Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 14 września 2015r. skarżący Z. K. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy wynikało, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Nie posiada jakiegokolwiek majątku. Majątku nie posiada również jego żona. Dysponuje prawem dożywotniej służebności osobistej polegającej na prawie zamieszkiwania u syna "w części starego domu". Utrzymuje się z emerytury małżonki w kwocie 850 zł brutto miesięcznie. Wskazał, iż od 1 kwietnia 2015r. pozostaje bez żadnego dochodu i bez środków do życia.
Argumentując wniosek skarżący wyjaśnił, iż od 1 kwietnia 2015r. został pozbawiony prawa do emerytury i bezpłatnego leczenia, został wykreślony z NFZ. Pozbawiono go całkowicie środków do życia, leczenia i utrzymania, nie posiada żadnych pieniędzy na życie pomimo, że ma 67 lat, wiek emerytalny oraz 40 letni okres składkowy.
W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego, pismem z dnia 22 września 2015r. wnioskodawca wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej i finansowej. W przedmiotowym wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy.
W wyznaczonym terminie skarżący złożył pismo procesowe z dnia 5 października 2015r., w którym wniósł m.in. o wstrzymanie wykonania wezwania z dnia 22 września 2015. W uzasadnieniu pisma zwrócił się ponadto o uwzględnienie oświadczenia złożonego na formularzu urzędowym z dnia 15 sierpnia 2015r. do sprawy o sygn. akt "[...]" o przyznanie prawa pomocy w całkowitym zakresie. Do pisma skarżący załączył kserokopię decyzji Prezesa KRUS z dnia "[...]" o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników (k.28), kserokopię decyzji Prezesa KRUS z dnia "[...]" o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników (k.29), kserokopię oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania z dnia 15 sierpnia 2015r. (k.30 – 32), kserokopię "odwołania" do Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. z dnia "[...]". (k.33 -35).
Postanowieniem z dnia 13 października 2015 r. Starszy referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów postępowania oraz odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata.
W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, iż skarżący pomimo wezwania nie ujawnił sytuacji materialnej w pełnym zakresie, co uniemożliwiło ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych.
W sprzeciwie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. Zdaniem wnioskodawcy udowodnił on, że od 1 kwietnia 2015 r. został pozbawiony jakichkolwiek dochodów i nie posiada żadnych oszczędności. Utrzymuje go najbliższa rodzina. Skarżący nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych na prywatne leczenie, gdyż jest pozbawiony prawa do należnego leczenia.
Za absurdalne skarżący uznał żądanie Referendarza w zakresie ujawnienia danych osobowych jego rodziny i ich dochodów. Rodzina skarżącego nie wyraża zgody na ich przedstawienie.
Zarządzeniem z dnia 28 października 2015 r. skarżący został wezwany na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako "p.p.s.a.") do uzupełnienia wniosku, poprzez złożenie następujących dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego skarżącego, w tym:
- - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym skarżącego (tj. np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie, opał, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, ew. koszty eksploatacji samochodu, ew. koszty leczenia, lekarstw, ew. rehabilitacji, rat pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, wysokość płaconych podatków itp.),
- - przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki za okres ostatnich trzech miesięcy, oświadczenia czy wnioskodawca, korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej) w związku z ponoszonymi wydatkami związanymi z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w przypadku zaś odpowiedzi pozytywnej należy podać jej zakres oraz uprawdopodobnić, iż osoba ta posiada zdolność finansową na udzielanie skarżącemu pomocy;
- - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w jaki sposób i w jakim zakresie syn partycypuje w kosztach utrzymania domu;
- - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat terminowych posiadanych przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (osobistych i/lub wspólnych), z okresu ostatnich sześciu miesięcy (tj. od 1.03.2015 r. do 31.08.2015r.), bądź oświadczenia o braku takowych odnośnie każdej osoby;
- - kopii dowodu wypłaty emerytury żony w sierpniu br. (jeśli nie została przelana na rachunek bankowy);
- - kopii dokumentu stanowiącego odpowiedź Prezesa KRUS na wniosek skarżącego o przyznanie emerytury oraz kopii ostatniego pisma sądowego w procesie przeciwko niemu;
- - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia w zakresie ewentualnego posiadania polis ubezpieczeniowych na życie wraz z określeniem wysokości zgromadzonych na nich środków finansowych, częstotliwości i wysokości składek.
- - innych oświadczeń i dokumentów istotnych zdaniem wnioskodawcy.
Skarżący został również pouczony, że nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy – art. 246 § 1 w zw. z art. 255 p.p.s.a..
Odpowiadając na wezwanie Sądu, skarżący podtrzymał w całości swoje wcześniejsze oświadczenia złożone na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. Podniósł, iż nadal nie otrzymał decyzji z KRUS o przyznanie mu należnej emerytury rolniczej z ubezpieczenia społecznego od 1 kwietnia 2015 r. i nie przywrócono mu prawa do należnego leczenia z ubezpieczenia społecznego rolników.
Za skandaliczne i bezprawne skarżący uznał wezwanie Sądu do złożenia wyjaśnień, jakie wydatki skarżący ponosi na ubranie, wyżywienie i lekarstwa oraz w jakim zakresie osoby udzielające mu pomocy posiadają zdolność finansową.
Skarżący podtrzymał w całości swoje poprzednie oświadczenie, iż osoba nie posiadająca pieniędzy, w tym żadnej emerytury, ma prawo domagać się od Państwa prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje
Stosownie do art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Oznacza to, że w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu - jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - Sąd ponownie i od początku ocenia przesłanki przyznania prawa pomocy na podstawie złożonego przez wnioskodawcę wniosku oraz dokumentów. Nie ocenia zaś samej prawidłowości rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza, które w wyniku wniesienia sprzeciwu utraciło swój byt.
Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Z treści art. 245 § 1 - 3 p.p.s.a. wynika, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Wskazać należy, że przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie prawa pomocy jest instytucją wyjątkową, przysługującą jedynie w sytuacjach, gdy poniesienie kosztów przez stronę spowodowałoby u niej uszczerbek w środkach utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spoczywa na stronie. Oznacza to, że przepisy p.p.s.a. nakładają na wnioskodawcę obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź przedstawienie ich w sposób nierzetelny musi mieć zatem wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. B.Dauter, S.Babiarz, M.Niezgódka – Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, wyd.
Lexis – Nexis, Warszawa 2007, s. 244). Poszukiwanie dowodów w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej wnioskodawcy nie jest natomiast w tym postępowaniu zadaniem Sądu. Jak podkreślano już w dotychczasowym orzecznictwie, to rolą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 lipca 2005r., sygn. akt I SA/Gd 335/05, LEX – nr 220289).
W rozpoznawanej sprawie, wnioskodawca zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. Jednakże na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e p.p.s.a., skarżący nie ma w niniejszej sprawie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Tym samym postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jako zbędne podlegało umorzeniu stosownie do art. 249a p.p.s.a..
Odnosząc się z kolei do wniosku o ustanowienie adwokata należy podkreślić, że pomimo wezwania z dnia 29 października 2015 r. skarżący nie przedstawił dokumentów z których wynikałby stan majątkowy skarżącego. Tymczasem informacje do przedstawienia których wnioskodawca był wzywany były niezbędne dla oceny zasadności złożonego wniosku. Zwłaszcza oświadczenie dotyczące ponoszonych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków uniemożliwia zweryfikowanie wskazanej sytuacji materialnej i finansowej wnioskodawcy.
Wskazać bowiem należy, iż Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy analizuje nie tylko dochody wnioskodawcy, ale również wysokość oraz rodzaj jego wydatków. W związku z wykazaniem jedynie wysokości uzyskiwanego przez rodzinę dochodu (emerytura żony), wezwano skarżącego do wyjaśnienia kwestii wszystkich ponoszonych przez niego i jego rodzinę wydatków. Skarżący, w związku z wykazaniem niskiego dochodu rodziny oraz twierdzeń o krytycznej sytuacji finansowej rodziny, został również wezwany do wyjaśnienia czy korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej), podania jej zakresu oraz do uprawdopodobnienia, iż osoba udzielająca takowej pomocy posiada zdolność finansową na jej udzielanie. Dla określenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, biorąc pod uwagę informację iż dysponuje prawem dożywotniej służebności osobistej polegającej na prawie zamieszkiwania u syna, został on wezwany także do określenia w jaki sposób ponoszone są koszty związane z utrzymaniem i w jakim zakresie syn partycypuje w kosztach utrzymania domu.
Dla pełnej oceny możliwości płatniczych skarżącego wezwano go również do złożenia wyciągów z posiadanych przez niego oraz pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żonę, rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy. Dla uwiarygodnienia wysokości dochodu, który pozostaje do dyspozycji rodziny wezwano skarżącego do przedłożenia kopii dowodu wypłaty emerytury żony w sierpniu br. (jeżeli nie została ona przelana na rachunek bankowy). Dla wyjaśnienia całokształtu kondycji majątkowej wnioskodawcy wezwano skarżącego także do wyjaśnień w zakresie ewentualnego posiadania polis ubezpieczeniowych wraz z określeniem wysokości zgromadzonych na nich środków finansowych, częstotliwości i wysokości składek.
Ponadto w związku z twierdzeniami skarżącego dotyczącymi pozbawienia go prawa do emerytury wnioskodawca został wezwany do przedłożenia kopii dokumentu stanowiącego odpowiedź Prezesa KRUS na wniosek skarżącego o przyznanie emerytury oraz kopii ostatniego pisma sądowego w procesie przeciwko niemu.
Należy bowiem zaznaczyć, że w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy trzeba wykazać rzeczywistą sytuację majątkową strony, z uwzględnieniem zarówno wydatków, jak i dochodów, która poddana ocenie Sądu może być przyczyną przyznania stronie prawa pomocy. Strona skarżąca, tak jak to uczyniła w niniejszej sprawie, nie przedstawiła pełnej i wyczerpującej informacji na temat sytuacji majątkowej, czym wnioskodawca utrudnił dokonanie pełnej analizy, uniemożliwiając tym samym ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji, stwierdzić należy, że dane i oświadczenie zawarte w formularzu PPF oraz w części dokumentów rodzi wątpliwości co do rzetelności złożonego przez nią oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Przedmiotowe dane nie mogą stanowić tym samym podstawy przyznania prawa pomocy. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie jest bowiem właściwą podstawą dla dokładnej i rzetelnej oceny rzeczywistej sytuacji materialnej strony.
Postawa wnioskodawcy, nie pozwala zatem ustalić, jak w rzeczywistości się kształtuje jego sytuacja majątkowa oraz, czy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych od rodziny, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów zastępstwa procesowego.
Podnoszone natomiast przez skarżącego zarzuty nie stanowią podstawy do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy podkreślić, że w warunkach niniejszej sprawy, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 p.p.s.a., Sąd ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. Celem tego wezwania jest dokładne wyjaśnienie jak kształtuje się jego sytuacja materialna i rodzinna. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania.
Jak wynika z akt sądowych, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia, skarżący nie zastosował się do zawartych w nim żądań. Przedłożył jedynie na wezwanie Referendarza dokumenty dotyczące pozbawienia go prawa do renty strukturalnej i ubezpieczenia (k. 28 i 33-35) celem dopuszczenia ich jako wniosków dowodowych w sprawie. Przedłożenie natomiast kserokopii oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania z dnia 15 sierpnia 2015r. złożonego do sprawy o sygn. akt "[...]" nie wypełnia warunków wystosowanego do niego wezwania. Zawarte w nim bowiem informacje nie wykraczają poza zakres danych zawartych w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), który skarżący przedłożył w niniejszej sprawie i które były znane rozpoznającemu wniosek.
Podkreślić należy, że skarżący został wezwany do dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji materialnej, które nie były zawarte i nie wynikały ze złożonego formularza PPF z dnia 14 września 2015r.. To, że skarżący, pomimo wezwania, nie przedstawił żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych uniemożliwia natomiast zweryfikowanie jego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, rodzi również wątpliwości co do rzetelności tego oświadczenia. Nie pozwala też przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżący nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla jego utrzymania.
W konsekwencji przyjąć należało, że wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku udowodnienia swojej sytuacji finansowej, przez co uniemożliwił Sądowi dokonanie oceny, czy w niniejszej sprawie wystąpiły ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy.
Z tych też względów, na podstawie art. 245 §1 i §2, art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a. oraz art. 249a p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.