Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 30 stycznia 2026 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1335/2025/19543 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 6 listopada 2025 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zaliczki alimentacyjnej.
Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie faktycznym.
Prezydent odmówił J. G. (dalej "Skarżący") umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych, tj. J1. G., M. G. oraz A. G. w wysokości 51 684,97 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą 10 350,79 zł (pkt I decyzji z 6 listopada 2025 r.). Prezydent odmówił także umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z zaliczki alimentacyjnej wraz z 5%, które na dzień wydania decyzji wynoszą 20 197,52 zł (pkt II ww. decyzji).
Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 27 ust. 1, 1a, 3, 4, 11, art. 28, art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r. poz. 438 z późn. zm.; dalej "u.p.o.u.a.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm.; dalej "k.p.a.").
Z uzasadnienia decyzji Prezydenta wynika, że pismem z 15 września 2025 r. Skarżący wystąpił o umorzenie wszystkich należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. W dniu 8 października 2025 r. prośbę swą rozszerzył o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z zaliczki alimentacyjnej. Zgodnie z zaświadczeniem Komornika Sądowego M1. G1. z 8 października 2025 r. w okresie prowadzenia egzekucji egzekwowane były w poszczególnych okresach alimenty na rzecz osób uprawnionych. Jednakże egzekucja nie była skuteczna przez minimalny okres wskazany w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., tj. okres 3 lat. Ustawodawca nie przewiduje możliwości umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej. Organ I instancji ustalił także, że Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z emerytury, która po potrąceniu komorniczym daje dochód w wysokości 872,78 zł, oraz z ewentualnych, nieregularnych prac dorywczych w wysokości 900 zł miesięcznie.
Wydatki Skarżącego obejmują: czynsz (531,30 zł), energię elektryczną (62,65 zł), gaz (60,38 zł), telefon (50 zł), artykuły chemiczne (30 zł). Posiłki są opłacane przez pomoc społeczną zgodnie z wydaną decyzją administracyjną. Skarżący nie przedłożył żadnej dokumentacji medycznej ani zaświadczenia o niepełnosprawności. Zdaniem Prezydenta sytuacja Skarżącego jest trudna, jednakże Skarżący posiada świadczenie emerytalno-rentowe, a nadto może podjąć zatrudnienie w celu polepszenia swojej sytuacji materialnej. W przypadku Skarżącego nie zachodzą wyjątkowe okoliczności dotyczące jego sytuacji majątkowej lub rodzinnej. Skarżący może zawnioskować o rozłożenie zadłużenia na raty bądź o odroczenie terminu jego spłaty.
W odwołaniu od decyzji Skarżący wskazał, że nie zgadza się z wydaną decyzją i wnosi o ponowne rozpatrzenie jego prośby przez Kolegium.
Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu I instancji w mocy. Kolegium w pełni zgodziło się z argumentacją zawartą w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej. Zdaniem Kolegium w przypadku Skarżącego nie zaistniała żadna szczególna przesłanka uzasadniająca umorzenie zadłużenia. Sytuacja Skarżącego jest trudna, jednakże fakt niskiego dochodu nie jest wystarczającą okolicznością do umorzenia zadłużenia. Skarżący nie wykorzystał wszystkich możliwości w celu poprawy swojej sytuacji materialnej. Ze względu na wiek, możliwości dodatkowego zarobkowania są na pewno utrudnione, ale nie niemożliwe. Skarżący może podjąć próbę spłaty zadłużenia w ratach lub skorzystać z innych ulg w płatności, czego – dokonując analizy sytuacji dochodowej i życiowej – Organ i instancji nie wykluczył.
W skardze osobistej Skarżący wskazał, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją odmawiającą przyznania wnioskowanej ulgi.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi i jest zobowiązany do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa w granicach sprawy, w której skarga została wniesiona. Sąd ma prawo, a jednocześnie obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji wykazała, że są one dotknięte wadami uzasadniającymi ich uchylenie.
Przypomnieć należy, że wynikający z przepisów u.p.o.u.a. obowiązek dłużnika zwrotu należności alimentacyjnych nie jest bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Mianowicie w myśl art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
- 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
- 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Ponadto stosownie do art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Zauważyć należy, że art. 30 ust. 2 u.o.p.u.a. dotyczy wyłącznie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. dotyczy należności, wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 1 (należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie u.p.o.u.a.), pkt 2 (należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej) i pkt 4 (należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dominuje pogląd, że art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie znajduje zastosowania do zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 września 2024 r., I OSK 2169/23 i przywołane tam wyroki – opublikowany w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Sąd w składzie orzekającym pogląd ten w pełni podziela i uznaje za prawidłowe stanowisko organów w tym zakresie.
W ocenie Sądu, analiza zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że zainicjowane wnioskiem Skarżącego postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zaliczki alimentacyjnej nie zostało przeprowadzone zgodnie z wymogami k.p.a.
W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów źródłowych potwierdzających tak tytuł jak i wysokość zadłużenia Skarżącego. Nie wiadomo zatem nawet jaka była miesięczna wysokość zasądzonych od Skarżącego alimentów na poszczególne dzieci. Z zaświadczenia Komornika Sądowego z 8 października 2025 r. wynika, że egzekucja dotyczyła trzech decyzji Prezydenta, tj. z 8 października 2008 r., 13 lipca 2009 r. i 12 października 2009 r. (decyzji brak w aktach sprawy) i nie była bezskuteczna (cześć B – Tabela egzekwowanych należności). Organ właściwy dłużnika może umorzyć należności wymienione w art. 28 ust. 1 pkt 1, pkt 2 i 4 u.p.o.u.a., wówczas jeśli spełnione są określone w sposób procentowy w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. warunki skuteczności egzekucji. Organ I instancji jedynie ogólnikowo stwierdził, że Komornik egzekwował należności w różnych wysokościach, a egzekucja nie była skuteczna przez minimalny okres wskazany 3 lat.
Jednakże z ww. zaświadczenia Komornika nie wynika, że w okresie ostatnich 3, 5 i 7 lat egzekucja wobec Skarżącego nie była skuteczna w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Prezydent nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego dotyczącego skuteczności egzekucji alimentów. Nie wiadomo na jakiej podstawie uznał, że nie są spełnione przesłanki z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. skoro ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika nawet jaka była kwota zasądzonych od Skarżącego alimentów. Nie wiadomo także z jakiego tytułu zadłużenie Skarżącego było brane pod uwagę przy rozpatrywaniu jego wniosku o umorzenie należności w trybie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. (zaliczka alimentacyjna, wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego czy oba rodzaje należności), czy dotyczyło wszystkich osób uprawnionych czy konkretnego dziecka, jaki okres był przedmiotem analizy Organu I instancji.
Zdaniem Sądu w trybie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. możliwe jest umorzenie zaległych należności w odniesieniu do dziecka, co do którego dłużnik wywiązał się skutecznie z obowiązków alimentacyjnych przez wskazany w ustawie okres (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 28 października 2016 r., III SA/Kr 435/16, opublikowany w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Brak ustaleń we wskazanym zakresie czyni w istocie niemożliwym ocenę prawidłowości zastosowania w sprawie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. przez Organ I instancji. Z kolei Kolegium całkowicie pominęło zbadanie przesłanek umorzenia należności określonych w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., co przesądza o całkowitej arbitralności zaskarżonej decyzji.
Następnie należy zauważyć, że wniosek dłużnika alimentacyjnego oparty o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. rozpatruje inny organ niż wniosek oparty o art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. W trybie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. wniosek rozpatruje organ właściwy dłużnika, w trybie zaś art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. - organ właściwy wierzyciela. Przy czym nie można wykluczyć, że dłużnik alimentacyjny i wierzyciel posiadają wspólny organ upoważniony do rozpatrzenia wniosku w oparciu o art. 30 ust. 1 i 2 u.p.o.u.a. Ustalenie właściwości należy do czynności wstępnych organu, do którego kierowany jest wniosek. Jak wynika z uzasadnień kontrolowanych decyzji organy nie podjęły żadnych czynności wyjaśniających odnośnie kompetencji miejscowej organu do rozpatrzenia wniosku Skarżącego w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a.
Jednocześnie należy wskazać, że z kompetencji, o których mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ administracji korzysta na zasadzie tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek uzasadniających uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego, nie zobowiązuje organu administracji publicznej do zastosowania ulgi w płatności. Okoliczność, że decyzja wydawana na postawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. jest decyzją uznaniową nie oznacza jednak, że jest to decyzja dowolna. Wydanie decyzji musi zostać poprzedzone dokonaniem ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, a następnie rozważeniem znaczenia i wpływu ustalonych okoliczności na zasadność przyznania wnioskowanej ulgi. Organ powinien podjąć wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, jak również wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.).
W rozpoznawanej sprawie organy ograniczyły się do ustalenia dochodów Skarżącego i ponoszonych przez niego wydatków. W zakresie wydatków całkowicie pominięto wydatki podstawowe, tj. wydatki na żywność, wskazując na korzystanie z pomocy społecznej w postaci jednego dania gorącego w okresie od 1 sierpnia 2025 do 30 listopada 2025 r. Organy nie ustaliły sytuacji majątkowej Skarżącego, w tym jego sytuacji mieszkaniowej, czy posiada zadłużenie z innych tytułów niż należności alimentacyjne i z jakiego tytułu dokonywane są potrącenia ze świadczenia emerytalnego.
Nadto czy Skarżący korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, z jaką częstotliwością i w jakim zakresie. Skarżący wskazywał na swój zły stan zdrowia – w tym zakresie Organ I instancji ograniczył się do wezwania Skarżącego do przedłożenia ewentualnego orzeczenia o stanie niepełnosprawności. Wprawdzie ciężar dowodu spoczywa na dłużniku wnioskującym o udzielenie ulgi, nie zwalnia to jednak organów orzekających z przeprowadzenia dowodów z urzędu. Obowiązkiem organu jest bowiem wszechstronna i szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o ulgę w spłacie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 28 lipca 2011 r., II SA/Rz 358/11, opubl. w CBOSA). Uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika.
Ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie sprawy co do jej istoty - umorzenie bądź odmowę umorzenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 czerwca 2016 r., I OSK 2311/14, opubl. w CBOSA). Podczas ustalania aktualnego stanu majątkowego i zdrowotnego istotne jest wskazanie przyczyn jego powstania. Ma to bowiem znaczenie przy dokonywaniu oceny, czy faktycznie niezależna od woli i działań dłużnika okoliczność sprawiła, że jego sytuacja finansowa drastycznie się pogorszyła albo, że znacznie podupadł na zdrowiu. Znajdująca się w aktach sprawy karta informacyjna zawiera jedynie podstawowe informacje dotyczące składu rodziny oraz wydatków Skarżącego. Organy nie przeprowadziły żadnych głębszych czynności wyjaśniających, ograniczając się do zebrania pobieżnych informacji o sytuacji dochodowej Skarżącego. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny.
Niewątpliwie decyzje wydawane na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.p.o.u.a. należą do sfery uznania administracyjnego. Organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Jednakże nie zwalnia to organu od obowiązku należytego wyjaśnienia, udokumentowania w aktach sprawy i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a następnie zredagowania w sposób jasny i precyzyjny podjętego rozstrzygnięcia oraz właściwego jego uzasadnienia.
W ocenie Sądu wskazane wyżej uchybienia prowadzą do wniosku, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając ponownie sprawę organ przeprowadzi postępowanie wyjaśniające co do przesłanek umorzenia należności z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. Organ ustali także organ właściwy miejscowo do rozpatrzenia wniosku Skarżącego w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. - w zależności od dokonanych ustaleń albo przekaże wniosek Skarżącego organowi właściwemu albo przeprowadzi postępowanie wyjaśniające zgodnie ze wskazaniami podanymi w niniejszym uzasadnieniu. Następnie podejmie stosowne rozstrzygnięcie w sprawie bacząc by nie naruszono reguł postępowania. Podkreślić należy, że Sąd nie przesądza treści rozstrzygnięcia, które winno zostać wydane w ponownie prowadzonym postępowaniu.
Mając na uwadze powyższe, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 134 i 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżący, zwolniony z mocy ustawy od kosztów sądowych i działający osobiście, nie wykazał aby w związku ze sprawą poniósł wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).