Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 października 2020 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił o zbadanie zgodności: 1) art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm., w brzmieniu od dnia 19 kwietnia 2010 r., nadanym ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2010 r.
Nr 7, poz. 45) „w zakresie, w jakim w przypadku braku podstaw do wniesienia skargi (w tym skargi konstytucyjnej w zw. z art. 36 [ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postepowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; Dz. U. z 2019 r. poz. 2393]) ustanowiony radca prawny lub adwokat jest obowiązany zawiadomić na piśmie o tym stronę oraz sąd, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu (…) poprzez takie sformułowanie przepisów, które wymaga złożenia przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do złożenia skargi nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu, nawet jeśli w tym czasie nie był w stanie uzyskać stanowiska reprezentowanej strony czy zapoznać się z całym materiałem sprawy”, z art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Uchwały Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 75, ze zm.) „poprzez przyjęcie, że z obowiązku rzetelnego działania, zgodnego z dobrymi obyczajami (art. 6 KERP), lojalnego względem klienta i z uwzględnieniem jego dobra oraz w celu ochrony jego praw (art. 8 KERP), sumiennie i z należytą starannością (art. 12 ust. 1 KERP) nie wynika obowiązek pełnomocnika do osobistego kontaktu z reprezentowaną stroną – co pozbawia stronę prawa do sprawiedliwego procesu, w którym jest reprezentowana przez pełnomocnika, który spełnia powyższe kryteria”, z art. 45 ust. 1 Konstytucji; 3) art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Uchwały powołanej w punkcie 2 w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy powołanej w punkcie 2 „poprzez ograniczenie prawa do sądu w związku z brakiem wyartykułowania obowiązku kontaktu pełnomocnika z urzędu z reprezentowaną stroną, co winno stanowić brak rzetelności”, z art. 17 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 i w związku z art. 2 Konstytucji; 4) art. 57 pkt 7 i art. 64 ustawy powołanej w punkcie 2 „w zakresie uprawniającym/zobowiązującym samorząd radcowski do uchwalenia zasad etyki i deontologii zawodu, nie formułując żadnych wytycznych co do treści tych zasad”, z art. 17 ust. 1 w związku z art. 2 oraz w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
2. Postanowieniem z 29 września 2021 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 20 października 2021 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze, stwierdziwszy, że przedmiot postępowania, w ramach którego wniesiono skargę, nie dotyczył podmiotowych konstytucyjnych praw skarżącego, lecz radcy prawnego, wobec którego odmówiono wszczęcia postępowania o przewinienie dyscyplinarne.
3. W zażaleniu z 27 października 2021 r. (data nadania) skarżący zarzucił naruszenie art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) przez jego błędną interpretację i nieprawidłowe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że orzeczenie organów dyscyplinarnych i regulacje prawne będące podstawą ich wydania nie kształtują sytuacji prawnej skarżącego. Zdaniem skarżącego „sprawa dotyczy ukształtowania norm prawnych regulujących relacje pomiędzy profesjonalnym pełnomocnikiem a klientem, zatem kształtują one sytuację prawną klienta, którym był skarżący. Poprzez takie ukształtowanie przepisów pełnomocnik nie musi bowiem kontaktować się z klientem oraz czy chce tego czy nie, zobligowany jest złożyć opinię o braku podstaw do złożenia skargi konstytucyjnej w terminie 2 tygodni, w przeciwnym bowiem razie zobowiązany jest złożyć skargę konstytucyjną (…) Przez takie ukształtowanie przepisów, usankcjonowane i potwierdzone ostatecznie orzeczeniami organów dyscyplinarnych, skarżący został pozbawiony możliwości złożenia skargi konstytucyjnej, a pełnomocnik uwolniony od odpowiedzialności pomimo braku skontaktowania się z klientem” (s. 3 zażalenia).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Zażalenie rozpatrywane jest przez Trybunał w składzie trzech sędziów na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c u.o.t.p.TK). Trybunał Konstytucyjny bada w szczególności, czy wydając zaskarżone postanowienie prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał analizuje przede wszystkim te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest prawidłowe, a stanowisko skarżącego wyrażone w zażaleniu nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna przysługuje każdemu, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone. Naruszenie konstytucyjnych wolności i praw skarżącego, o którym mowa w powołanym przepisie, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni (zob. postanowienie pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Doznanie tego naruszenia stanowi warunek konieczny prawa do skargi, bowiem – jak podkreśla się w orzecznictwie Trybunału – skarga konstytucyjna stanowi ostatnią szansę dochodzenia praw i wolności, naruszonych przez zastosowanie kwestionowanej w skardze normy prawnej (zob. postanowienie TK z 22 lipca 2014 r., sygn. SK 28/12, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 87 oraz przywołane tam orzecznictwo).
W analizowanej sprawie postanowienie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w O. z 30 września 2019 r., utrzymujące w mocy postanowienie Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w O. z 15 kwietnia 2019 r. o odmowie wszczęcia – w związku ze skargą skarżącego na działanie radcy prawnego jako pełnomocnika z urzędu wyznaczonego dla niego do sporządzenia skargi konstytucyjnej – dochodzenia w sprawie popełnienia przez niego przewinienia dyscyplinarnego, nie ma charakteru ostatecznego rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 79 Konstytucji. Nie kształtuje ono bowiem zakresu praw lub wolności przysługujących skarżącemu, w szczególności nie rozstrzyga o przysługującym mu prawie do sądu.
Trybunał stwierdza, że prawo do sądu pokrzywdzonego w sprawie dyscyplinarnej prowadzonej wobec radcy prawnego, do której – na podstawie art. 74 1 pkt 1 ustawy o radcach prawnych – przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio, nie wyczerpuje się w ramach tego postępowania.
W niniejszej sprawie nie został zatem spełniony wymóg określony w art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Mając powyższe na uwadze Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 8 u.o.t.p.TK a contrario – postanawia jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 29 września 2021 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Stanisław Piotrowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.B. w sprawie zgodności:
- 1) art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm., w brzmieniu od dnia 19 kwietnia 2010 r., nadanym ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45) „w zakresie, w jakim w przypadku braku podstaw do wniesienia skargi (w tym skargi konstytucyjnej w zw. z art. 36 [ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postepowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; Dz. U. z 2019 r. poz. 2393]) ustanowiony radca prawny lub adwokat jest obowiązany zawiadomić na piśmie o tym stronę oraz sąd, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu (…) poprzez takie sformułowanie przepisów, które wymaga złożenia przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do złożenia skargi nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu, nawet jeśli w tym czasie nie był w stanie uzyskać stanowiska reprezentowanej strony czy zapoznać się z całym materiałem sprawy”, z art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
- 2) art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Uchwały Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 75, ze zm.) „poprzez przyjęcie, że z obowiązku rzetelnego działania, zgodnego z dobrymi obyczajami (art. 6 KERP), lojalnego względem klienta i z uwzględnieniem jego dobra oraz w celu ochrony jego praw (art. 8 KERP), sumiennie i z należytą starannością (art. 12 ust. 1 KERP) nie wynika obowiązek pełnomocnika do osobistego kontaktu z reprezentowaną stroną – co pozbawia stronę prawa do sprawiedliwego procesu, w którym jest reprezentowana przez pełnomocnika, który spełnia powyższe kryteria”, z art. 45 ust. 1 Konstytucji;
- 3) art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Uchwały powołanej w punkcie 2 w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy powołanej w punkcie 2 „poprzez ograniczenie prawa do sądu w związku z brakiem wyartykułowania obowiązku kontaktu pełnomocnika z urzędu z reprezentowaną stroną, co winno stanowić brak rzetelności”, z art. 17 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 i w związku z art. 2 Konstytucji;
- 4) art. 57 pkt 7 i art. 64 ustawy powołanej w punkcie 2 „w zakresie uprawniającym/zobowiązującym samorząd radcowski do uchwalenia zasad etyki i deontologii zawodu, nie formułując żadnych wytycznych co do treści tych zasad”, z art. 17 ust. 1 w związku z art. 2 oraz w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 października 2020 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych (dalej: OIRP) w O. postanowieniem z 15 kwietnia 2019 r. odmówił wszczęcia dochodzenia z zawiadomienia skarżącego w sprawie popełnienia przewinienia dyscyplinarnego określonego w art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 2115; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 75, ze zm.; dalej: ustawa o radcach prawnych) wobec radcy prawnego P.L., wyznaczonego jako pełnomocnik z urzędu skarżącego do sporządzenia skargi konstytucyjnej (sygn. akt […]).
Po rozpoznaniu odwołania skarżącego od powyższego orzeczenia postanowieniem z 30 września 2019 r. Okręgowy Sąd Dyscyplinarny OIRP w O. utrzymał je w mocy (sygn. akt […]).
2. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 6 listopada 2020 r. skarżący został wezwany do usunięcia braku formalnego skargi konstytucyjnej przez doręczenie jednego jej egzemplarza z kompletem załączników. W piśmie z 4 grudnia 2020 r. (data nadania) skarżący odniósł się do wezwania.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 29 kwietnia 2021 r. skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez oznaczenie miejsca zamieszkania skarżącego oraz wskazanie: a) które konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego, wynikające z powołanych w skardze postanowień Konstytucji, zostały naruszone, b) w jaki sposób wydanie – na podstawie kwestionowanych przepisów – ostatecznego rozstrzygnięcia naruszyło wolności lub prawa skarżącego. W piśmie z 17 maja 2021 r. (data nadania) skarżący ustosunkował się do zarządzenia.
3. Zdaniem skarżącego art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.), na podstawie którego wydano w jego sprawie postanowienie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego OIRP w O. z 30 września 2019 r. (sygn. akt […]; dalej: orzeczenie ostateczne) narusza art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji przez to, że w treści tego przepisu „zaaprobowano brak [konieczności] kontaktu profesjonalnego pełnomocnika z klientem i podejmowanie czynności przez pełnomocnika bez znajomości stanowiska klienta i będących w jego posiadaniu dokumentów, co w konsekwencji pozbawiło go możliwości wniesienia skargi konstytucyjnej i uzyskania rozstrzygnięcia, a na co zezwalają zdaniem skarżącego nieprawidłowo, tj. niezgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji ukształtowane m.in. przepisy procedury cywilnej, wymuszając na pełnomocniku z urzędu sporządzenie skargi lub opinii o braku podstaw do jej wniesienia w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu, zatem nawet w sytuacji braku możliwości skontaktowania się z klientem” (s. 1 i 2 pisma skarżącego z 17 maja 2021 r.; dalej: pismo). Wskazał, że art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Uchwały Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (dalej: Kodeks Etyki) w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 75, ze zm.; dalej: ustawa o radcach prawnych) są niezgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, bowiem przepisy te „nie zapewniły takiego ukształtowania procedury, by kwalifikowany pełnomocnik zobowiązany był uzyskać stanowisko klienta (…) na skutek czego skarżący został pozbawiony możliwości wniesienia skargi konstytucyjnej, a pełnomocnik uwolniony od odpowiedzialności dyscyplinarnej” (s. 2 pisma). Zaskarżonym art. 6, art. 8 i art. 12 ust. 1 Kodeksu Etyki w związku z art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy o radcach prawnych zarzuca niezgodność z art. 17 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 i w związku z art. 2 Konstytucji, bowiem – jak wskazał – „nie artykułują wprost obowiązku kontaktu pełnomocnika z urzędu z reprezentowaną stroną, co winno stanowić brak rzetelności i skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną – ponieważ jednak nie stanowi, możliwe było wydanie zaskarżonego postanowienia dyscyplinarnego” (s. 2 i 3 pisma).
Zdaniem skarżącego art. 57 pkt 7 i art. 64 ustawy o radcach prawnych jest niezgodny z art. 17 ust. 1 w związku z art. 2 oraz w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji z uwagi na brak w nich jakichkolwiek wytycznych co do treści zasad etyki i deontologii zawodu, czego konsekwencją było odmówienie przez sąd dyscyplinarny wszczęcia postępowania dyscyplinarnego przeciwko pełnomocnikowi z urzędu skarżącego. Było to przyczyną pozbawienia skarżącego możliwości złożenia skargi kasacyjnej, co pozbawiło go prawa do sądu i uzyskania rozstrzygnięcia jego sprawy.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Warunkiem skuteczności skargi konstytucyjnej jest spełnienie wymagań wynikających z Konstytucji oraz ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
- 2. W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna nie spełnia przesłanek warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie.
Zgodnie z wymogiem określonym w art. 79 ust. 1 Konstytucji, skonkretyzowanym w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, skargę konstytucyjną może wnieść każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone przez zakwestionowaną w skardze normę prawną.
Jak wynika z treści skargi konstytucyjnej, w odmowie uznania za delikt dyscyplinarny postępowania radcy prawnego wyznaczonego pełnomocnikiem z urzędu skarżącego dopatruje się on naruszenia przysługującego mu prawa do odpowiedniego (sprawiedliwego) ukształtowania postępowania sądowego zgodnego z zasadami demokratycznego państwa prawa, z uwzględnieniem sprawowania przez państwo i samorząd pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego, a w konsekwencji – naruszenia prawa dostępu do sądu i prawa do rozstrzygnięcia sądowego.
Trybunał stwierdza, że ani wskazane przez skarżącego orzeczenia organów dyscyplinarnych Okręgowej Izby Radców Prawnych w O., ani też regulacje, które były podstawą ich wydania, nie kształtują sytuacji prawnej skarżącego. Przedmiot postępowania, w ramach którego wniesiono rozpatrywaną skargę, nie dotyczył podmiotowych konstytucyjnych praw skarżącego, lecz co najwyżej radcy prawnego, wobec którego odmówiono wszczęcia postępowania o przewinienie dyscyplinarne. Jeżeli w postępowaniu zakończonym wydaniem ostatecznego orzeczenia rozstrzygano o prawach innego podmiotu niż wnoszący skargę konstytucyjną, to przesłanka podmiotowa, warunkująca dopuszczalność wniesienia skargi konstytucyjnej, nie może zostać uznana za spełnioną. Zgodnie z art. 64 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK stanowi to podstawę odmowy nadania jej dalszego biegu.
W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 15
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.