Uzasadnienie
Skarżący MR pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji postanowienia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że od [...] pozostaje bez żadnego źródła dochodu, nie posiada też żadnego majątku. Ponadto posiada różne zobowiązania wobec ZUS, orzeczoną karę grzywny, które to zobowiązania spłaca jego rodzina. Dalszych obciążeń rodzina wnioskodawcy nie może i nie jest w stanie spłacać.
Skarżący oświadczył, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości pow. 3.000 euro. Skarżący podał, że nie ma informacji o stanie majątkowym osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawca wskazał, że od [...] w jego małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa i nie posiada informacji o dochodach żony.
W odpowiedzi z dnia [...] na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że nie złożył jeszcze zeznania rocznego podatkowego za [...]. Wnioskodawca poinformował, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została zawieszona [...] i od tego czasu nie posiada żadnego dochodu. Skarżący podał, że nie posiada aktywnych rachunków, ani lokat bankowych. Nie posiada również żadnych kart kredytowych. Wskazał, że z uwagi na brak dochodu nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, pomoc w tym zakresie otrzymuje od rodziny. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni też funkcji w spółkach i nie uzyskuje z tego tytułu żadnych dochodów.
Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, ani też nie otrzymuje żadnego zasiłku i nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. Powodem nie zarejestrowania jest przede wszystkim poczucie wstydu, w tak małej społeczności w jakiej zamieszkuje, stałoby się to informacją znaną i naraziłoby go to na ostracyzm ze strony osób, z którymi wiąże nadzieję na zdobycie pracy. Skarżący oświadczył, że nie posiada ani też nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Dom, w którym mieszka, stanowi wyłączną własność jego żony.
Skarżący podał, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący wyjaśnił, że pomoc otrzymuje głównie od żony, która ponosi koszty utrzymania, a także opłaca jego zobowiązania na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez nich przed orzeczeniem rozdzielności majątkowej, łączna wysokość tych wpłat to ok. [...] miesięcznie. Do pisma załączył kserokopie: zeznania rocznego podatkowego za [...], z którego wynika, że przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...], dochód [...], wyroku Sądu Rejonowego z dnia [...] sygn. akt [...] o ustanowieniu rozdzielności majątkowej i to z dniem [...], postanowienia Sądu Rejonowego z dnia [...] sygn. akt [...] o zatwierdzeniu ugody zawartej w dniu [...] przed mediatorem ugody w sprawie podziału majątku wspólnego.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże".
Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że pozostaje w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wnioskodawca mieszka w domu będącym własnością jego żony. Skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów i wobec tego nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, [...] zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, nie korzysta również z pomocy opieki społecznej, korzysta natomiast z pomocy rodziny, przede wszystkim zaś z pomocy żony, która ponosi jego koszty utrzymania, a także opłaca zobowiązania skarżącego na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez małżonków przed orzeczeniem rozdzielności majątkowej. Wnioskodawca oświadczył, że łączna wysokość tych wpłat to ok. [...] miesięcznie.
Skarżący podał, że nie posiada aktywnych rachunków i lokat bankowych, nie ma również karty kredytowej, nie posiada i nie użytkuje pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni też żadnych funkcji. Mimo wezwania skarżący nie podał jednak jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, wskazał natomiast, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy zeznania roczne podatkowe za w.w okres składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, prowadzenia działalności gospodarczej, rolniczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, posiadania udziałów w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta, inne), jeżeli natomiast nie pracuje to czy jest zarejestrowana jako bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, nie przedłożył wyciągów z rachunków i lokat bankowych żony za ostatnie [...] miesięcy, nie wyjaśnił nawet czy rachunki bankowe i lokaty bankowe posiada, nie podał czy małżonka posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, nie podał w jakiej wysokości żona ponosi koszty miesięcznego utrzymania i czy na jej utrzymaniu pozostają inne osoby.
Skarżący wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych.
Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy.
Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania czy też pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wobec powyższego na podstawie art. 245 § i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.