Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej, sporządzonej przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z urzędu oraz złożonej do Trybunału Konstytucyjnego 22 czerwca 2016 r. (data nadania), […] Sp. z o.o. z siedzibą w T. (dalej: skarżąca) zarzuciła niezgodność:
po pierwsze – art. 123 § 2 i art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) w związku z art. 66 ust. 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 79 ust. 1 Konstytucji; po drugie – art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 oraz art. 188 pkt 5 Konstytucji; po trzecie – art. 398 23 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. z art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji.
- 2. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym.
- 2.1. Skarżąca złożyła wniosek o „zmianę lub ustanowienie pełnomocnika”, domagając się odrzucenia kandydatury pełnomocnika z urzędu, wskazanej przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w K. w toku postępowania o sygn. […] z powodu opinii ustanowionego pełnomocnika o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej oraz zwrócenia się do tej Rady o wyznaczenie nowego kandydata na pełnomocnika, ewentualnie – o zmianę pełnomocnika w celu wniesienia w sprawie skargi konstytucyjnej.
- 2.2. Postanowieniem z 26 października 2015 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w T. – IX Wydział Cywilny oddalił wniosek o zmianę pełnomocnika, zaś wniosek o ustanowienie nowego pełnomocnika w celu wniesienia skargi konstytucyjnej został przekazany do rozpoznania w odrębnym postępowaniu.
- 2.3. Postanowieniem z 5 listopada 2015 r. (sygn. akt […]) referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. – IX Wydział Cywilny oddalił wniosek o ustanowienie nowego pełnomocnika. Rozstrzygnięcie to zostało podtrzymane przez Sąd Rejonowy w T. – IX Wydział Cywilny w postanowieniu z 10 lutego 2016 r. (sygn. akt […]).
- 3. Zdaniem skarżącej norma wywodzona z art. 123 § 2 i art. 117 § 5 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. narusza prawo do sądu oraz prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej „w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w przedmiocie przyznawania prawa do pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej oraz w zakresie, w jakim rozstrzygnięcie o przyznaniu pełnomocnika z urzędu referendarz sądowy może uzależnić od istnienia bądź nieistnienia przesłanek do wniesienia skargi konstytucyjnej”.
Normie wywodzonej z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. skarżąca zarzuca naruszenie prawa do sądu oraz konstytucyjnej kognicji Trybunału Konstytucyjnego „w zakresie, w jakim przyznaje prawo do badania istnienia przesłanek do wniesienia skargi konstytucyjnej osobom niebędącym sędziami Trybunału Konstytucyjnego”. Natomiast norma wywodzona z art. 398 23 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. – w przekonaniu skarżącej – „w zakresie, w jakim przewiduje, że od orzeczeń wydawanych przez referendarzy sądowych, co do przyznawania pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej nie przysługuje prawo do odwołania się do sądu II instancji” narusza prawo do zaskarżania orzeczeń oraz zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 1 w związku z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: przepisy wprowadzające) 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p.TK) – z wyjątkiem art. 1-6 (które weszły w życie 20 grudnia 2016 r.) oraz art. 16-32 (które weszły w życie 1 stycznia 2018 r.). W myśl art. 9 przepisów wprowadzających, do postępowań przed Trybunałem, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie u.o.t.p.TK, stosuje się przepisy tej ustawy (ust. 1), zaś czynności procesowe dokonane w tych postępowaniach na podstawie dotychczasowych przepisów pozostają w mocy (ust. 2).
W związku z powyższym do postępowania zainicjowanego rozpatrywaną skargą konstytucyjną zastosowanie znajdą przepisy u.o.t.p.TK.
2. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 u.o.t.p.TK.
- 3. Skarżąca w niniejszej sprawie zakwestionowała następujące przepisy:
13 – art. 117 § 5 k.p.c. w brzmieniu: „Sąd uwzględni wniosek [o ustanowienie adwokata albo radcy prawnego z urzędu], jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny”;
14 – art. 123 § 2 k.p.c. w brzmieniu: „Postanowienie o ustanowieniu albo odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego może wydać także referendarz sądowy”;
15 – art. 398²³ k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 7 września 2016 r.: „§ 1. Rozpoznając skargę na postanowienie referendarza w przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu oraz na postanowienie o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymuje w mocy albo je zmienia. § 2. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie skargi na postanowienie referendarza wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu”;
16 – art. 66 ust. 3 ustawy TK z 2015 r. w brzmieniu: „W razie niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej skarżący może złożyć do sądu rejonowego swojego miejsca zamieszkania wniosek o ustanowienie dla niego adwokata lub radcy prawnego z urzędu, na podstawie przepisów o postępowaniu cywilnym” (przepis ten obowiązywał do 15 sierpnia 2016 r.).
4. W ocenie Trybunału skarga konstytucyjna – poza zakresem, w którym skarżąca wnosi o zbadanie zgodności art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. z art. 188 pkt 5 Konstytucji – spełnia wymogi formalne do nadania jej dalszego biegu.
4.1. Skargę konstytucyjną złożył w imieniu skarżącej radca prawny, który przedstawił postanowienie referendarza sądowego w Sądzie Rejonowym w T. – IX Wydział Cywilny z 28 kwietnia 2016 r. (sygn. akt […]) w przedmiocie ustanowienia dla skarżącej pełnomocnika z urzędu oraz pismo Dziekana Okręgowej Izby Radców Prawnych w K. z 9 maja 2016 r. (znak: […]) w sprawie wyznaczenia tego radcy prawnego na pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej.
4.2. Skarżąca wyczerpała przysługującą jej drogę prawną (w dacie wniesienia skargi – art. 64 w związku z art. 65 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o TK z 2015 r.; obecnie – art. 77 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 1 i 2 u.o.t.p.TK), ponieważ postanowienie Sądu Rejonowego w T. – IX Wydział Cywilny z 10 lutego 2016 r. (sygn. akt […]) jest prawomocne i nie przysługują od niego żadne zwykłe środki zaskarżenia.
4.3. Trybunał stwierdza, że skarżąca dochowała przepisanego terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej (w dacie wniesienia skargi – art. 64 w związku z art. 66 ust. 4 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r.; obecnie – art. 77 ust. 1 w związku z art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p.TK).
4.4. Trybunał stwierdza, że skarżąca prawidłowo określiła przedmiot kontroli (w dacie wniesienia skargi – art. 65 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r.; obecnie – art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK), wskazała (z wyjątkiem art. 188 pkt 5 Konstytucji – zob. pkt 4.5 niniejszego uzasadnienia), jakie konstytucyjne prawa i w jaki sposób zostały – jej zdaniem – naruszone (w dacie wniesienia skargi – art. 65 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK z 2015 r.; obecnie – art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK), a także uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (w dacie wniesienia skargi – art. 65 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r.; obecnie – art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).
4.5. Odnośnie do art. 188 pkt 5 Konstytucji, powołanego jako jeden z wzorców kontroli dla art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c., Trybunał zauważa, że przepis ten (określający kognicję polskiego sądu konstytucyjnego) nie mieści się w zakresie art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej, a przez to nie może być wzorcem kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną. Jest to bowiem regulacja o stricte ustrojowym charakterze, która nie kreuje (nawet pośrednio) żadnych praw lub wolności jednostki. Bezzasadne jest ponadto twierdzenie skarżącej, że orzeczenie w przedmiocie przyznania lub odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym jest orzekaniem o skardze konstytucyjnej, którą chciałaby wnieść skarżąca.
4.6. W związku z powyższym, Trybunał postanowił: odmówić nadania dalszego biegu skardze w zakresie badania zgodności art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. z art. 188 pkt 5 Konstytucji (art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK) oraz nadać dalszy bieg skardze w pozostałym zakresie (art. 64 ust. 2 u.o.t.p.TK).