Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 20 marca 2017 r. M.J. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że art. 117 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm., dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek udowodnienia okoliczności wskazanych w oświadczeniu o niemożności poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika procesowego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 13 kwietnia 2018 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia braków formalnych w skardze przez dostarczenie pełnomocnictwa szczególnego w sprawie, odpisów postanowień: sądu rejonowego i sądu okręgowego, kopii orzeczeń, które skarżący wskazuje w złożonej skardze, wnosząc o przeprowadzenie z nich dowodu, a także przez wskazanie, jaka konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji zostały naruszone oraz uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 117 § 2 k.p.c. ze wskazaną wolnością lub prawem skarżącego a także powołanie argumentów lub dowodów na jego poparcie.
Pismem z 27 kwietnia 2018 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącego odniósł się do powyższego zarządzenia.
Postanowieniem z 13 marca 2019 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, albowiem przedstawione zarzuty świadczą o zanegowaniu konstytucyjności stosowania prawa, nie zaś normy prawnej. Ponadto Trybunał stwierdził, że skarżący nie wykazał, która wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób zostały naruszone.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o nadanie skardze dalszego biegu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym. Bada w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. Trybunał Konstytucyjny uznaje, że postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie.
3. W przedstawionych pismach procesowych postawiono zarzut, że zaskarżony przepis w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek udowodnienia okoliczności wskazanych w oświadczeniu o niemożności poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika procesowego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
W ocenie Trybunału podniesiony w skardze konstytucyjnej problem dotyczy de facto sposobu stosowania prawa, a nie oceny jego hierarchicznej zgodności z Konstytucją.
Trybunał zauważa, że sam skarżący w pismach procesowych wskazuje, że przedstawione zarzuty dotyczą takiego rozumienia normy, jakie nadała im treść orzeczeń wydanych w jego sprawie. Natomiast w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się wprost, że na podstawie zaskarżonego przepisu, na osobę fizyczną – w przeciwieństwie do osoby prawnej – nie został nałożony ciężar wykazania (udowodnienia), iż nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku kosztów utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 28 listopada 2007 r., sygn. akt V CZ 106/07 oraz Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 30 maja 2014 r., sygn. akt I ACz 860/14).
Powyższe zróżnicowanie uwidacznia, że to nie przepis, ale sposób procedowania na jego podstawie, jest przedmiotem zarzutów skarżącego. Trybunał przypomina, że wydanie wyroku i jego treść nie mogą być przedmiotem skargi konstytucyjnej. Skoro więc skarżący zakwestionował sposób zastosowania zaskarżonych przepisów w jego sprawie przez sądy powszechne, a z treści tych przepisów nie wynikają podnoszone przez niego zarzuty, sprawa nie może być merytorycznie rozpoznana.
Niezależnie od powyższego Trybunał przypomina, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału tylko „jeżeli jednolita i konsekwentna praktyka stosowania prawa w sposób bezsporny ustaliła wykładnię danego przepisu, a jednocześnie przyjęta interpretacja nie jest kwestionowana przez przedstawicieli doktryny, to przedmiotem kontroli konstytucyjności jest norma prawna dekodowana z danego przepisu zgodnie z ustaloną praktyką” (postanowienie TK z 21 września 2005 r., sygn. SK 32/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 95). Jak podkreślono również we wskazanym przez skarżącego postanowieniu TK z 8 czerwca 2018 r. (sygn. Ts 63/18 OTK ZU B/2018, poz. 124) wymóg jednolitości i konsekwentności dotyczy praktyki ogółu organów stosujących prawo, a nie konkretnego podmiotu – Sądu Okręgowego w Katowicach.
- 4. Jedną z podstaw odmowy nadania biegu skardze było uchybienie wymogowi formalnemu wskazanemu w art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.
TK, zgodnie z którym skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, wraz z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie.
Wywody zawarte w środku odwoławczym mogą mieć na celu wykazanie, że ustalenia Trybunału w tym zakresie były nieprawidłowe.
Trybunał stwierdził jednak, że skarżący nie odniósł się do podniesionego w postanowieniu TK z 13 maja 2017 r. braku uzasadnienia zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu z Konstytucją. Tym samym, pozostaje on aktualną podstawą odmowy nadania biegu złożonej skardze.
Mając powyższe na uwadze, Trybunał nie uwzględnił zażalenia skarżącego.
Postanowienie
z dnia 13 marca 2019 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Jarosław Wyrembak, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:
art. 117 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek udowodnienia okoliczności wskazanych w oświadczeniu o niemożności poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika procesowego, z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 20 marca 2017 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że art. 117 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek udowodnienia okoliczności wskazanych w oświadczeniu o niemożności poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika procesowego (dalej: oświadczenie), jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą.
Sąd Rejonowy w T. Wydział I Cywilny, postanowieniem z 20 października 2016 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie Sądu Rejonowego) oddalił wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarżący złożył zażalenie na to postanowienie. Postanowieniem z 14 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w K. II Wydział Cywilny Odwoławczy (sygn. akt […]; dalej: postanowienie Sądu Okręgowego) oddalił to zażalenie.
Skarżący poinformował, że w toku innego postępowania sąd zwolnił go z kosztów sądowych na podstawie oświadczenia analogicznego do złożonego w sprawie, w związku z którą wniósł niniejszą skargę konstytucyjną.
Zarządzeniem Sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 13 kwietnia 2018 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia braków formalnych w skardze przez:
- 1) dostarczenie:
- a) pełnomocnictwa szczególnego w sprawie;
- b) odpisów postanowienia sądu rejonowego i postanowienia sądu okręgowego;
- c) kopii orzeczeń, które skarżący wskazuje w złożonej skardze, wnosząc o przeprowadzenie z nich dowodu;
- 2) wskazanie, jaka konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji, zostały naruszone;
- 3) uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 117 § 2 k.p.c. ze wskazaną wolnością lub prawem skarżącego oraz powołanie argumentów lub dowodów na jego poparcie.
Pismem z 27 kwietnia 2018 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącego odniósł się do powyższego zarządzenia.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna.
2. Zaskarżony przepis stanowi, że „osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny”.
W przedłożonych Trybunałowi pismach procesowych skarżący wyraża opinię, że – zgodnie z literalnym rozumieniem zaskarżonego przepisu – w razie braku możliwości poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, wnioskodawca składa jedynie oświadczenie w tym zakresie. W przekonaniu skarżącego, sądy orzekające w analizowanej sprawie, wbrew zasadom wykładni językowej, wymagały tymczasem udowodnienia okoliczności, na które skarżący powołał się we wniosku o ustanowienie pełnomocnika. Skarżący podkreśla, że powyższa praktyka sądowa w tym zakresie jest utrwalona, co w jego opinii jest niezgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Przedstawione w skardze rozważania skarżącego na temat literalnego brzmienia i treści zaskarżonego przepisu prowadzą Trybunał do ustalenia, że drogą skargi konstytucyjnej skarżący snuje polemikę z orzekającym w jego sprawie sądem w zakresie rozumienia i stosowania art. 117 § 2 k.p.c. W myśl przepisów Konstytucji i u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna jest zaś sformalizowanym, szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych praw i wolności. W rozpoznaniu wstępnym kontroli podlega zaś uprawdopodobnienie ich naruszenia oraz wykazanie sposobu w jaki do niego doszło. Nie mieszczą się w zakresie tej przesłanki przemyślenia skarżącego zarówno na temat ewentualnej interpretacji kwestionowanych przepisów, jak i teoretycznych konkluzji, które można wysnuć z ich literalnego odczytania.
3. Na powyższym ustaleniu Trybunał opiera stanowisko, że skarżący dopatruje się niekonstytucyjności w rozumieniu zaskarżonego przepisu ujawnionym w procesie jego zastosowania. Należy tymczasem zwrócić uwagę, że w zakresie kompetencji Trybunału mieści się ocena zgodności aktów normatywnych z Konstytucją. Trybunał przypomina jednocześnie, że niedopuszczalna jest skarga konstytucyjna na stosowanie prawa, tj. skarga, której zarzuty dotyczą przyjętej przez sąd wykładni przepisu, nieprawidłowej subsumpcji stanu faktycznego czy też wadliwości argumentacji sformułowanej w ostatecznym orzeczeniu (zob. postanowienie z 27 kwietnia 2016 r., sygn. akt Ts 62/16, OTK ZU B/2016, poz. 363).
Trybunał ustalił, że w tym zakresie skarga nie spełnia wymagania wynikającego zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, który jest podstawą odmowy nadania jej biegu.
4. Trybunał wskazuje, że podlegające identyfikacji w rozpoznaniu wstępnym uzasadnienie analizowanej skargi jest niejasne i niespójne ze względu na sprzeczności wewnętrzne. Z jednej strony skarżący podnosi bowiem, że obowiązek udowodnienia okoliczności świadczących o braku możliwości pokrycia kosztów reprezentacji nie wynika z kwestionowanego w skardze przepisu. Z drugiej zaś dopuszcza również pogląd, że warunkiem przyznania bezpłatnej pomocy prawnej jest złożenie oświadczenia o treści, która będzie jednak przekonywać o braku możliwości poniesienia kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący podnosi więc w skardze, że literalne brzmienie kwestionowanego przepisu kłóci się z jego praktycznym zastosowaniem, lecz jednocześnie potwierdza w dalszej argumentacji, że dedukcja kwalifikowanego charakteru oświadczenia jest również zasadna.
Co więcej, w sprawie, na tle której wniesiono skargę konstytucyjną, skarżący nie negował konieczności uzasadnienia wniosku, o którym mowa w art. 117 § 2 k.p.c. W skardze podkreślono nawet, że w odrębnym postępowaniu, w którym skarżący występował jako strona, na podstawie tych samych „danych” sąd uznał, iż wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu jest uzasadniony.
Skarżący jednocześnie wyraża opinię, że jakkolwiek sąd może weryfikować wnioski składane na podstawie oświadczenia, o którym mowa w art. 117 § 2 k.p.c., to w sprawie, na tle której wywodzi niniejszą skargę, ocena przedstawionego materiału dowodowego przybrała w przekonaniu skarżącego charakter „dowolny”.
5. Trybunał podnosi, że art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK nakłada na skarżącego obowiązek wskazania, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego i w jaki sposób zostały naruszone. Ponadto, art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p. TK upoważnia Trybunał do weryfikowania w rozpoznaniu wstępnym, czy został wypełniony ciążący na skarżącym obowiązek uzasadnienia zarzutów niekonstytucyjności kwestionowanego przepisu, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. Skarżący, wezwany do uzupełnienia braków skargi w powyższym zakresie ograniczył się tymczasem do wskazania, że „przedmiotem skargi jest naruszenie przez art. 117 § 2 d [k.p.c.] (…) art. 45 ust. 1 Konstytucji w zakresie prawa do należytej procedury sądowej spełniającej przesłanki zasad demokratycznego państwa prawa”.
Trybunał ustalił, że w żadnym z przedstawionych pism procesowych skarżący nie uzasadnia naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Ze względu więc na niespełnienie tego kryterium skarga konstytucyjna jest bezzasadna i na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 Trybunał odmawia nadania jej dalszego biegu.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 26
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.