Uzasadnienie
E. W. wniosła skargę na postanowienie Dyrektora "[...]" Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania, od którego został określony wpis w wysokości 100 zł.
Skarżąca po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi, złożyła wniosek o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Skarżąca powołała się na trudną sytuację materialną wynikającą z pozostawania bez pracy. Powołała się również na brak pracy dla jej męża. Po uzupełnieniu braków wniosku o przyznanie prawa pomocy, postanowieniem z dnia 7 września 2010 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw od postanowienia Referendarza, powołując się na trudną sytuację majątkową. Powołała się również na postanowienie Sądu Rejonowego, z dnia 18.12. 2009r. o sygn. akt "[...]", w którym Sąd zwolnił skarżącą od opłaty od apelacji. Jednocześnie zaznaczyła, iż złożone w sądzie administracyjnym i rejonowym oświadczenia o jej stanie majątkowym były jednakowe. Wskazała, że jej stały dochód miesięczny wynosi: 600 zł otrzymywane od córki oraz 216 zł. z dopłaty bezpośredniej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje
Zgodnie z art.260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd.
Mając na względzie powyżej opisane fakty, Sąd ocenił sytuację skarżącej – wynikającą ze złożonego oświadczenia – w świetle przesłanek, o których mowa w art.246§1 pkt 2 ppsa, i stwierdził, że nie zachodzą okoliczności, które dawałyby podstawę do zwolnienia jej w całości od kosztów sądowych, o co się ubiega.
Jak wynika ze złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, Skarżąca jest współwłaścicielką siedliska w trakcie budowy. Budowa została wstrzymana z uwagi na brak dochodów. Ponadto jest współwłaścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 6 ha w skład której wchodzą pastwiska, łąki ziemia klasy III i IV. Innego majątku tj. innych nieruchomości, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro wnioskodawczyni nie posiada. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z mężem oraz córką. Jedynym dochodem rodziny jest dopłata bezpośrednia do gruntów, która za ubiegły rok wyniosła 2.600 zł. Skarżąca podniosła, iż w utrzymaniu gospodarstwa korzysta z pomocy finansowej syna i rodziny. Koszt utrzymania gospodarstwa oraz wydatki bytowe na 3 osoby wynoszą 3.500 zł miesięcznie. Syn wnioskodawczyni nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wnioskodawczyni wyjaśniła również, iż wszystkie swoje oszczędności, które posiadała wydała na zakup ziemi i tworzenie siedliska rolnego. Dodała też, iż córka pozostaje na jej utrzymaniu i nie posiada majątku własnego.
W piśmie poprzedzającym złożony wniosek skarżąca podniosła, iż nie uzyskuje żadnego wynagrodzenia czy to z tytułu umowy o pracę czy z tytułu emerytury lub renty. Wykazała, iż jest współwłaścicielką samochodu osobowego marki Opel Astra z roku 1997, który obecnie jest znikomej wartości. Podniosła, iż nie posiada żadnych lokat bankowych, akcji, obligacji, na koncie bankowym nie ma żadnych środków pieniężnych. Dodała, iż jej małżonek również nie pracuje.
W wyniku wykonaniu wezwania Referendarza sądowego o uzupełnienie wniosku, Skarżąca wyjaśniła, iż nieruchomość rolna 6 ha jest w trakcie przystosowywania do powstania gospodarstwa Agroturystycznego. Inwestycja była prowadzona z funduszy ze sprzedaży domu w E., który stanowił jednocześnie warsztat pracy męża skarżącej. Uzyskane środki nie wystarczyły na dokończenie budowy siedliska. Wnioskodawczyni wskazała, iż jej córka jest osobą bezrobotną, odbywa staż w E. co generuje następne wydatki w postaci kosztów dojazdu i odpowiedniego ubrania. Pieniądze otrzymywane za staż w wysokości 600 zł córka skarżącej odkłada na studia magisterskie w trybie zaocznym, które rozpoczyna w tym roku na Akademii Morskiej w G. Podniosła, iż prowadzenie i wykańczanie samodzielne siedliska uniemożliwia jej i jej mężowi podjęcie innej pracy. Rodzina korzysta z pomocy finansowej syna będącego osobą samodzielną. W odpowiedzi na wysokość dochodów syna oraz jego stan majątkowy skarżąca oświadczyła, iż dane te są obecnie niedostępne z powodu jego chwilowej nieobecności.
Skarżąca oświadczyła również, iż pomocy materialnej udziela im także w razie potrzeby emerytowana matka jej męża. Skarżąca dodała, iż w chwili obecnej nie posiada zaciągniętych kredytów, nie posiada środków pieniężnych na koncie, nie posiada polis ubezpieczeniowych, nie korzysta na razie z pomocy społecznej. Podała również, iż budynek mieszkalny w chwili obecnej to zaledwie fundamenty, natomiast rodzina zamieszkuje w przystosowanym do mieszkania pomieszczeniu nad budynkiem gospodarczym. Wskazała, iż miesięczne wydatki rodziny i gospodarstwa wynoszą 3.771zł. Na bieżące wydatki składają się: żywność, środki czystości dla trzech osób – 1500 zł, energia elektryczna 180 zł, ubezpieczenie KRUS 111 zł, paliwo ciągnik rolniczy prace rolne – 800 zł, paliwo dojazdy do miasta samochodem – 400 zł, karma dla zwierząt: psów koni (siano, owies, granulat) – 780 zł. Wnioskodawczyni wyjaśniła, iż do tych wydatków należy jeszcze dodać koszty napraw i utrzymania sprzętu starego ciągnika z 1970r., samochodu Opel Astra, ubezpieczenia, obsługę weterynaryjną zwierząt, zakup drzewa na opał. Skarżąca dodała, iż nie posiada zwierząt inwentarskich takich jak krowa czy drób, nie posiada sadu, nie prowadzi uprawy warzyw, zbóż, które pomogłyby w wydatkach bytowych.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Rozpoznając niniejszy wniosek w pierwszej kolejności podnieść należy, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (Sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego, muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
Zaznaczyć należy, że jedyną przesłanką jaką przewiduje art.246§ 1 pkt 2 w/w ustawy, jest sytuacja materialna wnioskodawcy i to ona decyduje o przyznaniu prawa pomocy. Ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.
W ocenie Sądu, przedstawiona powyżej sytuacja finansowa wnioskodawczyni nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W badanej bowiem sprawie, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżąca – pomimo złożonych oświadczeń nie wyjaśniła w sposób wystarczający swojej sytuacji finansowej. Przeprowadzona analiza przedstawionych przez wnioskodawczynię wydatków, daje bowiem podstawy do stwierdzenia, iż skarżąca wydatkuje kwotę znacznie większą niż uzyskuje, tj. suma jej stałych kosztów utrzymania przekracza uzyskiwane dochody (wydatki 3.771zł, zaś dochód wynosi 216,66 oraz wskazane we sprzeciwie kwota 600 zł od córki). Złożone zatem przez wnioskodawczynię oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie Referendarza Sądowego - nie mogły zostać uznane za uzasadnione, a tym samym dające podstawę do ustalenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Skarżąca wyjaśniła co prawda, iż korzysta z pomocy materialnej syna i córki, a także w razie potrzeby korzysta z pomocy materialnej teściowej, jednakże nie uprawdopodobniła w żaden sposób, iż taką pomoc rzeczywiście otrzymuje.
Powyższe powoduje, że oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżącą budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawczyni i jej możliwości płatniczych. Wątpliwości tych nie zmniejsza podnoszona we sprzeciwie konieczność ponoszenia wydatków na paliwo do ciągnika w celu wykonywania prac rolnych.
Dlatego w ocenie Sądu, brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Zauważenia również wymaga, iż należne na chwilę obecną koszty sądowe, tj. wpis od skargi w wysokości 100 zł – stanowi ok. 2,65% kwoty comiesięcznych kosztów (3.771 zł) ponoszonych przez skarżącą.
Podnoszona natomiast we sprzeciwie okoliczność zwolnienia przez Sąd Rejonowy w E. Skarżącej od opłaty za apelacje nie może sama w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Przede wszystkim Sąd administracyjny rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy we własnym zakresie i nie jest tutaj związany postanowieniem sądu rejonowego. Rozstrzyga zatem samodzielnie na podstawie akt tej sprawy, a nie w oparciu o stanowisko wyrażone przez inny sąd.
Za nietrafne uznać należy stwierdzenie skarżącej, iż Sąd nie powinien żądać danych w zakresie sytuacji majątkowej osób najbliższych, które jej pomagają. W ocenie Sądu, ich sytuacja podlega ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania i korzysta z pomocy innych osób, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić. Dopiero zatem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa.
Podsumowując, zawarte w aktach sądowych oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżącą budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawczyni i jej możliwości płatniczych. Prawo pomocy jest natomiast instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Podniesione przesłanki udzielenia prawa pomocy, nie znajdują zatem usprawiedliwionych podstaw przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 §1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów.