Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej z 22 sierpnia 2016 r. (data nadania) pełnomocnik E.W. (dalej: skarżącej) zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 598 16 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.;
dalej: k.p.c.). Zdaniem skarżącej zastosowanie zaskarżonego przepisu k.p.c. w sprawie, w związku z którą wystąpiła ze skargą konstytucyjną, doprowadziło do naruszenia praw określonych w art. 18, art. 47, art. 72 ust. 1 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Postanowieniem z 18 listopada 2016 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdził, że argumentacja skarżącej, którą przedstawiła w skardze na potwierdzenie tezy o niekonstytucyjności zakwestionowanego przepisu k.p.c., nie koresponduje ani z przedmiotem postępowania sądowego prowadzonego w jej sprawie, ani też z treścią orzeczeń, które zostały w nim wydane. Tym samym w ocenie Trybunału w przypadku analizowanej skargi nie zostały spełnione konstytucyjne i ustawowe przesłanki dopuszczalności korzystania z tego rodzaju środka ochrony wolności i praw.
W zażaleniu na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego skarżąca zakwestionowała negatywną kwalifikację skargi w świetle obowiązujących przepisów. W jej przekonaniu skarga zawierała wszystkie wymagane elementy, tj. określała przedmiot zaskarżenia, wskazywała podstawę kontroli zakwestionowanego przepisu k.p.c., dołączone też do skargi zostało ostateczne orzeczenie wydane w sprawie skarżącej. W ocenie skarżącej rzeczywistą przesłanką odmowy nadania skardze dalszego biegu musiała być więc oczywista bezzasadność zarzutów sformułowanych w niej przeciwko art. 598 16 § 1 k.p.c. Skarżąca podkreśliła w związku z tym, że pojęcie oczywistej bezzasadności nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę, nie nastąpiło też jego jednoznaczne wyjaśnienie przez doktrynę prawa. W dalszej części zażalenia skarżąca podważyła sposób interpretacji kwestionowanego przepisu, który sprowadza go wyłącznie do materii o charakterze „wykonawczym”, pomijając jednocześnie aspekt materialny, związany z ustaleniem formy kontaktu wnioskodawcy z dzieckiem.
W ocenie skarżącej określenie treści art. 598 16 § 1 k.p.c. musi zaś uwzględniać „pozostałe przepisy całego systemu prawa”. Skarżąca podała również w wątpliwość argument Trybunału odnośnie do przedwczesności skargi konstytucyjnej w kontekście niewykorzystania sądowych instrumentów kształtowania kontaktów z dzieckiem. Jej zdaniem o takiej przedwczesności nie może być mowy, skoro skarżąca wykorzystała „wszelkie środki i procedury”, zaś zakwestionowany przepis przymusza ją do „bezwzględnego respektowania postanowienia o kontaktach z dzieckiem (…) bez uwzględnienia wyraźnej woli dziecka”. W końcowej części zażalenia skarżąca ponownie podniosła, że na praktykę postępowania sądów rodzinnych może mieć wpływ brak przepisu nakazującego uzależnienie realizacji kontaktów każdorazowo od wyraźnej woli dziecka.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie u.o.t.p. TK, to do rozpoznania zażalenia skarżącej na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu zastosowanie mają przepisy u.o.t.p. TK.
Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącej przysługiwało prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w zw. z art. 61 ust. 7 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
W pierwszym rzędzie trzeba stwierdzić, że skarżąca błędnie zinterpretowała przesłankę odmowy nadania dalszego biegu wniesionej przez nią skardze konstytucyjnej. Wbrew jej twierdzeniom nie była nią oczywista bezzasadność zarzutów skargi, lecz brak orzeczenia wydanego w sprawie skarżącej, które wykazywałoby złożoną kwalifikację przewidzianą w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał podkreśla, że kwalifikacja ta polega nie tylko na wydaniu orzeczenia na podstawie kwestionowanych przepisów, ale także na wykazaniu, iż orzeczenie to doprowadziło do naruszenia – wskazanych jako podstawa skargi – konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego i to w sposób przez niego przedstawiony.
W zaskarżonym postanowieniu Trybunał w pełni zasadnie przyjął, że dołączone do skargi konstytucyjnej orzeczenia sądowe takiego waloru nie posiadają. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że wskazane przez skarżącą judykaty dotyczyły problemu odrębnego od podnoszonej w skardze kwestii procedury i przesłanek sądowego określenia form kontaktów dziecka z osobą uprawnioną. W postanowieniu z 9 listopada 2015 r., wydanym przez Sąd Rejonowy w B., a także – częściowo zmieniającym to rozstrzygnięcie – postanowieniu Sądu Okręgowego w B. z maja 2016 r. sądy orzekały wyłącznie co do problemu nakazu zapłaty przez skarżącą kwoty pieniężnej za niewykonanie obowiązku dotyczącego kontaktu z córką osoby uprawnionej. W tym kontekście niewątpliwie rację ma skarżąca, gdy podkreśla wykonawczy charakter postępowania prowadzonego na podstawie art. 598 16 § 1 k.p.c. Nie zmienia to jednak oceny nieadekwatności tego postępowania i wydanych w jego toku orzeczeń do treści zarzutów sformułowanych przez skarżącą.
Powtórnie trzeba zauważyć, że koncentrując wyjaśnienie sposobu naruszenia konstytucyjnych wolności i praw wokół wymogu należytego respektowania woli dziecka w toku postępowania zmierzającego do ustalenia formy jego kontaktów z rodzicem, skarżąca przeniosła tym samym problem niekonstytucyjności na płaszczyznę innego postępowania aniżeli to, w związku z którym wniosła skargę konstytucyjną. Jest to postępowanie, z którym procedura realizowana na podstawie art. 598 16 § 1 k.p.c. pozostaje bez wątpienia w ścisłym związku. Niemniej nie budzi wątpliwości Trybunału konkluzja, że orzeczenia wydawane na podstawie kwestionowanego przepisu nie mogą prowadzić do naruszenia konstytucyjnych wolności i praw w sposób, który skarżąca przedstawiła w swojej skardze.
Niezależnie od tego Trybunał ponownie zauważa, że część argumentów towarzyszących zarzutom niekonstytucyjności zgłoszonym w skardze wykazuje wyłącznie walor postulatów de lege ferenda. Przyznaje to zresztą sama skarżąca, gdy twierdzi w zażaleniu, że przyczyną kwestionowanej praktyki postępowania w sądach rodzinnych jest „brak przepisu, który nakazywałby wprost uzależniać realizację kontaktów każdorazowo od wyraźnej woli dziecka”.
Ocena tego rodzaju postulatów nie mieści się jednak w zakresie kognicji Trybunału Konstytucyjnego.
Na niewłaściwym zrozumieniu treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia opiera się również zarzut skarżącej zmierzający do podważenia argumentu Trybunału o przedwczesności wniesionej skargi konstytucyjnej. Argument ten bynajmniej nie odnosił się jednak do problemu wyczerpania przez skarżącą (przysługującej w tym postępowaniu) drogi prawnej. W zakresie postępowania prowadzonego na podstawie art. 598 16 § 1 k.p.c. skarżąca niewątpliwie taką drogę wyczerpała. W intencji Trybunału leżało jedynie podkreślenie konieczności skorzystania przez skarżącą ze środków sądowych, które mogłyby doprowadzić do rozstrzygnięcia zasadniczego problemu, a więc oczekiwanego przez nią określenia zasad i form kontaktów z dzieckiem. Dopiero wydane w toku takiego postępowania orzeczenie korespondowałoby z treścią zarzutów niekonstytucyjności, które skarżąca sformułowała w analizowanej skardze konstytucyjnej.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zasadnie odmówił nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Postanowienie
z dnia 18 listopada 2016 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Julia Przyłębska, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej E.W. w sprawie zgodności:
art. 598 16 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 18, art. 47, art. 72 ust. 1 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej z 22 sierpnia 2016 r. (data nadania) pełnomocnik E.W. (dalej: skarżącej) zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 598 16 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.;
dalej: kpc). Zdaniem skarżącej zastosowanie zaskarżonego przepisu kpc w jej sprawie doprowadziło do naruszenia praw określonych w art. 18, art. 47, art. 72 ust. 1 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została skierowana w związku z następującą sprawą. Postanowieniem z listopada 2015 r. Sąd Rejonowy w B. nakazał skarżącej zapłatę na rzecz wnioskodawcy kwoty pieniężnej za niewykonanie obowiązku dotyczącego jego kontaktów z małoletnią córką we wskazanych w orzeczeniu czterech dniach 2014 r. Powyższe orzeczenie zostało zmienione postanowieniem Sądu Okręgowego w B. z maja 2016 r. w ten sposób, że sąd – uwzględniając częściowo wniesione zażalenie – postanowił nakazać skarżącej zapłatę na rzecz wnioskodawcy kwoty pieniężnej za niewykonanie obowiązku dotyczącego kontaktu z córką w pięćdziesięciu trzech dniach 2014 r. Sąd II instancji podkreślił, że postępowanie o nakazanie zapłaty ma charakter wyłącznie wykonawczy. W jego toku nie mogą być zatem badane, podnoszone przez skarżącą, okoliczności związane ze stanem emocjonalnym dziecka, jak i jego wolą uczestnictwa w kontaktach z wnioskodawcą.
W uzasadnieniu zarzutów przedstawionych wobec unormowania kpc skarżąca poddała dokładnej analizie treść przepisów Konstytucji wskazanych jako podstawa skargi. Podkreśliła w związku z tym zwłaszcza dobro dziecka jako wartość poddaną szczególnej ochronie przez ustrojodawcę. W jej ocenie regulacja zaskarżonego przepisu kpc pozostaje w sprzeczności z unormowaniami Konstytucji (wskazanymi jako podstawa skargi), u których podstawy znalazły się prawa dziecka i jego dobro. Skarżąca podkreśliła wprawdzie, że to ona jest podmiotem wolności i praw naruszonych w sprawie, w związku z którą wniosła skargę konstytucyjną. Niemniej jednak – w przekonaniu skarżącej – prawa dziecka pozostają w tym przypadku w nierozerwalnym związku z jej prawami konstytucyjnymi.
W kontekście art. 598 16 § 1 zdanie pierwsze kpc skarżąca podkreśliła, że przepis ten jest niezgodny z Konstytucją w zakresie „w jakim nie uwzględnia wyraźnej woli dziecka odnośnie realizowania kontaktów”. Skarżąca odniosła się także do okoliczności towarzyszących uchwaleniu kwestionowanej regulacji kpc, zwłaszcza do pominięcia przez prawodawcę sugestii (zgłoszonych m.in. Rzecznika Praw Obywatelskich) co do uwzględnienia w postępowaniu prowadzonym w sprawie nakazania zapłaty sumy pieniężnej za nierespektowanie postanowienia o kontaktach także przesłuchania jego stron (osoby uprawnionej do kontaktów z dzieckiem i osoby zobowiązanej do wydania dziecka), ale także w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji korzystanie ze skargi konstytucyjnej, jako środka ochrony wolności i praw, odbywa się „na zasadach określonych w ustawie”. Zasady te de lege lata precyzuje ustawa z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK). W myśl art. 37 ust. 1 w zw. z art. 50 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK.
W unormowaniach ustawy o TK zostały na skarżącego nałożone obowiązki, których wypełnienie warunkuje nadanie skardze dalszego biegu. Należą do nich m.in. dokładne określenie przedmiotu kontroli – przepisu ustawy, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach skarżącego (art. 48 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK), wyjaśnienie sposobu naruszenia przez ten przepis konstytucyjnych wolności lub praw (art. 48 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK), jak również uzasadnienie postawionych w skardze zarzutów niekonstytucyjności przepisów będących przedmiotem kontroli (art. 48 ust. 2 ustawy o TK). Prawidłowe wykonanie powyższych obowiązków determinowane jest określonym przez ustrojodawcę przedmiotem skargi konstytucyjnej. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji pozostaje nim wyłącznie przepis (ustawy lub innego aktu normatywnego), na podstawie którego zostało wydane w sprawie skarżącego ostateczne orzeczenie, naruszające konstytucyjne wolności lub prawa wskazane jako podstawa skargi.
W konsekwencji powyższego zastrzeżenia skarżący został także w art. 48 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK zobowiązany do wskazania i dołączenia do skargi odpisu orzeczenia, które wykazuje kwalifikację przewidzianą w art. 79 ust. 1 Konstytucji.
W ścisłym związku z tak określonym przedmiotem skargi musi pozostawać także sposób uzasadnienia zarzutów stawianych przez skarżącego. Nie może ono koncentrować się wyłącznie na krytyce jednostkowego aktu zastosowania zaskarżonych norm prawnych, ale powinno się odnosić do problemu ich merytorycznej niezgodności z przepisami Konstytucji statuującymi wolności i prawa wskazane jako podstawa skargi.
W ocenie Trybunału Konstytucyjnego w przypadku analizowanej skargi powyższe wymogi nie zostały przez skarżącą spełnione.
Nie ulega wątpliwości, że zarzuty niekonstytucyjności kwestionowanego przepisu kpc skarżąca wiąże z postanowieniami wydanymi w jej sprawie przez sądy powszechne. Przedmiotem rozstrzygnięcia podjętego przez sądy była w nich wyłącznie kwestia nakazania skarżącej zapłaty sumy pieniężnej w związku z niewypełnieniem przez nią obowiązków wynikających z orzeczenia określającego kontakty dziecka skarżącej z osobą uprawnioną (wnioskodawcą). Jak to zwłaszcza podkreślił w uzasadnieniu postanowienia z maja 2016 r. sąd II instancji, postępowanie o nakazanie zapłaty ma charakter wyłącznie wykonawczy. W jego ramach nie mieści się zatem rozważenie okoliczności związanych z problemem zmiany formy kontaktów dziecka z osobą uprawnioną.
W przekonaniu Trybunału argumentacja skarżącej przedstawiona w odniesieniu do zakwestionowanego przepisu kpc, związana zarówno z potrzebą szczególnej ochrony praw i dobra dziecka, jak i z koniecznością uwzględnienia jego zdania w tej materii, odnosi się właśnie do problemu ustalenia formy kontaktów, a nie mechanizmu sankcjonowania zachowań, które takie ustalenie naruszają.
Innymi słowy, w przypadku analizowanej skargi uzasadnienie zarzutu naruszenia konstytucyjnych wolności i praw wskazanych jako podstawa skargi nie koresponduje z przedmiotem postępowania prowadzonego w sprawie skarżącej ani z treścią wydanych w jego toku orzeczeń sądowych. Nie można zatem przyjąć, że postanowienia sądowe wydane w sprawie, w związku z którą skarżąca wystąpiła ze skargą, doprowadziły do naruszenia jej konstytucyjnych wolności i praw w sposób przedstawiony przez skarżącą.
Niezależnie od tego Trybunał zwraca uwagę na wyłącznie postulatywny charakter części argumentów sformułowanych w uzasadnieniu skargi. Zdaniem Trybunału mają one walor postulatów de lege ferenda, których realizacja nie jest jednak możliwa w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną. Jego przedmiotem pozostaje wyłącznie kontrola zgodności z Konstytucją unormowań prawa pozytywnego, nie zaś ich modyfikacja w kierunku sugerowanym przez skarżącą.
W tym kontekście Trybunał nie jest więc władny uczynić zadość oczekiwaniom skarżącej związanym ze zmianą modelu postępowania sądowego, którego przedmiotem jest kwestia kontaktów dziecka z osobą uprawnioną (zob. s. 14-16 uzasadnienia skargi).
Trybunał zwraca także uwagę na – sygnalizowaną już w uzasadnieniu orzeczenia sądu II instancji – możliwość wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem do sądu powszechnego o zmianę kontaktów jej dziecka z osobą uprawnioną. Przedstawienie przez skarżącą zarzutu naruszenia praw jej dziecka, spowodowanego nieprawidłowym ukształtowaniem tych kontaktów, bez uprzedniego wykorzystania sądowych środków i procedur, musi być bowiem uznane za przedwczesne i nieuwzględniające subsydiarnego charakteru skargi konstytucyjnej jako środka ochrony wolności i praw (zob. np. postanowienie TK z 8 października 1999 r., sprawa Ts 75/99, OTK ZU nr 6/1999, poz. 149).
Ze względu na powyższe, na podstawie art. 50 w zw. z art. 37 ust. 3 oraz art. 48 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2 ustawy o TK, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.