Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 24 września 2024 r. (data wpływu) K.J. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego.
W pozwie z 21 października 2021 r. przeciwko […] sp. z o.o. skarżąca wniosła o nakazanie wydania samochodu, z możliwością zwolnienia się pozwanej spółki z powyższego obowiązku poprzez zapłatę na jej rzecz 200 000,00 zł. Skarżąca wniosła także o zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Do wniosku dołączyła oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.
Sąd Okręgowy w W. XVI Wydział Gospodarczy (dalej: Sąd Okręgowy) postanowieniem z 2 listopada 2021 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów, stwierdziwszy, że z dokumentów złożonych przez skarżącą nie wynika, iż nie jest ona w stanie ponieść należnej opłaty sądowej. Zażalenie, które skarżąca wniosła na powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z 4 lutego 2022 r. (sygn. akt […]), uznawszy, że nie narusza ono art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.; dalej: u.k.s.).
Skarżąca nie uiściła opłaty sądowej, dlatego zarządzeniem z 11 marca 2022 r. (sygn. akt […]) Przewodniczący XVI Wydziału Gospodarczego w Sądzie Okręgowym w W. zwrócił pozew. Na powyższe zarządzenie skarżąca wniosła zażalenie wraz z ewentualnym wnioskiem o wyłączenie od jego rozpoznania wskazanych we wniosku sędziów orzekających w Sądzie Apelacyjnym z uwagi na brak uprawnień do orzekania.
Sąd Apelacyjny w W. Wydział VII Gospodarczy i Własności Intelektualnej (dalej: Sąd Apelacyjny) postanowieniem z 12 sierpnia 2022 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek w stosunku do sędziego wyznaczonego losowo do rozpoznania sprawy, natomiast w pozostałym zakresie wniosek odrzucił, stwierdziwszy, że jest on procesowo niedopuszczalny, a zatem bezskuteczny. Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła zażalenie.
Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z 27 lutego 2024 r. (sygn. akt […]) oddalił zażalenie na zarządzenie Przewodniczącego w XVI Wydziale Gospodarczym Sądu Okręgowego w W. z 11 marca 2022 r. o zwrocie pozwu.
Powyższe orzeczenie – wskazane jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – zostało doręczone skarżącej 9 września 2024 r. 7
Skarżąca twierdzi, że zakwestionowane w skardze art. 101 i art. 102 u.k.s. są przepisami blankietowymi niezawierającymi żadnych zasad rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów. W ten sposób naruszają prawo do „rzetelnej, przewidywalnej i jednoznacznej” procedury sądowej. Według skarżącej powyższe prawo narusza także zaskarżony w skardze art. 394 1a ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: k.p.c.).
Wprowadza on bowiem zasadę dwuetapowego, a nie dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy (wniosku o zwolnienie od kosztów). W odniesieniu do zakwestionowanych w skardze art. 49 § 1 i art. 50 § 3 k.p.c. skarżąca zarzuciła, że ich rozumienie ukształtowane uchwałą Sądu Najwyższego z 26 lipca 2019 r. (sygn. akt […]) uniemożliwia skuteczne złożenie wniosku o wyłączenie „osoby co do której strona wysnuwa zarzut braku bezstronności”. Wyłączają one bowiem możliwość złożenia go „już w środku procesowym (pozwie, skardze, zażaleniu, apelacji itd.) a jednocześnie nie następuje w toku większości postępowań wpadkowych etap w którym strona powiadamiana jest o składzie [s]ądu przed wydaniem orzeczenia” (s. 12-13 skargi). W ten sposób instytucja wyłączenia sędziego staje się instytucją fasadową.
W skardze konstytucyjnej skarżąca sformułowała wniosek o „zabezpieczenie skargi” przez „złożenie do depozytu Trybunału Konstytucyjnego” samochodu osobowego stanowiącego przedmiot pozwu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.
2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą.
Zakwestionowany przepis musi więc być podstawą ostatecznego orzeczenia, zaś jego normatywna treść źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą konstytucyjną.
Skarżąca zakwestionowała m.in. art. 394 1a § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej:
k.p.c.), ustanawiający katalog postanowień, na które przysługuje zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji (zażalenie poziome), art. 101 i art. 102 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 959, ze zm.; dalej: u.k.s.c.) dotyczące kwestii zwolnienia strony od kosztów sądowych, a także art. 49 § 1 k.p.c. regulujący kwestię wyłączenia sędziego na wniosek i art. 50 § 3 pkt 1 k.p.c. (w skardze błędnie określony jako art. 50 § 3 ust. 1), zezwalający sędziemu, którego dotyczy wniosek o wyłączenie, na podejmowanie czynności do czasu jego rozstrzygnięcia.
Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że powyższe przepisy nie były podstawą postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. VII Wydział Gospodarczy i Własności Intelektualnej (dalej: Sąd Apelacyjny) z 27 lutego 2024 r. (sygn. akt […]). Rozstrzygnięciem tym Sąd Apelacyjny, orzekając w sprawie jako sąd drugiej instancji, oddalił zażalenie skarżącej na zarządzenie przewodniczącego w XVI Wydziale Gospodarczym Sądu Okręgowego w W. o zwrocie pozwu. Wniosek skarżącej o zwolnienie jej od kosztów sądowych, a także zażalenie na postanowienie o oddaleniu tego wniosku, rozpatrywane były natomiast przez Sąd Okręgowy w W. Postępowanie w sprawie zakończyło się prawomocnym postanowieniem tego sądu z 4 lutego 2022 r. (sygn. akt […]). To zatem w tym postępowaniu (a nie w postępowaniu zakończonym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w W. z 27 lutego 2024 r.) zastosowanie miały zakwestionowane w skardze art. 101 i art. 102 u.k.s.c. oraz art. 394 1a k.p.c. Przepisy regulujące kwestię wyłączenia sędziów stosowane były natomiast przez Sąd Apelacyjny w W., które, jak wskazała skarżąca, zakończyło się postanowieniem tego sądu 21 listopada 2023 r. (sygn. akt […]).
Powyższe orzeczenie nie zostało dołączone do skargi konstytucyjnej. Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia dla oceny spełnienia przez skargę wymogów formalnych wynikających z przepisów u.o.t.p.TK. Jeśliby bowiem przyjąć, że jest ono orzeczeniem, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, to skardze należałoby odmówić nadania dalszego biegu z powodu przekroczenia terminu, wskazanego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK.
Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim jej przedmiotem są art. 394 1a § 1 k.p.c., art. 101 i art. 102 u.k.s.c., art. 49 § 1 i art. 50 § 3 pkt 1 k.p.c. nie spełnia podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
3. Sytuację prawną skarżącej w postępowaniu zakończonym orzeczeniem, w związku z którym wniesiona została skarga konstytucyjna, kształtował art. 130 § 1 k.p.c. Przepis ten zawiera regulację dotyczącą usuwania braków formalnych pism procesowych wpływających do sądu oraz skutków ich nieusunięcia w terminie tygodniowym.
Zarzut niezgodności tego przepisu z Konstytucją skarżąca łączy z zarzutami niekonstytucyjności art. 101 i art. 102 u.k.s.c., tj. przepisami stanowiącymi „mechanizm” zwolnienia od kosztów sądowych. Skoro jednak w postępowaniu zakończonym postanowieniem z 27 lutego 2024 r. nie miały zastosowania regulacje statuujące mechanizm zwolnienia od kosztów sądowych, to przytoczone przez skarżącą argumenty nie uzasadniają zarzutu niekonstytucyjności art. 130 § 1 k.p.c. Przepis ten nie narusza więc praw skarżącej w taki sposób, w jaki wskazuje ona w skardze (zob. postanowienie TK z 27 czerwca 2023 r., sygn. Ts 6/23, OTK ZU B/2023, poz. 302).
Wziąwszy powyższe pod uwagę Trybunał stwierdza, że analizowana skarga, w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 130 § 1 k.p.c., nie zawiera właściwego, z punktu widzenia art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, uzasadnienia.
4. Trybunał zwraca uwagę także na to, że zgodnie z jednoznacznym brzmieniem art. 79 Konstytucji wzorcem kontroli dla zakwestionowanych w skardze ustaw i innych aktów normatywnych mogą być wyłącznie przepisy ustawy zasadniczej. Z tego względu przywołane w skardze akty prawa międzynarodowego należy uznać za niedopuszczalne wzorce kontroli.
Powyższe okoliczności są – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – podstawami odmowy nadania dalszego biegu rozpatrywanej skardze konstytucyjnej.
- 5. Ze względu na odmowę przekazania skargi do merytorycznej oceny wniosek o „zabezpieczenie skargi” stał się bezprzedmiotowy.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 23
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.