Uzasadnienie
Decyzją z 12 stycznia 2026 r., znak: 010070/680/3095759/2022, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu odwołania K. Ż., utrzymał w mocy decyzję ZUS z 18 października 2022 r., o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023 na dziecko J. Ż., stwierdzając, że strona nie spełniała warunków do przyznania ww. świadczeń określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a oraz art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
Wniosek o świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres świadczeniowy [...] złożyli oboje rodzice: K. Ż. 23 marca 2022 r., a K. K. 30 kwietnia 2022 r. Informacją z 28 marca 2022 r. K. Ż. został powiadomiony o przyznaniu prawa do wnioskowanego świadczenia na cały okres świadczeniowy. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z 28 grudnia 2020 r., sygn. I C [...], orzekającym rozwód rodziców ww. dziecka, wykonanie władzy rodzicielskiej powierzono obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka w każdoczesnym miejscu zamieszkania matki. Wyrok ten stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. wiąże m.in. organy państwowe i administracji publicznej. Organ odwoławczy, przywołując wyrok NSA w sprawie I OSK 453/21, wyrok WSA w Gliwicach w sprawie IV SA/Gl 1013/18, podał, że wskazanie w orzeczeniu sądowym miejsca pobytu dziecka przy określonym rodzicu jest równoznaczne ze wskazaniem miejsca zamieszkania tegoż dziecka.
Zmiana tak ukształtowanego stanu prawnego może nastąpić tylko przez uchylenie bądź zmianę rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego o miejscu pobytu małoletniego. Organy administracji publicznej realizują zadania w zakresie świadczenia wychowawczego nie są zaś uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez jego rodziców.
Organ stwierdził, że skoro w niniejszej sprawie wydane było postanowienie sądowe wprost określające zasady sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym, że pieczę nad dzieckiem sprawować będzie matka, to zobowiązany jest do jego uwzględnienia. Świadczenie wychowawcze stronie nie przysługuje na okres świadczeniowy 2022/2023, ponieważ dziecko miało zamieszkiwać z matką zgodnie z wyrokiem Sądu.
W skardze do tut. Sądu K. Ż. zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 22 o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, jego oparcie o niepełny i niewłaściwy stan faktyczny. Zdaniem skarżącego, organ w sposób nadmiernie sformalizowany zinterpretował pojęcie "sprawowania faktycznej opieki", opierając się wyłącznie na treści wyroku sądu rodzinnego z pominięciem rzeczywistej sytuacji życiowej i faktycznego stanu sprawowania opieki nad dzieckiem w okresie świadczeniowym 2022/2023. Ustalenia sądu opiekuńczego nie zwalniają bowiem organu z obowiązku indywidualnej oceny faktycznego stanu sprawowania opieki w danym okresie. W okresie, na który przyznano przedmiotowe świadczenie dziecko przebywało faktycznie pod stałą opieką skarżącego i zamieszkiwało z nim, ponieważ matka dziecka przebywała w tym czasie w Holandii, gdzie podjęła pracę. Wyciągi bankowe potwierdzają, że w spornym okresie nie przekazywała skarżącemu żadnych środków na utrzymanie dziecka.
Podlegała w tym czasie opodatkowaniu w Holandii, o czym świadczyć mogą dokumenty z Urzędu Skarbowego w S.. Jej fizyczna nieobecność w kraju uniemożliwiała jej faktyczne, codzienne sprawowanie pieczy nad dzieckiem. W monecie składania wniosku przez skarżącego matka dziecka już przebywała za granicą.
Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i uznanie że to jemu przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego na ww. okres.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie z 12 marca 2026 r. skarżący, w odpowiedzi na ustosunkowanie się do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, wniósł o przeprowadzenie rozprawy i podtrzymał stanowisko wyrażone w skardze. W kolejnym piśmie, z 27 lipca 2026 r. podał aktualny adres zamieszkania byłej żony (w Polsce). W piśmie z 28 lipca 2026 r. zawarł zaś wniosek o przeprowadzenie dowodu z następujących dokumentów: a) informacji od Dyrektora Publicznej Szkoły Podstawowej [...] na okoliczność uczęszczania syna [...] do tej szkoły w okresie od października 2021 r. do lipca 2022 r., kiedy jego matka przebywała w Holandii; b) informacji złożonej przez byłą żonę do Urzędu Skarbowego, tj. deklaracji PIT-36 wraz z załącznikiem PIT/ZG za lata 2021 i 2022; c) przesłuchania byłej żony na okoliczność zaistniałej sytuacji, tj. że syn [...] w przedmiotowym okresie zamieszkiwał ze skarżącym pod adresem: S., ul. [...], i że to skarżący sprawował nad nim opiekę kiedy matka przebywała za granicą. W uzasadnieniu podtrzymał zarzuty skargi, dodatkowo wskazując na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli miało lub mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które uzasadniają uchylenie obu tych rozstrzygnięć.
Materialnoprawną podstawę podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (na dzień wydania zaskarżonej decyzji tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576 ze zm.), dalej w skrócie: "ustawa". Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy).
Stosownie do art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się.
W analizowanej sprawie każdy z rodziców złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego, w związku z tym na podstawie powyższej regulacji organ zobligowany był do ustalenia, kto z nich faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Tymczasem organy wyłącznie na mocy wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w K. z 28 grudnia 2020 r., sygn. I C [...], przyjęły, że skoro Sąd powierzył wykonanie władzy rodzicielskiej nad synem obojgu rodzicom i ustalił miejsce zamieszkania dziecka w każdoczesnym miejscu zamieszkania matki, to tym samym powierzył matce sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem.
Ponieważ organy uznały, że są zobowiązane uwzględniać prawomocne orzeczenia sądowe – w tym przypadku - wyrok rozwodowy, w którym określono miejsce zamieszkania dziecka, przedmiotem badania w sprawie w ogóle nie była kwestia, z którym z rodziców dziecko faktycznie przebywa. W konsekwencji organy zignorowały, że zarówno w odwołaniu jak i w skardze skarżący wskazywał, że jego była żona od października 2021 r. do lipca 2022 r. przebywała za granicą i syn znajdował się pod jego faktyczna opieką i pozostawał na jego utrzymaniu.
Zdaniem Sądu, za błędną należy uznać wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy, zgodnie z którą przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 1) i sprawowania nad nim faktycznej opieki (art. 22 zda.
3) wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem (podobnie m.in. wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 13 listopada 2024 r., II SA/Gd 186/24, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 5 lutego 2025 r., II SA/Łd 867/24).
Obowiązkiem organów było ustalenie czy dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki czy ojca. Określenie "miejsce zamieszkania", o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, dotyczy miejsca faktycznego przybywania dziecka u danego rodzica i ponoszenia przez tego rodzica kosztów utrzymania. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny, skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 zd. 1 ustawy, ten pogląd umacnia. Wówczas organy nie są związane w tym zakresie sformułowaniem zawartym w wyroku ustalającym miejsce zamieszkania dziecka przy jednym rodzicu (zob. wyrok NSA z 19 września 2025 r., I OSK 2198/23).
Ustalenia odnośnie faktycznego miejsca pobytu dziecka nie powinny być zatem poczynione tylko w oparciu o zapadłe orzeczenie, zwłaszcza jeśli sytuacja faktyczna mogła różnić się od sytuacji prawnej.
Z treści art. 4 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 22 ustawy wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest niewątpliwie wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (opiekuna), który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. Podkreślić trzeba, że aby matka lub ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego, to dziecko, którego wniosek dotyczy, musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Do takiego samego rezultatu prowadzi wykładnia celowościowa, skoro "Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych." (art. 4 ust. 1 ustawy).
Organ dokonały zatem błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 22 ustawy, uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka wynika wyłącznie z orzeczenia sądowego, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy bowiem organy obu instancji wyłącznie na podstawie orzeczenia sądowego uznały, że skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego i w związku z powyższym uchyliły mu prawo do tego świadczenia. Naruszenie prawa materialnego spowodowało naruszenie również przepisów postępowania, gdyż organy nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikowały twierdzeń skarżącego, że syn znajduje się pod jego faktyczną opieką, wspólnie z nim zamieszkuje i jest na jego utrzymaniu. Organy ZUS nie skorzystały z narzędzi przewidzianych art. 22 ustawy i nie zwróciły się do również właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego u matki i u ojca, w celu ustalenia tych okoliczności. Stanowiło to istotne naruszenie art. 7, art. 77 § 2 i art. 80 k.p.a.
Wobec powyższego, uznając, że skarga jest zasadna, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.
Na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Sąd na rozprawie oddalił wnioski dowodowe zgłoszone przez skarżącego w piśmie procesowym 26 lipca 2026 r., ich przeprowadzenie nie było bowiem niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w niniejszej sprawie. Prowadząc ponownie postępowanie organ I instancji powinien ustalić, u którego z rodziców dziecko faktycznie zamieszkiwało i pozostawało na utrzymaniu od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. co pozwoli na właściwą ocenę i uznanie czy zachodzą w sprawie przesłanki niezbędne do uchylenia skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko J. Ż. przyznane od 1.06.2022 r. do 31.05.2023 r. Rozpoznając sprawę ponownie, zgodnie z art. 153 p.p.s.a., organy związane będą przeprowadzoną przez Sąd wykładnią art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy.