Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 sierpnia 2018 r. (data nadania), M.F. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez adwokata ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Wyrokiem z 9 czerwca 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w K. Wydział XIV Karny (dalej: Sąd Rejonowy), w sprawie, w której skarżąca występowała w charakterze jednego z trzech oskarżycieli posiłkowych, uznał oskarżoną za winną popełnienia zarzucanych jej czynów, w tym m.in. działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej poprzez wprowadzenie skarżącej w błąd co do zamiaru i możliwości wywiązania się z umowy przewozu stwierdzonej fakturą VAT, tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 w związku z art. 12 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1950, ze zm.; dalej: k.k.).
Za popełnienie tego przestępstwa Sąd Rejonowy wymierzył oskarżonej karę wskazaną w komparycji orzeczenia i jednocześnie, na podstawie art. 627 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.;
dalej: k.p.k.), zasądził od niej koszty zastępstwa procesowego, w tym na rzecz skarżącej (720 zł). Apelację od tego wyroku wywiódł m.in. pełnomocnik skarżącej – zażądał zmiany zaskarżonego wyroku poprzez orzeczenie obowiązku naprawienia szkody.
Wniósł także o zasądzenie na rzecz skarżącej kwoty 63 zł tytułem kosztów sądowych i 1270 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego oraz kosztów procesu (tj. kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych) za postępowanie przed sądem drugiej instancji.
Wyrokiem z 8 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w K. IV Wydział Karny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy) zmienił zaskarżony wyrok, uwzględniwszy zarzuty sformułowane w apelacji. W ustnych motywach wyroku wyjaśnił jednocześnie, że wniosek skarżącej o zwrot kosztów zastępstwa adwokackiego nie może zostać uwzględniony, ponieważ jej pełnomocnik nie stawił się na rozprawę, a także dlatego, że koszt sporządzenia apelacji wlicza się do kosztów postępowania przed sądem pierwszej instancji.
Pismem z 8 marca 2018 r., sporządzonym i podpisanym przez pełnomocnika, skarżąca wniosła o pisemne uzasadnienie powyższego orzeczenia, a także o jego uzupełnienie przez zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania przed sądem drugiej instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W kolejnym piśmie, z 28 marca 2018 r., argumentowała, że sporządzenie apelacji nie jest rozliczane w ramach wynagrodzenia za postępowanie przed sądem pierwszej instancji, gdyż kończy się ono wraz z wydaniem orzeczenia. Dodała, że nie jest możliwe „milczące wydanie przez sąd rozstrzygnięcia” i dlatego, aby umożliwić stronie złożenie zażalenia, konieczne jest merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku. Zarządzeniem sędziego Sądu Okręgowego z 11 maja 2018 r. pismo to zostało zakwalifikowane jako zażalenie na rozstrzygnięcie w sprawie wniosku pełnomocnika skarżącej o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz skarżącej w postępowaniu odwoławczym. Postanowieniem z 21 czerwca 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie w sprawie kosztów zawarte w wyroku Sądu Okręgowego z 8 lutego 2018 r.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 17 stycznia 2019 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 22 stycznia 2019 r.) skarżącą wezwano do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez wskazanie, które jej wolności lub prawa wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji – i w jaki sposób – zostały naruszone przez zakwestionowane w skardze przepisy. Skarżąca została także zobowiązana do doręczenia pełnomocnictwa szczególnego do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej oraz do reprezentowania jej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym.
W piśmie procesowym złożonym w Trybunale 28 stycznia 2019 r. (data nadania) skarżąca odniosła się do zarządzenia.
Zakwestionowane w skardze przepisy, przez to że – jak twierdzi skarżąca – „wadliwie określają reguły ponoszenia kosztów”, są niezgodne przede wszystkim z art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz wynikającymi z nich prawami do obrony i do prawidłowo określonej procedury sądowej. Zaznacza, że na powyższe prawa składa się m.in. prawo „dochodzenia zwrotu wydatków z tytułu ustanowienia obrońcy lub pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym do sporządzenia i wniesienia przez stronę (jej obrońcę lub pełnomocnika) środka odwoławczego, który okazuje się zasadny i powoduje wyeliminowanie z porządku prawnego sprzecznego z prawem wyroku sądu pierwszej instancji”.
Zaskarżone przepisy – jak podnosi skarżąca – są także niezgodne z art. 2 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 77 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji. Naruszają one bowiem zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Godzą także w zasadę równorzędności stron, gdyż prowadzą do nieuzasadnionego nierównego traktowania osób, „wobec których doszło do wydania sprzecznego z prawem wyroku Sądu pierwszej instancji, albowiem postawione są one przed koniecznością podjęcia obrony (zmuszone są ponieść wydatki na koszty wynagrodzenia pełnomocnika lub obrońcy), z osobami, wobec których wydano wyrok zgodny z obowiązującymi przepisami, które kosztów tych nie muszą ponosić”.
Skarżąca wskazuje również na niezgodność zaskarżonej regulacji z art. 77 ust. 1 Konstytucji. W jej ocenie osoba skazana wadliwym wyrokiem sądu pierwszej instancji (co według niej stanowi nielegalne działanie władzy publicznej) postawiona jest przed koniecznością podjęcia obrony, i z tego tytułu w jej mieniu powstaje szkoda. Mając na uwadze, że art. 77 Konstytucji formułuje zasadę wynagrodzenia szkody wyrządzonej niezgodnym z prawem działaniem organu władzy publicznej, skarżąca uważa, że zaskarżona regulacja postępowania karnego, skutkująca brakiem możliwości zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu odwoławczym w przypadku wniesienia przez niego zasadnego środka odwoławczego i niewystępowania na rozprawie odwoławczej z uwagi na brak obowiązkowego stawiennictwa, jest sprzeczna z tym wzorcem kontroli. W jej ocenie zaskarżone przepisy są niezgodne także z zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowego, gdyż nie zapewniają zwrotu kosztów ustanowienia pełnomocnika do postępowania odwoławczego (tj. do sporządzenia apelacji).
Brak prawa do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za sporządzenie apelacji – jak zarzuciła skarżąca – ogranicza prawo do rozstrzygnięcia sprawy w dwuinstancyjnym postępowaniu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Na etapie wstępnej kontroli Trybunał Konstytucyjny bada, czy spełnia ona wymogi formalne, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w przepisach u.o.t.p.TK.
- 2. Analizowana skarga konstytucyjna spełnia przesłanki nadania jej dalszego biegu.
- 2.1. Skargę konstytucyjną sporządził adwokat, który przedłożył stosowne pełnomocnictwo.
- 2.2. Wyczerpana została przysługująca skarżącej droga prawna, ponieważ postanowienie Sądu Okręgowego w K. IV Wydział Karny Odwoławczy z 21 czerwca 2018 r. (sygn. akt […]) jest prawomocne i nie przysługują od niego zwyczajne środki zaskarżenia.
- 2.3. Dochowany został trzymiesięczny termin wniesienia skargi zastrzeżony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, gdyż skarga została złożona w Trybunale 9 sierpnia 2018 r. (data nadania).
- 2.4. Zakwestionowanym w skardze przepisom skarżąca zarzuciła naruszenie prawa do obrony oraz prawa do sądu w aspekcie prawa do odpowiedniego ukształtowania procedury zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności.
- 2.5. Skarżąca wskazała, w jaki sposób – jej zdaniem – zakwestionowane w skardze przepisy naruszają powyższe prawa. Zarzuciła bowiem, że pozbawiają one stronę wnoszącą środek odwoławczy zwrotu wydatków wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (który porządził i wniósł zasadny środek odwoławczy) w sytuacji, gdy nie uczestniczył on w rozprawie (pomimo tego, że jego obecność na niej nie była obowiązkowa). Ukształtowanie przez ustawodawcę kwestii kosztów postępowania odwoławczego w taki sposób, jak w zakwestionowanych przepisach, może zniechęcać osoby, których prawa zostały naruszone przez wadliwe orzeczenie, do ustanowienia obrońcy lub pełnomocnika. To zaś może mieć wpływ na wynik postępowania, a w skrajnym wypadku może skutkować nierzetelnym procesem i orzeczeniem wyroku naruszającego interes i prawa takiej osoby.
- 3. W związku z powyższym i zważywszy na to, że sformułowane przez skarżącą zarzuty nie są oczywiście bezzasadne, Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – postanowił nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.