Uzasadnienie
Po rozpatrzeniu wniosku A. F. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin decyzją z dnia 24 lutego 2026 r. nr [...] odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia wychowawczego na jej wnuka na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2026 r. do 31 maja 2027 r. W ocenie organu wnioskodawczyni nie należy do kręgu do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.
Odwołanie od tej decyzji złożyła wnioskodawczyni. Podniosła, że na podstawie orzeczenia sądu powszechnego (postanowienie Sądu Rejonowego [...]w K. z dnia [...] r., sygn. akt [...]) w trybie zabezpieczenia powierzono jej pieczę nad małoletnim wnukiem do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy.
Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy, w pełni akceptując jego ustalenia i wywiedzione z nich skutki prawne. Podkreślił, że wezwano wnioskodawczynię o uzupełnienie jej wniosku o dokument z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, który potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. Taki dokument nie został przedstawiony. Nie można jej zatem uznać za opiekuna faktycznego dziecka, ponieważ w sprawie nie przedłożono dokumentów potwierdzających skierowanie wniosku do sądu o przysposobienie dziecka, o którym mowa w art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Zarzuciła rozstrzygnięciu naruszenie art. 4 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci przez jego błędną wykładnię, a także przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 §1 i art, 107 § 3 k.p.a. przez niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego i zignorowanie faktu, że małoletni pozostaje pod jej wyłączną opieką. Podniosła również, że w dniu 3 marca 2026 r. złożyła do Sądu wniosek o przysposobienie małoletniego, co wprost wypełnia definicję ustawową opiekuna faktycznego, Dołączyła pismo - informację o spełnieniu przesłanki do przyznania świadczenia wychowawczego, postanowienie z dnia [...] r., sygn. akt [...] oraz wniosek o przysposobienie małoletniego złożony w dniu 3 marca 2026 r. w Sądzie Rejonowym [...] w K. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich.
Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 142, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.
Zgodnie z art. 4 ust 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 – w brzmieniu obowiązującym w czasie wydawania zaskarżonej decyzji) świadczenie wychowawcze przysługiwało:
- 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
- 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo
- 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo
- 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Jednocześnie w art. 2 pkt 10 ustawy zdefiniowano opiekuna faktycznego dziecka jako osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
W rozpatrywanej sprawie bez wątpienia skarżąca sprawuję opiekę faktyczną nad dzieckiem. Nie wystąpiła jednak, do czasu wydania rozstrzygnięcia przez organ I instancji, o jego przysposobienie.
Kwestię sporną w niniejszej sprawie stanowi ustalenie, czy możliwe jest przyznanie świadczenia wychowawczego opiekunowi faktycznemu dziecka, mimo, iż nie złożył on do sądu rodzinnego wniosku o przysposobienie dziecka. Na to wskazywałaby wykładnia literalna wspomnianych przepisów.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowała się zupełnie inna wykładnia. Warto to wskazać choćby wyrok NSA z dnia 13 marca 2026 r. (sygn. I OSK 454/24 – za CBOSA). Sąd we wskazanym orzeczeniu zauważył, że odkodowanie pojęcia "opiekun faktyczny", dokonanego przez pryzmat celu świadczenia wychowawczego uzasadnia odstąpienie od dyrektyw wykładni literalnej na rzecz wykładni celowościowej i prokonstytucyjnej. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę, że sam fakt, iż ustawa posługuje się autonomiczną definicją danego pojęcia, a sama wykładnia językowa pozwala na ustalenie jej treści, nie wyłącza potrzeby i konieczności zastosowania niejednokrotnie innych zasad wykładni prawa w sytuacji, gdy wynik wykładni językowej danego przepisu okazuje się sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi. Wówczas to m.in. właśnie wykładnia celowościowa staje się niezbędnym uzupełnieniem wykładni językowej.
Dyrektywy wykładni celowościowej przewidują bowiem, że jeżeli w procesie wykładni uwzględnia się cele prawa, to posługując się celem danej normy prawnej należy go ustalić w ten sposób, by był on zgodny, co najmniej z celem instytucji, do której interpretowana norma należy.
We wskazanym orzeczeniu NSA wskazał również, że Konstytucja RP zawiera zakres obowiązków Państwa wobec dziecka. I tak, stosownie do art. 71 ust. 1, Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Według zaś art. 72 tego aktu, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. W myśl natomiast art. 72 ust. 2 ustawy zasadniczej, dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Z treści art. 18 Konstytucji wynika z kolei, że rodzina znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.
Powyższe unormowania, znajdujące się zarówno w Konstytucji RP, jak też w Konwencji o Prawach Dziecka, należy uznać, że regulacja wynikająca z art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy w sposób niewystarczający chroni prawa dzieci i rzeczywistych ich opiekunów tj. takich, którzy sprawują nad nimi faktyczną pieczę, dbając o zaspokojenie rożnych ich potrzeb. Tym samym regulacja ta niedostatecznie dba o dzieci pozostające pod orzeczoną pieczą bieżącą. Z tego powodu literalna więc wykładnia tych przepisów w zakresie, w jakim wyznacza kryteria podmiotowe do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, które nie gwarantują realizacji celów sformułowanych w przedstawionych wyżej regulacjach konstytucyjnych i konwencyjnych, jak i celów samego świadczenia, nie daje zadowalających wyników.
Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym we wspomnianym wyroku NSA i przyjmuje je jako swoje. Brak jakichkolwiek racjonalnych powodów aby odmawiać świadczenia wychowawczego skarżącej, która faktycznie ponosi koszty opieki nad swoim wnukiem tylko dlatego, że nie złożyła ona wniosku o przysposobienie. Stosowanie tu definicji przewidzianej w art. 2 pkt 10 ustawy stanowi zupełnie nieuzasadnione ograniczenie.
Podsumowując, przyjąć należało, że pozbawienie skarżącej - której legalnie powierzona została bezpośrednia bieżąca piecza nad małoletnim wnukiem i która pieczę tę faktycznie sprawowała - dostępności do świadczenia wychowawczego tylko z tego powodu, że wnioskująca nie złożyła wniosku do sądu o przysposobienie wnuczki, było nieprawidłowe.
Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.