Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 sierpnia 2019 r. (data nadania) J.C. (dalej: skarżący), reprezentowany przez adwokata ustanowionego z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego:
Skarżący zwrócił się 18 kwietnia 2018 r. z wnioskiem do Sądu Okręgowego w G. o zwolnienie go z kosztów sądowych oraz wyznaczenie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu w sprawie o zapłatę 300 tysięcy złotych przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w G. Postanowieniem z 13 listopada 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w G. I Wydział Cywilny zwolnił skarżącego z kosztów sądowych w części dotyczącej opłaty za pozew i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. Starszy referendarz sądowy, rozpoznający wniosek na podstawie art. 123 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), stwierdził, że przed wniesieniem pozwu jedynym kosztem sądowym jest opłata od złożonego pozwu. Wskazał ponadto, że nie jest natomiast wykluczone podjęcie pracy zarobkowej w jednostce penitencjarnej, w której skarżący przebywa, co umożliwiłoby mu pokrycie kosztów pomocy prawnej.
Zauważył również, że informacje zawarte w analizowanym wniosku nie uzasadniają przyjęcia tezy, iż postępowanie główne ma skomplikowany charakter, tj. taki, który wymaga udziału profesjonalnego pełnomocnika. Nie spełniał on więc żadnej z przesłanek wymaganych do ustanowienia pełnomocnika z urzędu.
Skarżący złożył 13 listopada 2018 r. skargę na wymienione wyżej postanowienie z 13 listopada 2018 r., domagając się wyznaczenia pełnomocnika z urzędu. Sąd Okręgowy w G. I Wydział Cywilny rozpatrując tę sprawę jako organ wyższej instancji, wydał 25 marca 2019 r. postanowienie (sygn. akt […]) utrzymujące w mocy rozstrzygnięcie starszego referendarza sądowego w części dotyczącej ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Sąd zauważył, że skarżący został zwolniony częściowo z kosztów procesowych, co realizuje art. 117 § 2 k.p.c., jednak na podstawie art. 117 § 5 należy rozważyć, czy udział profesjonalnego pełnomocnika jest potrzebny.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, jak stwierdził Sąd Okręgowy postanowieniem z 25 marca 2019 r., „taka potrzeba może wynikać z różnych przyczyn, np. z nieporadności strony, skomplikowanego charakteru pod względem faktycznym lub prawnym czy faktycznej niezdolności strony do samodzielnego działania w sprawie (…)”. Zdaniem Sądu, żadna z tych przyczyn nie została należycie udowodniona.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona wymagania przewidziane w ustawie oraz nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK.
- 2. W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna spełnia przesłanki przekazania jej do merytorycznej oceny.
- 2.1. Skargę sporządziła adwokat, która – zgodnie z art. 44 u.o.t.p.TK w związku z art. 118 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.) – przedłożyła stosowne pismo Dziekana Pomorskiej Izby Adwokackiej zawiadamiające ją o ustanowieniu jej pełnomocnikiem skarżącego z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej do Trybunału.
- 2.2. Skarżący wyczerpał przysługującą mu drogę prawną, ponieważ od niekorzystnego dla niego postanowienia Sądu Okręgowego w G. z 25 marca 2019 r. (sygn. akt […]) nie przysługuje żaden zwyczajny środek zaskarżenia.
- 2.3. Składając skargę konstytucyjną do Trybunału 22 sierpnia 2019 r. (data nadania) skarżący dochował terminu zastrzeżonego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Ostateczne orzeczenie, o którym mowa wyżej, wraz z uzasadnieniem, zostało mu doręczone 29 marca 2019 r. Złożenie 9 maja 2019 r. wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej wstrzymało bieg tego terminu. Pismo Izby Adwokackiej (dalej: IA) ustanawiające adwokata Ł.C. pełnomocnikiem z urzędu w sprawie skarżącego zostało doręczone 5 lipca 2019 r. Pismem doręczonym 11 lipca 2019 r. pierwotnie wyznaczony adwokat zwrócił się do IA z wnioskiem o zwolnienie go z obowiązku reprezentacji skarżącego. Pismo wyznaczające adwokat M.T. jako aktualnego pełnomocnika skarżącego zostało nadane i doręczone 7 sierpnia 2019 r. Przepisy u.o.t.p.TK, ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.) oraz k.p.c. nie przesądzają expressis verbis momentu wznowienia biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej w przypadku zmian w zakresie pełnomocnictwa z urzędu.
Wydaje się jednak, że pozbawienie skarżącego możliwości zainicjowania postępowania przed Trybunałem w tym trybie byłoby jednak zbyt daleko idące. Dlatego Trybunał przyjął, że wznowienie biegu 90-dniowego terminu do wniesienia skargi nastąpiło 8 sierpnia 2019 r., tj. po dniu doręczenia pisma wyznaczającego pełnomocnika, który ostatecznie sporządził skargę konstytucyjną. Skargę złożono w Trybunale 22 sierpnia 2019 r. (data nadania). Biorąc to wszystko pod uwagę uczynienie zadość terminowi do wniesienia skargi konstytucyjnej nie budzi wątpliwości.
- 2.4. Trybunał stwierdza, że skarżący prawidłowo wskazał przedmiot kontroli, wszystkie zaskarżone przepisy były bowiem podstawą orzeczenia o jego prawach lub wolnościach. Art. 117 § 5 k.p.c. zawiera normę uprawniającą sąd do oceny sytuacji wnioskodawcy w sprawie przyznania mu pełnomocnika z urzędu, a przepisy art. 123 § 2 oraz art. 398 23 § 2 zdanie 2 k.p.c. umożliwiają orzekanie w tych sprawach – w pierwszej instancji – przez referendarzy sądowych. Trybunał zauważa, że ostatnie z wymienionych przepisów są przedmiotem kontroli Trybunału w sprawie SK 6/18.
- 3. Trybunał stwierdza, że skarżący wystarczająco uargumentował naruszenie jego konstytucyjnych praw i wolności przez przytoczone w petitum skargi przepisy.
- 3.1. Wskazał przede wszystkim, że art. 117 § 5 k.p.c., stanowiący, że sąd wyznacza pełnomocnika z urzędu jedynie wówczas, gdy uzna, iż w sprawie pojawia się taka potrzeba, narusza zasady prawidłowej legislacji wywodzone z art. 2 Konstytucji, zwłaszcza nakaz należytej określoności prawa. Powołał się w tym względzie na orzecznictwo Trybunału wskazując, że wieloznaczność tej normy prawnej nie może być złagodzona w procesie jej stosowania przez sądy powszechne. Wykładnia jej pozostaje bowiem wyraźnie zróżnicowana. Trybunał stwierdza, że jego utrwalone orzecznictwo przesądza kwestię samodzielnego charakteru art. 2 jako wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną, wskazując że co do zasady powinien on pełnić rolę jedynie akcesoryjną, kierunkującą wykładnię innych norm konstytucyjnych. Tym niemniej ocena, czy w konkretnej sprawie można wyjątkowo wywieść zeń, chronione przez art. 79 ust. 1 Konstytucji prawa i wolności, powinna mieć miejsce na etapie merytorycznego rozpoznania sprawy.
- 3.2. Skarżący zwrócił także uwagę, że wynikające z art. 117 § 5 k.p.c. ograniczenie prawa do pełnomocnika z urzędu narusza wywodzoną z art. 45 ust. 1 Konstytucji zasadę sprawiedliwości proceduralnej poprzez uniemożliwienie skutecznej obrony jego interesów, tj. „właściwego zrównoważenia pozycji procesowej każdej ze stron [postępowania]”. Zdaniem skarżącego świadczy to także o naruszeniu konstytucyjnej zasady równości uregulowanej w art. 32 Konstytucji.
- 3.3. W zakresie art. 123 § 2 k.p.c. oraz 398 23 § 2 k.p.c. skarżący wskazał z kolei, że naruszają one, poprzez dopuszczenie referendarzy sądowych do rozstrzygania o potrzebie wyznaczenia pełnomocnika z urzędu w zawisłej przed sądem sprawie, nie tylko art. 2 Konstytucji, ale także gwarantowane konstytucyjnie prawo do rozpoznania sprawy przez niezawisły sąd. Skarżący podniósł również, że art. 398 23 § 2 k.p.c. narusza – z uwagi na fakt, że stanowi podstawę do uznania postanowienia wydanego przez referendarza sądowego w tym przedmiocie za orzeczenie organu pierwszej instancji – prawo do dwuinstancyjnego postępowania przed sądami powszechnymi, które znajduje swą konstytucyjną podstawę w art. 176 oraz art. 78 Konstytucji.
Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.