Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 22 marca 2022 r., sygn. akt Ts 50/19

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 kwietnia 2019 r. (data nadania) Sp. z o.o. z siedzibą w T. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.

W pozwie złożonym w Sądzie Rejonowym w M. I Wydział Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy w M.) przeciwko pełnomocnikowi z urzędu ustanowionemu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, skarżąca domagała się zadośćuczynienia za bezpodstawne i niezgodne z prawem zamknięcie drogi do złożenia skargi konstytucyjnej. Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącej. Następnie Sąd Okręgowy w K. III Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy w K.) wyrokiem z 30 listopada 2018 r. (sygn. akt […]) oddalił apelację skarżącej stwierdziwszy, że nie doszło do naruszenia jej dobra osobistego, bowiem prawo do skargi konstytucyjnej, stanowiące jeden z przejawów prawa do sądu, nie stanowi dobra osobistego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. ‒ Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.).

Powyższe orzeczenie, wskazane przez skarżącą jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało jej doręczone 10 stycznia 2019 r. 4

Zarządzeniem z 6 lutego 2020 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącą do usunięcia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) prawidłowe określenie przedmiotu zaskarżenia w odniesieniu do punktu drugiego petitum skargi; 2) precyzyjne wskazanie, jakie prawa lub wolności skarżącej, wynikające z powołanych w petitum skargi wzorców kontroli, tj. art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 2 zdanie pierwsze i ust. 3 zdanie ostatnie Konstytucji, zostały naruszone; 3) dokładne wyjaśnienie, w jaki sposób zaskarżone przepisy naruszają prawa skarżącej wskazane w wykonaniu poprzedniego punktu zarządzenia; 4) poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. Skarżąca została także zobowiązana do doręczenia: trzech egzemplarzy pełnomocnictwa szczególnego; czterech kopii aktualnego odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego;

czterech poświadczonych przez pełnomocnika za zgodność z oryginałem kopii orzeczeń Sądu Rejonowego w M. z 22 listopada 2016 r. oraz Sądu Okręgowego w K. z 22 maja, 21 września i 30 listopada 2018 r.

W piśmie z 24 lutego 2020 r. (data nadania) skarżąca ustosunkowała się do zarządzenia.

W skardze konstytucyjnej skarżąca zakwestionowała:

1. a) udział sędziego delegowanego w wydaniu orzeczenia w jej sprawie, uznając że w tym wypadku wymiar sprawiedliwości sprawowała osoba powołana przez Ministra Sprawiedliwości, a nie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, czyli przez organ inny niż przewidziany w Konstytucji (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 23, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.), 8
2. b) okoliczność, że o właściwości rzeczowej sądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu, a nie jego podstawa faktyczna (art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie:

Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.; przepis ten został omyłkowo określony w petitum skargi jako art. 17 ust. 1 Konstytucji, zaś w piśmie procesowym z 24 lutego 2020 r. jako art. 17 ust. 1 k.p.c.), 9

1. c) możliwość wydania przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej opinii o braku podstaw do jej wniesienia (art. 118 § 5 k.p.c.). Skarżąca twierdzi, że pełnomocnik ustanowiony w celu wniesienia skargi konstytucyjnej, który wydał opinię o braku podstaw do jej wniesienia, decyduje o zasadności wszczęcia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, podczas gdy nie posiada on statusu niezawisłego sądu, 10
2. d) brak uznania, że prawo do sądu jest dobrem osobistym (art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; ówcześnie:

Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.; dalej: k.c.). Jak zauważa skarżąca, wyjęcie prawa do złożenia skargi konstytucyjnej w ramach prawa do sądu spod ochrony prawnej określonej w art. 23 k.c. oznacza, że prawo to nie pozostaje w ogóle pod ochroną sądową, co czyni je prawem fasadowym.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.

Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, braki formalne nie zostały usunięte w terminie, a także gdy skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna.

2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje wnoszącego skargę do wskazania kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją.

Skarżąca zakwestionowała m.in. art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: p.u.s.p.). Przepis ten stanowi o delegowaniu sędziego przez Ministra Sprawiedliwości.

W sprawie, w związku z którą skarżąca wystąpiła do Trybunału, orzekał natomiast sędzia delegowany przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. Delegacja została wydana na podstawie art. 77 § 8 p.u.s.p., co wynika z uzasadnienia (s. 2) dołączonego do skargi postanowienia Sądu Okręgowego w K. III Wydział Cywilny Odwoławczy z 22 maja 2018 r. (sygn. akt […]), oddalającego wniosek skarżącej o wyłączenie sędziego. Oznacza to, że zakwestionowany w skardze art. 77 § 1 p.u.s.p. nie kształtował sytuacji prawnej skarżącej, a złożony przez nią środek prawny nie spełnia podstawowego warunku wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.

Powyższa okoliczność jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w zakresie, w jakim skarżąca kwestionuje konstytucyjność art. 77 § 1 p.u.s.p.

3. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna w części, w której skarżąca kwestionuje zgodność z Konstytucją art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie:

Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) oraz art. 118 § 5 k.p.c. 17

3.1. Zdaniem skarżącej, zgodnie z jedną z utrwalonych wykładni art. 17 pkt 1 k.p.c., o właściwości sądu „nie decyduje treść roszczenia pozwu (żądanie majątkowe) ale to co jest faktyczną podstawą roszczenia pozwu (a więc żądanie odmowy prawa niemajątkowego)”.

Jako przykłady, które – jej zdaniem – potwierdzają istnienie tej linii, wskazała postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. z 13 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) oraz postanowienie Sądu Rejonowego w K. z 28 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]). Przykładem innej utrwalonej wykładni, jak zauważyła skarżąca, nie przytaczając jednak żadnego orzeczenia, jest wykładnia, zgodnie z którą „o właściwości Sądu Okręgowego lub Sądu Rejonowego decyduje wyłącznie treść roszczenia pozwu bez względu na to co jest podstawą powództwa oraz jakie prawo jest chronione w drodze powództwa (materialne lub niematerialne)”. Niejednolitość wykładni – w ocenie skarżącej – powoduje w konsekwencji, że strony postępowania, znajdujące się w identycznej sytuacji procesowej, są odmiennie traktowane przez władzę publiczną, a część z nich jest pozbawiona prawa do rozpoznania ich sprawy przez właściwy sąd w rozumieniu art. 45 Konstytucji.

3.2. Trybunał wskazuje, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w M. oraz Sądem Okręgowym w K. skarżąca dochodziła zadośćuczynienia w związku z niesporządzeniem przez pozwaną skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury, jeżeli przedmiotem powództwa jest wyłącznie roszczenie o zapłatę (zadośćuczynienie, odszkodowanie), a więc tak jak w wypadku skarżącej, właściwość rzeczową sądu okręgowego określa się na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 5 października 2006 r., sygn. akt I PZP 3/06, Lex nr 194338, postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2015 r., sygn. akt III CZ 10/15, Lex nr 1682211, postanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1983 r., sygn. akt II CZ 118/83, Lex nr 5202, wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II CSK 636/07, Lex nr 646332, wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 r., sygn. akt I PK 191/14, Lex nr 1712805). Jeśliby skarżąca, obok roszczenia pieniężnego wystąpiła wyłącznie z roszczeniem o charakterze niemajątkowym (czego nie uczyniła), właściwym w jej sprawie byłby – na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c. – sąd okręgowy.

3.3. Biorąc powyższe pod uwagę nie sposób uznać, że w kwestii właściwości rzeczowej orzecznictwo nie jest jednolite, a zatem, że sprawa skarżącej zostałaby uznana przez inny sąd za sprawę, o której stanowi art. 17 pkt 1 k.p.c. Skarżąca nie wyjaśniła ponadto dlaczego Sąd Rejonowy w M. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji.

3.4. W odniesieniu do zarzutów sformułowanych pod adresem art. 118 § 5 k.p.c. Trybunał zwraca uwagę na to, że wbrew temu co twierdzi skarżąca pełnomocnik ustanowiony z urzędu nie dokonuje „wstępnej kontroli sprawy”, zaś sporządzenie przez niego opinii o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej nie zamyka ostatecznie drogi do złożenia tego środka prawnego. Skarżąca mogła bowiem – z zachowaniem ustawowego terminu do wniesienia skargi – zwrócić się do pełnomocnika z wyboru, lub poszukać reprezentacji w ramach pomocy prawnej pro bono. Zadaniem pełnomocnika z urzędu nie jest – jak błędnie przyjmuje skarżąca – przygotowanie określonego pisma procesowego, lecz udzielenie stronie profesjonalnej pomocy prawnej, która może obejmować zarówno sporządzenie takiego środka, jak i wyjaśnienie przyczyn, które – zdaniem pełnomocnika – przemawiają przeciwko zasadności jego wniesienia (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 21 września 2000 r., sygn. akt III CZP 14/00, ONC 2001, nr 2, poz. 21).

3.5. Skarżąca nie ma także racji twierdząc, że sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi stawia osoby ubogie w gorszej sytuacji niż osoby, które stać na pełnomocnika z wyboru. Należy zauważyć, że zgodnie z § 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (obwieszczenie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z 27 lutego 2018 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu), jeżeli adwokat uzna, że skarga konstytucyjna w prowadzonej przez niego sprawie z wyboru lub z urzędu jest prawnie lub faktycznie bezzasadna, a klient z tym stanowiskiem się nie zgadza, powinien bez zbędnej zwłoki wypowiedzieć pełnomocnictwo. Z kolei w myśl art. 44 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (uchwała Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego; dalej: k.e.r.p.) radca prawny powinien przedstawić klientowi informację o bezzasadności lub niecelowości wnoszenia środka odwoławczego od orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji. Nie obliguje to jednak radcy prawnego do wniesienia tego środka zaskarżenia, lecz jest – w razie braku zgodności radcy prawnego z klientem – podstawą do wypowiedzenia pełnomocnictwa (T. Scheffler, Komentarz do art. 44 k.e.r.p., w: Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, Legalis/el. 2017). Pomimo że przepis ten odnosi się do środka odwoławczego od orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji, należy uznać, że ma on również zastosowanie do skargi konstytucyjnej. Z powyższego wynika, że żaden pełnomocnik – ustanowiony z wyboru czy z urzędu, nie ma obowiązku sporządzania skargi konstytucyjnej.

Wskazane okoliczności są – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w zakresie, w jakim skarżąca kwestionuje konstytucyjność art. 17 pkt 1 i art. 118 § 5 k.p.c. 23

4. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim skarżąca kwestionuje zgodność z Konstytucją art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.; dalej: k.c.), nie spełnia warunków wynikających z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK.

4.1. Należy zauważyć, że skarżąca z jednej strony dowodzi, iż w judykaturze oraz doktrynie nie ma zgody co do tego, czy prawo do sądu jest dobrem osobistym. Z drugiej strony podnosi, że „zaskarżona norma art. 23 k.c. w utrwalonej wykładni określa iż uprawnienie konstytucyjne określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 79 Konstytucji nie jest dobrem prawnie chronionym” (s. 9 pisma procesowego z 24 lutego 2020 r.).

4.2. Trybunał przypomina, że zasadniczo proces stosowania prawa nie mieści się w jego kognicji kontrolnej. Od zasady tej jest jednak wyjątek. Jak orzekł Trybunał w postanowieniu z 21 września 2005 r., „jeżeli jednolita i konsekwentna praktyka stosowania prawa w sposób bezsporny ustaliła wykładnię danego przepisu, a jednocześnie przyjęta interpretacja nie jest kwestionowana przez przedstawicieli doktryny, to przedmiotem kontroli konstytucyjności jest norma prawna dekodowana z danego przepisu zgodnie z ustaloną praktyką” (sygn. SK 32/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 95).

4.3. Skoro uzasadnienie sformułowanych w skardze zarzutów jest niespójne i wewnętrznie sprzeczne, to nie sposób ustalić, czy skarżąca kwestionuje utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą, czy wykładnię art. 23 k.c. in concreto.

Powyższa okoliczność jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w zakresie, w jakim skarżąca kwestionuje konstytucyjność art. 23 k.c. 28

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 30

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienia w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.