Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 maja 2017 r. (data nadania) D.D. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie:
Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.), rozumiany w ten sposób, że brak zawiadomienia pełnomocnika strony o ostatnim i zarazem jedynym terminie posiedzenia sądu, skutkujący niestawiennictwem pełnomocnika na tymże posiedzeniu, nie stanowi o nieważności postępowania cywilnego – jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
2. Postanowieniem z 17 października 2018 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 22 października 2018 r., Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Podstawą wydania tego orzeczenia było stwierdzenie przez Trybunał, że zarzut niekonstytucyjności zakwestionowanego przez skarżącego przepisu odnosi się do sposobu jego zastosowania przez sąd, przez co skarga pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto, Trybunał zwrócił uwagę na niewskazanie przez skarżącego sposobu naruszenia prawa do sądu przez zaskarżony przepis.
3. W zażaleniu z 29 października 2018 r. (data nadania) skarżący zarzucił Trybunałowi Konstytucyjnemu naruszenie art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 36 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK) w związku z art. 233 § 1 k.p.c. Podniósł, że zarzut skargi dotyczył utrwalonego, niekonstytucyjnego rozumienia normy prawnej w orzecznictwie sądowym i mógł być przedmiotem badania w postępowaniu skargowym, bowiem dopuszczalne jest wydawanie przez Trybunał Konstytucyjny orzeczeń interpretacyjnych. Wskazał, że niezapewnienie mu prawa wysłuchania w postępowaniu sądowym było pogwałceniem zasady audiatur et altera pars i prawa do sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarżący, zmierzając do podważenia ustalenia Trybunału, jakoby nie wskazał sposobu naruszenia w jego sprawie prawa do sądu, zaznaczył, że „powołał orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, z którego wynika, że prawo do bycia wysłuchanym, stanowi integralną część prawa do sądu”. Stwierdził, że Trybunał zaniechał zapoznania się z jego skargą konstytucyjną i nie rozpoznał sprawy. Wniósł o uwzględnienie zażalenia i nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. Trybunał podtrzymuje wyrażone w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, że rozpoznawana skarga ma w istocie charakter skargi na stosowanie prawa. Świadczą o tym chociażby następujące stwierdzenia skarżącego: 1) „uznanie, że postanowienie Sądu Rejonowego w W. nie jest dotknięte wadą nieważności, skutkowało pozbawieniem skarżącego możliwości sprawowania prawidłowej i skutecznej opieki nad małoletnim J.D.”; 2) „gdyby bowiem pełnomocnik skarżącego obecny był w dniu 1 sierpnia 2016 r. na rozprawie przed Sądem Rejonowym w W. w sprawie wydania przez sąd rodzinny zarządzeń opiekuńczych, sąd mógłby wydać korzystne dla małoletniego zarządzenia opiekuńcze” (strona 10 skargi). Rolą Trybunału nie jest zaś – jak trafnie wskazano w zakwestionowanym postanowieniu – kontrolowanie sposobu dokonywania wykładni obowiązujących przepisów przez organy orzekające w indywidualnych sprawach, ani też kontrolowanie sposobu zastosowania czy też niezastosowania w tych sprawach obowiązujących przepisów prawa.
3. Skarżący zmierza do uruchomienia postępowania kontrolnego wobec art. 379 pkt 5 k.p.c. w brzmieniu: „nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw”. W jego opinii zakwestionowany przepis – rozumiany w ten sposób, że niezawiadomienie pełnomocnika o ostatnim i zarazem jedynym terminie posiedzenia sądu, skutkujący niestawiennictwem pełnomocnika na tymże posiedzeniu – nie stanowi o nieważności postępowania, uniemożliwiając skarżącemu skuteczną ochronę praw na drodze sądowej. Powołując sygnatury orzeczeń Sądu Najwyższego, skarżący podniósł w skardze i zażaleniu, że taka wykładnia zaskarżonego przepisu wynika z utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego.
Zgodnie z art. 79 ust. 1 i art. 188 pkt 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przedmiotem skargi konstytucyjnej może być akt normatywny. Natomiast zarzuty skierowane przeciwko wykładni przepisów prawa mieszczą się w zakresie właściwości Trybunału, o ile wykładnia taka jest jednolita i utrwalona w rozstrzygnięciach organów stosujących prawo. W takich przypadkach należy bowiem przyjąć, że normatywna treść przepisów podlegających kontroli Trybunału Konstytucyjnego została ukształtowana przez te organy.
Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego zaskarżonego art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) prowadzi do ustalenia, że – wbrew twierdzeniom skarżącego – nie istnieje jednolita, trwała i ustalona linia orzecznicza, z której wynikałoby, że podstawy nieważności postępowania nie stanowi niezawiadomienie pełnomocnika o ostatnim i jedynym terminie posiedzenia sądu, skutkujące niestawiennictwem na nim pełnomocnika.
W pierwszej kolejności Trybunał wskazuje tu na uzasadnienie wyroku z 7 lutego 2013 r., sygn. akt II CSK 325/12, w którym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że „zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy strona (jej pełnomocnik), na skutek uchybień sądu, nie brała udziału w postępowaniu lub w istotnej części postępowania” (zob. także powołane tam orzecznictwo). Ponadto, Trybunał wskazuje na wyroki Sądu Najwyższego z 9 lutego 2016 r. (sygn. akt II UK 20/15) i z 15 listopada 2016 r. (sygn. akt II PK 215/15), w których jednoznacznie stwierdzono, że określoną w art. 379 pkt 5 k.p.c. podstawę nieważności postępowania stanowi nieobecność na rozprawie prawidłowo ustanowionego pełnomocnika, spowodowana niezawiadomieniem go o terminie rozprawy, i to nawet w sytuacji, gdy sama strona została zawiadomiona o terminie rozprawy i wzięła w niej udział.
Istotne jest przy tym, by pozbawienie strony możności obrony oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie wiązać wyłącznie z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 2007 r., sygn. akt I CSK 368/06).
Faktyczny brak jednolitości praktyki orzeczniczej, w którym skarżący upatruje źródło niekonstytucyjności skarżonego przepisu, wyklucza możliwość powołania się w niniejszej sprawie na powszechność, trwałość i jednolitość odczytywania tego przepisu w procesie jego stosowania, jako na podstawę dokonania oceny konstytucyjności kwestionowanego przepisu. Bezzasadne jest bowiem twierdzenie, że to powszechna i stała praktyka orzecznicza wykluczyła dokonanie w sprawie skarżącego odmiennej interpretacji art. 379 pkt 5 k.p.c., która – w ocenie skarżącego – byłaby konstytucyjna.
W tym stanie rzeczy, Trybunał, stwierdziwszy, że kwestionowane postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 17 października 2018 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Zbigniew Jędrzejewski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.D. w sprawie zgodności:
art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
- 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału 22 maja 2017 r. D.D. (dalej: skarżący) zarzucił, że art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm., dalej: k.p.c.) rozumiany w ten sposób, że brak zawiadomienia pełnomocnika strony o ostatnim i zarazem jedynym terminie posiedzenia sądu, skutkujący jego niestawiennictwem na tymże posiedzeniu sądowym, nie stanowi o nieważności postępowania cywilnego – jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
- 2. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym.
Skarżący złożył w Sądzie Rejonowym w W. wniosek o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach jego małoletniego syna (dalej: wniosek).
Przewodniczący wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku poprzez przedłożenie pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi, który sporządził wniosek, adresując wezwanie bezpośrednio do skarżącego, nie zaś do pełnomocnika. Braki formalne wniosku nie zostały uzupełnione. Postanowieniem z 1 sierpnia 2016 r., sygn. akt […], wydanym na posiedzeniu jawnym, Sąd Rejonowy w W. Wydział IV Rodzinny i Nieletnich oddalił wniosek skarżącego. Na to posiedzenie skarżący stawił się bez pełnomocnika, który – wobec nieprzedłożenia w uzupełnieniu braków wniosku pełnomocnictwa procesowego do reprezentowania skarżącego – nie został zawiadomiony przez sąd o terminie posiedzenia. Od wskazanego wyżej postanowienia skarżący złożył apelację, zarzucając m.in. nieważność postępowania ze względu na niezawiadomienie pełnomocnika skarżącego o terminie posiedzenia, co skutkowało pozbawieniem skarżącego możliwości obrony jego praw.
Postanowieniem z 31 stycznia 2017 r., sygn. akt […], Sąd Okręgowy w Ś. II Wydział Cywilny Odwoławczy oddalił apelację skarżącego. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że w sprawie skarżącego doszło do wadliwego wezwania skarżącego do usunięcia braków formalnych wniosku, które to wezwanie powinno było zostać skierowane do pełnomocnika skarżącego. Wadliwość ta skutkowała niewezwaniem na rozprawę pełnomocnika skarżącego, dla którego brak było pełnomocnictwa w aktach sprawy. Jednocześnie w uzasadnieniu przesądzono, że nie można uznać, by w postępowaniu tym skarżący został pozbawiony swoich praw, bowiem został on przesłuchany, brał udział w rozprawie i składał wnioski, nie żądając przy tym odroczenia rozprawy z uwagi na nieobecność pełnomocnika.
3. Skarżący wskazał, że rozstrzygnięcie zawarte w postanowieniu Sądu Okręgowego w Ś. z 31 stycznia 2017 r. bezpośrednio narusza konstytucyjne prawo skarżącego do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, rozumiane jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej. Do upatrywanego naruszenia doszło, zdaniem skarżącego, poprzez odmówienie mu prawa do bycia reprezentowanym przez pełnomocnika na rozprawie kończącej rozpatrzenie jego sprawy z uwagi na wadliwe zawiadomienie pełnomocnika o terminie posiedzenia. Skarżący wyjaśnił, że kwestionuje niekonstytucyjność skarżonej normy z uwagi na brak odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Wstępne rozpoznanie skargi służy wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań i usunięcie braków, które zawiera, nie jest możliwe bądź braki nie zostały usunięte w terminie lub skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna.
- 2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji warunkiem merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest naruszenie przysługujących skarżącemu praw lub wolności konstytucyjnych przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji publicznej wydane na podstawie zakwestionowanego w skardze aktu normatywnego. Dopuszczalność badania postawionego w skardze konstytucyjnej zarzutu niezgodności określonej regulacji prawnej z Konstytucją jest więc uzależniona od tego, czy zakwestionowany akt normatywny stanowił podstawę wydania ostatecznego orzeczenia odnoszącego się do praw lub wolności konstytucyjnych skarżącego, a także czy swoją treścią determinował naruszenie tych praw lub wolności.
- 3. W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna nie spełnia przesłanek warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie.
- 3.1. Jak stanowi zakwestionowany art. 379 pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.), nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.
Skarżący przedmiotem swojego zarzutu czyni niezastosowanie („niewłaściwe zastosowanie”) w jego sprawie art. 379 pkt 5 k.p.c. i brak uznania, że doszło w niej do nieważności postępowania ze względu na pozbawienie skarżącego możności obrony swoich praw.
Wskazał, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego art. 379 pkt 5 k.p.c. znajdzie zastosowanie jedynie w sytuacji całkowitego pozbawienia strony możliwości obrony praw, a nie w razie wystąpienia jedynie utrudnienia w tym zakresie wynikającego np. z działania przez stronę bez fachowego pełnomocnika. Jak zauważył skarżący, sam kwestionowany przepis nie zawiera wzmianki o tym, by przesłanką nieważności było całkowite pozbawienie możności obrony praw strony.
Trybunał stwierdza, że sformułowany przez skarżącego zarzut nie dotyczy niekonstytucyjności podstawy normatywnej rozstrzygnięcia sądu, lecz odnosi się wyłącznie do sposobu jej zastosowania przez sąd. Jako taki nie poddaje się badaniu w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (art. 79 ust. 1 Konstytucji). Trybunał wielokrotnie wyjaśniał, że jego zadaniem jest ocena konstytucyjności przepisów, mająca na celu wyeliminowanie z systemu prawnego tych z nich, które są niezgodne z Konstytucją.
Nie należy natomiast do kompetencji Trybunału ocena prawidłowości ustaleń sądów (np. związanych ze stanem faktycznym) ani kontrola sposobu wykładni obowiązujących przepisów przez organy orzekające w indywidualnych sprawach bądź kontrola sposobu zastosowania czy też niezastosowania obowiązujących przepisów (zob. np. postanowienia TK z: 26 lutego 1999 r., Ts 156/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 105; 21 czerwca 2000 r., Ts 33/00, OTK ZU nr 6/2000, poz. 222; 9 grudnia 2009 r., Ts 83/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 15 oraz 30 stycznia 2017 r., Ts 157/16, OTK ZU B/2018, poz. 97).
Mając na uwadze powyższe, Trybunał odmówił – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK w związku z art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 53 pkt 1 u.o.t.p. TK – nadania skardze dalszego biegu.
3.2. Bez względu na zaistnienie powyższej okoliczności, stanowiącej samoistną przesłankę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, Trybunał stwierdza, że skarżący nie wskazał sposobu naruszenia prawa do sądu przez przepis powołany jako przedmiot kontroli.
Skarżący nie uprawdopodobnił, że normatywna treść zaskarżonego przepisu nie czyni zadość konstytucyjnym obowiązkom nałożonym na ustawodawcę, mającym gwarantować skarżącemu realizację jego prawa. Brak jest tym samym uzasadnienia, że upatrywane przez skarżącego naruszenie przysługującego mu prawa wynika z brzmienia zaskarżonego przepisu.
Okoliczność powyższa jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 pkt 2 u.o.t.p. TK – podstawą odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.
POUCZENIE 18
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.