargi,
3. 2) art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (dalej: "ustawa zmieniająca") w zw. z art. 53 § 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że dla oceny dopuszczalności skargi decydujące jest zarządzenie z 2022 r., podczas gdy pierwotna zaskarżona czynność materialno-techniczna miała miejsce w 2011 r. i nie wymagała ona późniejszego zarządzenia do swojej legalizacji, co nakazywało stosowanie przepisów o wezwaniu do usunięcia naruszenia prawa, co doprowadziło do zastosowania art. 53 § 2 w zmienionym brzmieniu modyfikującym termin do wniesienia skargi,
4. 3) art. 53 § 2 p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię pojęcia "dowiedzenia się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności", skutkującą przyjęciem, że ogólna informacja o statusie nieruchomości w akcie notarialnym inicjuje bieg terminu do zaskarżenia konkretnego aktu administracyjnego,
5. 4) art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że ujęcie nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków stanowi czynność w rozumieniu powyższego przepisu, a zarządzenie jest jedynie potwierdzeniem dokonanej czynności,
6. 5) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. poprzez sporządzenie wadliwego uzasadnienia, które pomija kluczową argumentację skarżących zawartą w replice z 18 marca 2026 r., dotyczącą momentu uzyskania pełnej wiedzy o wadliwości wpisu oraz niemożności wcześniejszego sformułowania zarzutów merytorycznych.
7. 2. Wobec postawionych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do merytorycznego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania.
8. 7. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu powyższego zażalenia, postanowieniem z dnia 10 czerwca 2026 r., sygn. akt II OZ 567/26, uchylił zaskarżone postanowienie i zasądził zwrot solidarnie na rzecz skarżących kwoty 100 złotych uiszczoną tytułem wpisu sądowego od zażalenia.

1. 1. W uzasadnieniu postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że włączenie karty adresowej zabytku nieruchomego do gminnej ewidencji zabytków (dalej: "GEZ") na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1292 ze zm.; dalej: "u.o.z."), nie jest aktem organu samorządowego w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a., lecz czynnością z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.
2. 2. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że włączenie karty adresowej zabytku następuje w oparciu o czynność materialno-techniczną organu. Wydanie zarządzenia potwierdza jedynie dokonanie takiej czynności. Istotne jest również to, że skarga wnoszona jest na czynność, a nie na zarządzenie o włączeniu karty adresowej zabytku.
3. 3. Zdaniem Sądu drugiej instancji, w tych warunkach – wobec treści skargi – zabrakło jednoznacznego ustalenia przez Sąd I instancji aktu bądź czynności, których dotyczy złożona w niniejszej sprawie skarga, samo zaś ograniczenie przez pełnomocnika skarżących w trakcie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego zażaleniem postanowienia, zakresu skargi i wyłączenie z jej petitum pkt 2 i pkt 4, nie przyniosło wymiernych skutków, pozwalających na bezsporne określenie jej przedmiotu. Precyzyjne wskazanie przedmiotu zaskarżenia ma zaś kluczowe znaczenia dla ustalenia spełnienia warunków formalno-prawnych danego środka procesowego, w tym zachowania terminu jego złożenia. Dopiero zatem prawidłowe wskazanie aktu lub czynności, stanowiących przedmiot skargi, pozwoli dokonać oceny jej terminowości, z uwzględnieniem przepisu art. 53 § 2 p.p.s.a., mając na względzie jego treść i zakres obowiązywania wyznaczone przez art. 17 ust. 2 ustawy zmieniającej. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że ocena terminowości złożonej skargi okazała się być co najmniej przedwczesna i jako taka skutkowała koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu I instancji.
4. 8. Na rozprawie dnia 27 sierpnia 2026 r. pełnomocnik skarżących podniósł, że Rada Miejska w Łęczycy Uchwałą Nr LVI/314/2021, na podstawie której uchwalono studium, w pkt 5.1.2. odwołuje się do ewidencji obiektów wpisanych do GEZ, z czego, w ocenie pełnomocnika wynika, że GEZ już funkcjonowała. W ocenie pełnomocnika funkcjonujące wcześniej kary adresowe, takie jak sporządzona w niniejszej sprawie w 2011 r., wywoływały skutki prawne i były respektowane, w związku z czym musiały być ujęte w ewidencji, czyli wpis nastąpił w 2011 r. Pełnomocnik skarżących wskazał ponadto, że początek terminu do wystąpienia z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa to 21 listopada 2025 r., czyli dzień udzielenia porady prawnej. 5 grudnia 2025 r. – w ostatnim dniu upływu terminu – zostało wystosowane wezwanie do usunięcia naruszenia prawa. Z uwagi na powyższe termin do wniesienia skargi powinien upływać 3 lutego 2026 r.

Jednocześnie pełnomocnik cofnął skargę w zakresie pkt 1 co do zarządzenia, w zakresie pkt 2 i pkt 4, podtrzymał zaś skargę w zakresie pkt 3 precyzując, że chodzi o włączenie karty adresowej sporządzonej 28 listopada 2011 r. dla obiektu będącego, dla którego sporządzono kartę.

9. Działając w wykonaniu zarządzenia Sądu, w którym wezwano organ do uzupełnienia materiału dowodowego w piśmie z dnia 31 sierpnia 2026 roku, które wpłynęło do sądu 1 września 2026 roku, organ wyjaśnił, że karta adresowa zabytku nieruchomego została sporządzona w dniu 28 listopada 2011 roku, czynność włączenia przedmiotowej karty adresowej do gminnej ewidencji zabytków miasta Ł. została dokonana w dniu 12 września 2022 roku na podstawie zarządzenia nr 120.166.2022. Burmistrza Miasta Łęczyca w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków dla Miasta Ł. Organ ten wskazał, że zgodnie z § 1 Zarządzenia przyjęto GEZ prowadzoną w formie zbioru kart adresowych.

Do ww. pisma załączono m.in.:

1. 1) ww. zarządzenie z załącznikami;
2. 2) pismo [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 18 marca 2026 roku, w którym organ ten negatywnie zaopiniował wniosek dotyczący wyłączenia budynku "A" położonego przy ul. [...] w Ł. z zasobu gminnej ewidencji zabytków miasta Ł.;
3. 3) pismo Wojewódzkiego Urzędu Ochrony zabytków w Ł. delegatura w S. z dnia 8 maja 2012 r., w którym Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Ł. Delegatura w S. przyjmuje Gminną Ewidencję Zabytków Miasta Ł.– część architektoniczną w tym obiekty kubaturowe, park i cmentarze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje

10. Jak wynika z treści skargi jej przedmiot został określony szeroko. Mając na uwadze stanowisko NSA wyrażone w postanowieniu z dnia 10 czerwca 2026 r., sygn. akt II OZ 567/26, dotyczące konieczności ustalenia aktu bądź czynności będących przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jak również stanowisko pełnomocnika skarżących wyrażone na rozprawie dnia 27 sierpnia 2026 r., sąd przyjmuje, że przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest czynność Burmistrza Miasta Łęczyca polegająca na włączeniu karty adresowej prowadzonej dla budynku mieszkalno-usługowego "A" znajdującego się pod adresem ul. [...] w Ł. do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Ł. [dalej: "GEZ"] – sporządzonej w dniu 28 listopada 2011 r.

1. Biorąc pod uwagę zakreślony w powyższy sposób przedmiot skargi, sąd zauważa, że w orzecznictwie NSA zwrócono uwagę, np. w postanowieniu z dnia 18 czerwca 2024 r., II OZ 287/24, na brak jednolitości w orzecznictwie sądów administracyjnych, co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1-3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1292 z późn. zm.), [dalej: "u.o.z"]. Zgodnie z pierwszym poglądem prezentowanym w orzecznictwie działania takie należy uznać za czynności organu administracji, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. (postanowienie NSA z 20.05.2020 r., sygn. akt II OSK 753/20; wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podobne stanowisko prezentowane jest w orzeczeniach dotyczących włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków (wyrok NSA z 6.11.2020 r., sygn. akt II OSK 3996/19; wyrok NSA z 8.05.2018 r., sygn. akt II OSK 1926/17; wyrok NSA z 9.11.2016 r., sygn. akt II OSK 254/15; wyrok NSA z 26.10.2016 r., sygn. akt II OSK 96/15; wyrok NSA z 26.10.2016 r., sygn. akt II OSK 20/15; wyrok NSA z 26.10.2016 r., sygn. akt II OSK 21/15; wyrok NSA z 26.10.2016 r., sygn. akt II OSK 173/15). Zgodnie z drugim poglądem orzecznictwa, działania organu podjęte na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1-3 u.o.z. należy uznać za akty jednostki samorządu terytorialnego, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 6 P.p.s.a. (postanowienie NSA z 25.03.2020 r., sygn. akt II OZ 244/20; postanowienie NSA z 14.09.2012 r., sygn. akt II OSK 1950/12; postanowienie NSA z 15.12.2016 r., sygn. akt II OSK 2700/16).

Sąd w składzie obecnie orzekającym, mając również na względzie stanowisko wyrażone w ww. postanowieniu NSA z dnia 10 czerwca 2026 r., sygn. akt II OZ 567/26, podziela stanowisko, że włączenie karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków na podstawie art. 22 ust. 5 u.o.z., jest czynnością organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. Ujęcie nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków rozstrzyga o podporządkowaniu indywidualnej nieruchomości pod obowiązki określone w u.o.z., jednak sama treść obowiązku jest określona w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Czynność ta ma charakter publicznoprawny i będąc skierowana do indywidualnego podmiotu dotyczy jego obowiązków wynikających z przepisów prawa. Ma ona zatem charakter zewnętrzny, a jej adresatem nie są jednostki organizacyjne oraz pracownicy tych jednostek, podporządkowane organowi podejmującemu daną czynność.

Włączenie karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków jest działaniem jednostronnym będącym elementem władczych działań administracji publicznej (por. np. postanowienie NSA z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II OZ 218/21; wyrok NSA z dnia 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2326/18 i cytowane tam postanowienia NSA z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt II OSK 753/20, z dnia 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21).

1. 2. Nadto, w ocenie Sądu, nie ma żadnych wątpliwości, iż skarżący jako właściciele / użytkownicy wieczyści przedmiotowej nieruchomości posiadają interes prawny we wniesieniu skargi.
2. 3. Należy w pierwszej kolejności zaznaczyć, że zaskarżona czynność, czyli czynność Burmistrza Miasta Łęczyca polegająca na włączeniu karty adresowej do GEZ została dokonana na podstawie karty adresowej gminnej ewidencji zabytków sporządzonej dnia 28 listopada 2011 r. Ponadto należy mieć na uwadze, iż jak wynika z przesłanego przez organ (przy ww. odpowiedzi datowanej na dzień 31 sierpnia 2026 r.) pisma Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ł. Delegatura w S. z dnia 8 maja 2012 r., Urząd ten przyjął Gminną Ewidencję Zabytków Miasta Ł. – część architektoniczną w zakresie obiektów kubaturowych, parków i cmentarzy.
3. 4. Powyższe okoliczności (daty) determinują stan prawny, który w niniejszej sprawie winien mieć zastosowanie.

Należy w tym miejscu wskazać, że stosownie do art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 935), przepisy art. 52 i art. 53 ustawy zmienianej w art. 9 [czyli P.p.s.a. – dop. sądu], w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, oraz przepisy ustaw zmienianych w art. 2, art. 6, art. 7 i art. 11, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, stosuje się do aktów i czynności organów administracji publicznej dokonanych po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy.

Czynność będą przedmiotem skargi została dokonana przed 1 czerwca 2017 r., co oznacza, że w sprawie zastosowanie mają przepisy P.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 maja 2017 r. Zgodnie z wówczas obowiązującym art. 52 § 3 P.p.s.a., jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 i 4a, można wnieść po uprzednim wezwaniu na piśmie właściwego organu – w terminie czternastu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności – do usunięcia naruszenia prawa. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę. Stosownie do art. 53 § 2 P.p.s.a. (w brzmieniu do 31 maja 2017 r.) w przypadkach, o których mowa w art. 52 § 3 i 4, skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa.

W sprawie zastosowanie ma więc wspomniana powyżej instytucja wezwania do usunięcia naruszenia prawa. Jak wynika z powołanego wyżej art. 52 § 3 P.p.s.a. wezwanie do usunięcia naruszenia prawa wnosi się w terminie czternastu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności – do usunięcia naruszenia prawa.

5. Obowiązkiem sądu przed merytorycznym rozpoznaniem skargi jest ocena spełnienia wymogów formalnych, co w tym przypadku oznacza również konieczność zbadania czy został zachowany ww. czternastodniowy termin.

Skarżący w dniu 30 kwietnia 2025 r. zawarli umowę przenoszącą prawo użytkowania wieczystego i prawo własności posadowionych na nieruchomości budynków, przy czym umowa ta została zawarta w trybie przetargowym.

W realiach niniejszej sprawy należy mieć na uwadze, że pierwsze informacje, z których skarżący mogli dowiedzieć się, że przedmiotowa nieruchomość jest ujęta w GEZ, wynikają z treści dokumentacji przetargowej – str. 14 Regulaminu zbycia nieruchomości w trybie nieograniczonego przetargu ustnego, gdzie jasno wskazano, iż nieruchomość będąca przedmiotem przetargu jest w GEZ, co miało miejsce jeszcze w 2024 r. (zgodnie z dokumentacją przetargową przetarg odbył się 5 września 2024 r.). W ocenie sądu należy przyjąć, że przystępując do przetargu i wygrywając go, skarżący już wówczas mieli wiedzę co do stanu prawnego nieruchomości. Co prawda, wygranie przetargu nie oznacza jeszcze przeniesienia własności, ale jest związane w koniecznością uiszczenia wadium, które w przypadku nieprzystąpienia do zawarcia umowy przepada. Dlatego też przyjąć należy, że każdy rozsądny człowiek bada przez przystąpieniem do przetargu stan prawny nieruchomości.

Abstrahując od zawartej dnia 28 marca 2025 r. warunkowej umowy sprzedaży, to – w ocenie sądu – nie budzi żadnych wątpliwości, że skarżący wiedzę o wpisie nieruchomości do GEZ posiadali najpóźniej dnia 30 kwietnia 2025 r., kiedy to w formie aktu notarialnego została zawarta umowa przenosząca prawo użytkowania wieczystego i prawo własności posadowionych na niej budynków. Co istotne, na str. 6 ww. aktu notarialnego zawarta jest informacja, że z uwagi na wpis do GEZ budynek podlega rygorom wynikającym z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami na właścicielu lub posiadaczu zabytku spoczywa m.in. obowiązek opieki nad zabytkiem i korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości, a obowiązkiem nabywcy jest zabezpieczenie i utrzymanie zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie. Ponadto z treści ww. aktu notarialnego (str.

1. 5) wynika, że skarżący jako kupujący oświadczyli, że szczegółowo zapoznali się ze stanem faktycznym i prawnym nieruchomości. Nie można też nie dostrzec, że z aktu notarialnego (str.

1. 3) wynika również, że nabycie następuje w związku z prowadzoną przez P. Ż. działalnością gospodarczą.
2. 6. W ocenie sądu, zasady doświadczenia życiowego i logika nakazują przyjąć, że nabycie nieruchomości stanowi czynność, która poprzedzona jest analizą stanu prawnego nieruchomości. Skoro najpóźniej w dniu zawarcia ww. umowy sprzedaży, czyli dnia 30 kwietnia 2025 r., skarżący mieli wiedzę o wpisie nieruchomości w GEZ, to wówczas skarżący mogli podjąć działania – chociażby poprzez zasięgnięcie stosownej porady prawnej – mające na celu ustalenie podstaw faktycznych i prawnych tego wpisu, czego nie uczynili. Porady tej – jak oświadczył pełnomocnik – zasięgnęli dopiero 21 listopada 2025 r. Co istotne, skoro informacja o wpisie do GEZ była zawarta już w dokumentacji przetargowej, to informacje zawarte w akcie notarialnym nie były dla skarżących swego rodzaju zaskoczeniem. Co więcej, jak wskazano wyżej, nabycie nastąpiło w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, co nakazuje założyć stosowanie wyższego niż zwykły poziom staranności w stosunku do analizy stanu prawnego nieruchomości.

W tym miejscu należy też zaznaczyć, że w art. 52 § 3 P.p.s.a. pojawia się sformułowanie "w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności". W świetle powyższego należy wskazać, że choć skarżący prawdopodobnie nie znali dokładnej treści wpisu w GEZ, to nie tylko mogli mieć, ale mieli świadomość stanu prawnego nabywanej przez nich nieruchomości, w tym wpisu do GEZ.

7. Oceniając natomiast kwestię zawinienia przekroczenia terminu do wystąpienia z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa, w realiach niniejszej sprawy, sąd nie dopatrzył się okoliczności, świadczących o tym, że przekroczenie terminu było niezawinione przez skarżących. Jak podniesiono w postanowieniu NSA z 13.05.2022 r., II GZ 123/22, o braku winy w niedopełnieniu obowiązku zachowania terminu do dokonania czynności procesowej można mówić tylko w przypadku stwierdzenia, że dopełnienie obowiązku stało się niemożliwe z powodu przeszkody niedającej się przezwyciężyć. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz doktrynie jednolicie przyjmuje się, że brak winy w uchybieniu terminu powinien być oceniany z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę także uchybień spowodowanych nawet lekkim niedbalstwem (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 270, uwaga 5; M. Jagielska, A. Wiktorowska, P. Wajda, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod redakcją R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C. H. Beck 2013, s. 444-446, nb 4; postanowienie NSA z 17 października 2019 r., sygn. akt I GZ 342/19). Wskazany wyżej pogląd skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy podnieść, że skoro wiedzę o wpisie do ewidencji skarżący posiadali już w trakcie postępowania przetargowego w 2024 r., to – o ile nie godzili się z wpisem do GEZ i nie mieli w tym zakresie wystarczającej wiedzy – mogli już wówczas zasięgnąć porady prawnej. Podnoszona w tym względzie w skardze argumentacja, że skarżący byli przekonani, że ujęcie nieruchomości w GEZ nastąpiło w drodze zarządzenia, którego zaskarżenie nie jest ograniczone w czasie, jest o tyle niewiarygodna, że skoro skarżący twierdzą, że nie mieli wiedzy o podstawach faktycznych i prawnych wpisu, to niewiarygodne jest twierdzenie, że ujęcie nieruchomości w GEZ nastąpiło – wedle ich przypuszczeń -na podstawie zarządzenia z 2022 r.

Nie można również zgodzić się ze stanowiskiem pełnomocnika skarżących, iż termin do wystąpienia z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa biegnie od dnia udzielenia porady prawnej. Przyjęcie bowiem takiej koncepcji skutkowałoby tym, że powołanie się na fakt udzielenia porady prawnej każdorazowo skutkowałoby koniecznością uwzględniania tej daty jako początku biegu terminu. Skoro bowiem skarżący już na etapie postępowania przetargowego mogli dowiedzieć się o treści wpisów w GEZ, a ponadto w akcie notarialnym oświadczyli, że znany jest im stan prawny i faktyczny nieruchomości, oznacza to, że mieli wiedzę w zakresie wpisu do GEZ i mogli też wówczas podjąć działania zmierzające do pozyskania stosownej wiedzy dotyczącej treści, czy też podstaw wpisu, jeszcze przed dniem zawarcia umowy, na podstawie której nabyli nieruchomość, czyli przed dniem 30 kwietnia 2025 r., czego nie dokładając należytej staranności zaniechali nie dbając o własne interesy.

Nawet jeśli przyjąć, że skarżący mieli najpóźniej w chwili nabycia nieruchomości wiedzę o wpisie do GEZ, to oświadczając w akcie notarialnym, że znany jest im stan faktyczny i prawny nieruchomości godzili się na nabycie takiej właśnie nieruchomości ze wszystkim wynikającymi z tej czynności prawnej skutkami.

Tym samym brak w ocenie sądu podstaw do przyjęcia, iż uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżących.

Przyjmując, że skarżący dowiedzieli się o zaskarżonej czynności najpóźniej dnia 30 kwietnia 2025 r. to termin do wystąpienia z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa upłynął 14 maja 2025 r. Skarżący z ww. wezwaniem wystąpili dopiero 5 grudnia 2025 r., a więc po upływie wskazanego wyżej czternastodniowego terminu. Z tego też powodu ww. wezwanie uznać należy za bezskuteczne (art. 85 P.p.s.a.).

8. Nie ulega wątpliwości, że wynikający z treści art. 52 § 3 P.p.s.a. 14-dniowy termin na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa jest elementem konstrukcji wyczerpania środków zaskarżenia. Jego przekroczenie co do zasady oznacza uchybienie warunkowi formalnemu poprzedzającemu możliwość wniesienia skargi.

Jak przyjmuje się jednolicie w orzecznictwie, ocena zachowania przesłanek oraz wymogów formalnych skarg inicjujących postępowanie sądowoadministracyjne przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi dokonywana jest przez sądy na podstawie ściśle określonych norm przepisów postępowania, w tym w szczególności art. 50-51 P.p.s.a. w zakresie podmiotów uprawnionych do wystąpienia ze skarga, art. 52 P.p.s.a. w zakresie konieczności uprzedniego wyczerpania środków zaskarżenia, a także art. 53 P.p.s.a. w zakresie terminu do ich wniesienia. Dopiero kumulatywnie spełnienie wszystkich warunków ze wskazanych przepisów uzasadnia nadanie skardze biegu i merytoryczne rozpoznanie sprawy przez wojewódzki sąd administracyjny. Artykuł 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie zawiera w tym zakresie żadnej uznaniowości sądu ani możliwości wybiórczego traktowania tego wymogu (tak np. postanowienie NSA z 24.08.2022 r., III FZ 422/22).

Reasumując: skoro skarżący uchybili terminowi do wystąpienia z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa, to uchybili ustawowym warunkom "uprzedniego wezwania" w terminie, co musiało skutkować uznaniem, że skarga została wniesiona po terminie w rozumieniu art. 58 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (vide postanowienie NSA z 13.12.2023 r., II OZ 717/23).

Jednocześnie raz jeszcze należy zauważyć, że skarżący nie przedstawili żadnych przekonywujących argumentów, które dawałyby podstawę do przyjęcia, że wniesienie wezwania do usunięcia naruszenia prawa nastąpiło z przekroczeniem terminu bez ich winy, a tym samym zastosowania art. 52 § 3 in fine P.p.s.a. czyli przyjęcia, że wniesienie skargi po terminie nastąpiło bez ich winy. W ocenie Sądu nie zasługują na aprobatę przedstawiane w piśmie procesowym pełnomocnika skarżących datowanym na dzień 18 marca 2026 r. argumenty sprowadzające się generalnie do konkluzji, iż skarżący nie posiadali wiedzy o podstawach faktycznych i prawnych ujęcia nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków w dacie zawarcia ww. umowy czy też w dacie kontroli prowadzonej przez pracowników Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ł. Argumentem takim nie może być również zarzut, że skarżący nie zostali pouczeni o możliwości zaskarżenia zarządzenia ani o przysługujących im terminach procesowych - tego rodzaju obowiązki dla kontrolującego organu nie wynikają bowiem z przepisów prawa. Skarżący mieli natomiast – najpóźniej od dnia 30 kwietnia 2025 r. – możliwość podjęcia stosownych działań zmierzających do ustalenia podstaw wpisu i ewentualnego jego kwestionowania.

9. Stosownie do normy wynikającej z art. 58 § 1 pkt 2 P.p.s.a., wniesienie skargi po terminie stanowi podstawę do jej odrzucenia. Skarga wniesiona bowiem chociażby jeden dzień po terminie nie może podlegać rozpoznaniu. Mając na uwadze poczynione wyżej rozważania, sąd na podstawie 58 § 1 pkt 2 w związku z art. 52 § 3 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia (pkt 1 sentencji postanowienia).

10. Skarżący uiścili w niniejszej sprawie wpis w wysokości 300 zł. Stosownie do § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 535), wpis stały bez względu na przedmiot zaskarżonego aktu lub czynności wynosi w sprawach skarg na akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa - 200 zł.

Zgodnie z art. 232 § 1 pkt 1 P.p.s.a. sąd z urzędu zwraca stronie cały uiszczony wpis od pisma odrzuconego lub cofniętego do dnia rozpoczęcia rozprawy. Z tego powodu Sąd orzekł o zwrocie kwoty 200 zł uiszczonej tytułem wpisu (pkt 2 sentencji postanowienia).

Stosownie do art. 225 P.p.s.a. opłatę prawomocnie uchyloną w całości lub w części postanowieniem sądu oraz różnicę między kosztami pobranymi a kosztami należnymi, a także pozostałość zaliczki wpłaconej na pokrycie wydatków zwraca się stronie z urzędu na jej koszt. Ze względu na powyższe Sąd orzekł o zwrocie kwoty 100 zł (pkt 3 sentencji postanowienia).

Odnosząc się natomiast do wniosku organu o zasądzenie kosztów postępowania sądowego wyjaśnić należy, że pozostaje on w sprzeczności z wyrażoną w art. 199 P.p.s.a. zasadą, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nie istnieją jakiekolwiek przepisy szczególne, uzasadniające zasądzenie od strony skarżącej na rzecz organu kosztów za postępowanie przed sądem pierwszej instancji i to niezależnie od wyniku sprawy.

es