Postanowienie Trybunału Konstytucyjnegoz 16 września 2026 r., sygn. akt SK 77/24

Uzasadnienie

I 1

1. 1. W skardze konstytucyjnej z 26 maja 2023 r. M.L. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie niezgodności:
2. 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: u.z.c.z.) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
3. 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji;
4. 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji.
5. 2. Skarżący jest opiekunem prawnym małoletniej córki urodzonej w 2013 r. Ciąży na nim obowiązek poddania małoletniej córki obowiązkowym szczepieniom ochronnym. O powyższym wymogu Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny (dalej: PPIS) upomniał skarżącego w piśmie z 2015 r. 6

W następstwie niezrealizowania obowiązku szczepiennego, PPIS wystawił tytuł wykonawczy, określając treść obowiązku spoczywającego na skarżącym jako „poddanie obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciwko gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy, tężcowi i krztuścowi, poliomyelitis oraz inwazyjnemu zakażeniu haemophilus infuenzae typu b – małoletniej”. Tego samego dnia PPIS wystąpił do wojewody z wnioskiem o przeprowadzenie egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym. Postanowieniem z 2015 r. wojewody nałożył na skarżącego grzywnę w wysokości 300,00 zł. 7

Skarżący zaskarżył to postanowienie do Ministra Zdrowia, który postanowieniem z 2018 r. utrzymał w mocy postanowienie wojewody.

Na postanowienie MZ skarżący wniósł skargę, którą Wojewódzki Sąd Administracyjny (dalej: WSA) oddalił wyrokiem z 2019 r. W uzasadnieniu wskazał, że „obowiązek szczepień ochronnych jest uregulowany prawnie i ma ścisły związek z zapobieganiem szerzenia się chorób zakaźnych u osób przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest konstytucyjnym obowiązkiem władz publicznych (zob. art. 68 ust. 4 Konstytucji RP). W ramach realizacji tego obowiązku państwo opracowuje Program Szczepień Ochronnych, który co roku jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji epidemiologicznej, a do którego to programu odsyła § 5 ww. rozporządzenia” (wyrok WSA, s. 11-12).

Wyrokiem z 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu do wyroku NSA wskazał, że „art. 17 ust. 11 ww. ustawy ustawodawca zawarł delegację ustawową dla Głównego Inspektora Sanitarnego do ogłoszenia w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, który powinien zawierać szczegółowe wskazania dotyczące stosowania poszczególnych szczepionek. Jednak ogłoszenie tego Komunikatu nie ma wpływu na istnienie obowiązku wynikającego z mocy prawa. Komunikat wskazuje jakie szczepienia i jakim czasie powinno poddać się określone osoby. Wyznaczenie maksymalnej granicy wieku w § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, przy obowiązującej regulacji ustawowej Programu Szczepień Ochronnych, nie pozwala na określenie przez zobowiązanego lub osoby odpowiedzialnej za wykonanie przez zobowiązanego czasu poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu. W komunikacie Głównego Inspektora Nadzoru Sanitarnego okres czasu, w którym powinny zostać podane dzieciom poszczególne szczepionki jest wiążący i stanowi o wymagalności obowiązku” (wyrok NSA, s. 11-12).

2.1. Zdaniem skarżącego kwestionowane w skardze konstytucyjnej przepisy „prowadzą do naruszenia wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP zasady dostatecznej określoności przepisów prawa, prawa do prywatności z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, jak również art. 87 Konstytucji przewidującego zamknięty katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego, do którego nie wchodzi akt o nazwie «komunikat»” (skarga, s. 4).

W ocenie skarżącego „Program szczepień ochronnych wydawany przez Głównego Inspektora Sanitarnego nie mieści się w katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego, może mieć zatem wyłącznie charakter prawa wewnętrznego, obowiązującego jedynie jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu. Akt tego rodzaju nie może stanowić podstawy decyzji wobec obywateli. Jest on jedynie aktem stosowania prawa, w ramach którego nie mogą być nakładane na obywateli obowiązki. (…) W tym zakresie Komunikat GIS nakłada na obywateli nowy obowiązek, a zatem zgodnie z art. 87 Konstytucji musi mieć formę co najmniej rozporządzenia” (skarga, s. 6-7).

Skarżący uznał, że „wprowadzenie obowiązku szczepień nie było niezbędne, gdyż ryzyko wystąpienia epidemii chorób zakaźnych (…) nie jest realne a istnieją inne środki nie ingerujące w prawo do prywatności, które również pozwalają na zapobieżenie ich występowaniu (np. szczepienia akcyjne). Również art. 68 ust. 4 Konstytucji RP nakazujący władzom publicznym zwalczać choroby epidemiczne nie przesądza czy środki zwalczania chorób epidemicznych powinny być stosowane na zasadzie dobrowolności, zgodnie z zasadą prawa do samostanowienia (art. 47 Konstytucji RP), czy przymusu leczniczego” (skarga s. 10).

Skarżący stwierdził, że „wprowadzenie obowiązkowych szczepień ochronnych z jednej strony bez uzasadnienia medycznego ku temu, bez powołania funduszu odszkodowawczego stanowi naruszenie art. 47 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji” (skarga, s. 10).

1. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 22 października 2024 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu.
2. 4. Prokurator Generalny w piśmie z 22 lipca 2025 r. poinformował, że „brak jest uzasadnienia do przedstawienia przez Prokuratora Generalnego stanowiska”.

II 14

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Uwagi wstępne.

Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego na każdym etapie postępowania niezbędna jest kontrola, czy nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek wydania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania (zob. zamiast wielu, wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i powołane tam orzecznictwo TK). W wypadku stwierdzenia przeszkody formalnej na etapie merytorycznego rozpoznania skargi Trybunał umarza postępowanie, ponieważ pozytywny wynik wstępnej kontroli skargi nie przesądza definitywnie o dopuszczalności późniejszego jej rozpoznania co do istoty sprawy (zob. postanowienie pełnego składu TK z 15 listopada 2018 r., sygn. SK 5/14, OTK ZU A/2018, poz. 66).

1. 2. Przedmiot i wzorce kontroli.

W petitum skargi konstytucyjnej skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 1 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; obecnie:

Dz. U. z 2025 r. poz. 1675; dalej: u.z.c.z.) oraz § 3 i § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzorcami kontroli.

Zaskarżone przepisy mają następującą treść:

1. 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.c.z.: „[o]soby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do: (…) poddawania się (…) szczepieniom ochronnym”;
2. 2) art. 17 ust. u.z.c.z.: „[o]soby, określone na podstawie ust. 10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej «obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi»”; uzupełnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 10 pkt 2 u.z.c.z.: „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia:

(…) osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku szczepień ochronnych”. Z kolei art. 17 ust. 10 pkt 1 u.z.c.z.

stanowi, że „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia: (…) wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych”;

1. 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z.: „Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochronnych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10 oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację tego programu”;
2. 4) § 3 rozporządzenia MZ określał „[o]bowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw:

1. 1) błonicy obejmuje:
2. a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, 26
3. b) osoby ze stycznością z chorymi na błonicę;
4. 2) gruźlicy obejmuje dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 15 roku życia;
5. 3) inwazyjnemu zakażeniu Haemophilus influenzae typu b obejmuje dzieci od 7 tygodnia życia do ukończenia 6 roku życia;
6. 4) inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae obejmuje dzieci i młodzież od 2 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
7. 5) krztuścowi obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia;
8. 6) nagminnemu zakażeniu przyusznic (śwince) obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
9. 7) odrze obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
10. 8) ospie wietrznej obejmuje:
11. a) dzieci do ukończenia 12 roku życia:

35 – z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, 36 – z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, 37 – zakażone HIV, 38 – przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, 39

1. b) dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia osób określonych w lit. a, które nie chorowały na ospę wietrzną, 40
2. c) dzieci do ukończenia 12 roku życia, inne niż wymienione w lit. a i b, przebywające w: 41 – zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, 42 – zakładach opiekuńczo-leczniczych, 43 – rodzinnych domach dziecka, 44 – domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, 45 – domach pomocy społecznej, 46 – placówkach opiekuńczo-wychowawczych, 47 – regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, 48 – interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych, 49
3. d) dzieci, inne niż wymienione w lit. a-c, przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych;
4. 9) ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia;
5. 10) różyczce obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia;
6. 11) tężcowi obejmuje:

1. a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, 54
2. b) osoby zranione, narażone na zakażenie;
3. 12) wirusowemu zapaleniu wątroby typu B obejmuje:

1. a) dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia, 57
2. b) uczniów szkół medycznych lub innych szkół prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, 58
3. c) studentów uczelni medycznych lub innych uczelni, prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, 59
4. d) osoby szczególnie narażone na zakażenie w wyniku styczności z osobą zakażoną wirusem zapalenia wątroby typu B, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, 60
5. e) osoby zakażone wirusem zapalenia wątroby typu C, 61
6. f) osoby wykonujące zawód medyczny narażone na zakażenie, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, 62
7. g) osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min oraz osoby dializowane;
8. 13) wściekliźnie obejmuje osoby mające styczność ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny;
9. 14) zakażeniom wywołanym przez rotawirusy obejmuje dzieci po ukończeniu 6 tygodnia życia do ukończenia 32 tygodnia życia”;
10. 5) § 5 rozporządzenia MZ stanowił, że „[o]bowiązkowe szczepienia ochronne są prowadzone zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi”.

Skarżący w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. a także § 3 rozporządzenia MZ wskazał wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym). Jeżeli chodzi o art. 17 ust. 11 u.z.c.z.

w związku z § 5 rozporządzenia MZ skarżący wniósł o stwierdzenie ich niezgodności z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji.

1. 3. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej.
2. 3.1. Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest uwarunkowane ustaleniem, czy spełnia ona wymagania procesowe, o których stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, a które zostały dookreślone w art. 53 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).

Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Z tego przepisu oraz art. 53 u.o.t.p.TK wynikają przesłanki wymagane do merytorycznego rozpoznania skargi przez Trybunał.

Po pierwsze, przedmiotem zaskarżenia skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis ustawy lub innego aktu normatywnego.

Przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego nie są zatem akty stosowania prawa, a więc orzeczenia lub ostateczne decyzje zapadłe w indywidualnej sprawie skarżącego, lecz akty normatywne, na podstawie których rozstrzygnięcia te zostały wydane (por. postanowienia i wyroki TK z: 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101; 13 października 2008 r., sygn. SK 20/08, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 146; 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 17 listopada 2009 r., sygn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 117; 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 28 lutego 2012 r., sygn. SK 27/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 20; 7 maja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37; 28 lutego 2018 r., sygn. SK 45/15, OTK ZU A/2018, poz. 12).

Po drugie, choć przedmiotem skargi jest przepis prawa, nie można w niej jednak kwestionować zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w indywidualnej sprawie. Skarga konstytucyjna nie jest bowiem środkiem abstrakcyjnej kontroli zgodności z Konstytucją. Aby skarżący mógł skutecznie zakwestionować tę zgodność, najpierw sąd lub organ administracji publicznej musi wydać ostateczne orzeczenie w jego sprawie, i to z zastosowaniem kwestionowanej regulacji. Warunkiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest więc określenie zaskarżonego przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej został bowiem oparty na zasadzie konkretności i subsydiarności.

Skarżący nie może zatem zakwestionować zgodności z Konstytucją aktu normatywnego w oderwaniu od indywidualnej sprawy, w której na mocy konkretnego aktu stosowania prawa doszło do naruszenia jego wolności lub praw albo obowiązków określonych w Konstytucji.

Zaskarżonemu przepisowi można postawić zarzut pominięcia prawodawczego, jednakże może on być merytorycznie rozpoznany tylko wtedy, gdy spełnia określone w ugruntowanym orzecznictwie Trybunału wymagania. Kognicja Trybunału w zakresie kontroli pominięcia prawodawczego jest bowiem instytucją wyjątkową, dlatego dopuszczające ją przesłanki procesowe muszą być spełniane w całości oraz ściśle.

Po trzecie, do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej niezbędne jest określenie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zostały naruszone przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji publicznej, wydane na podstawie zaskarżonego przepisu czy przepisów aktu normatywnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK).

Po czwarte, skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności z Konstytucją kwestionowanych przepisów z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).

3.2. W punkcie pierwszym petitum skargi konstytucyjnej podniesiono zarzut niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jednakże powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na prawa i wolności konstytucyjne skarżącego, ale na prawa i wolności jego dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżący podlega obowiązkowi szczepiennemu.

Jednocześnie skarżący nie sformułował zarzutów związanych z jego odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego dziecka (zob. wyrok TK z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, OTK ZU A/2023, poz. 50). W przedmiotowym zakresie skarżący nie miał zatem legitymacji do wniesienia skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 2 grudnia 2015 r., sygn. SK 36/14, OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 189; 5 lipca 2023 r., sygn. SK 95/20, OTK ZU A/2023, poz. 67; 18 października 2023 r., sygn. SK 49/23, OTK ZU A/2023, poz. 79; 14 listopada 2023 r., sygn. SK 82/23, OTK ZU A/2023, poz. 89; 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 57/23, OTK ZU A/2023, poz. 107; 6 marca 2024 r., sygn. SK 2/24, OTK ZU A/2024, poz. 32; 6 marca 2024 r., sygn. SK 45/23, OTK ZU A/2024, poz. 33; 11 kwietnia 2024 r., sygn. SK 69/23, OTK ZU A/2024, poz. 38; 11 kwietnia 2024 r. sygn., SK 71/23, OTK ZU A/2024, poz. 39; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 51/23, OTK ZU A/2024, poz. 41; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 70/23, OTK ZU A/2024, poz. 42; 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/23, OTK ZU A/2024, poz. 49; 8 maja 2024 r., sygn. SK 92/23, OTK ZU A/2024, poz. 50; 8 maja 2024 r., sygn. SK 44/23, OTK ZU A/2024, poz. 48; 18 września 2024 r., sygn. SK 49/24, OTK ZU A/2024, poz. 78; 24 września 2024 r., sygn. SK 79/23, OTK ZU A/2024, poz. 80), dlatego wydanie w tym zakresie wyroku było niedopuszczalne, a postępowanie należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK).

3.3. W punkcie drugim petitum skargi zażądano stwierdzenia niezgodności ze wskazanymi przepisami Konstytucji § 3 rozporządzenia MZ. Rozporządzenie to zostało uchylone 1 października 2023 r. W czasie rozpoznawania skargi konstytucyjnej przez Trybunał obowiązywało już rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 782). Postępowanie w zakresie oceny zarzutów postawionych w punkcie drugim petitum skargi konstytucyjnej należało zatem umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). W tym zakresie nie miał zastosowania art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK z uwagi na braki formalne uzasadnienia skargi, które uniemożliwiły merytoryczne rozstrzygnięcie czy przedmiot kontroli naruszył określone konstytucyjne wolności lub prawa.

3.4. Sformułowany w punkcie trzecim petitum skargi konstytucyjnej zarzut niezgodności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji był już przedmiotem oceny przez Trybunał Konstytucyjny. W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że „[a]rt. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Przepisy te we wskazanym zakresie utraciły moc obowiązującą po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie. Ogłoszenie wyroku w Dzienniku Ustaw nastąpiło 12 maja 2023 r. Wydanie wyroku w przedmiotowym zakresie było zatem zbędne (ne bis in idem), dlatego postępowanie w nim podlegało umorzeniu (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).

Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

Zdanie odrębne

79 sędziego TK Jarosława Wyrembaka 80 do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego 81 z dnia 16 września 2026 r., sygn. akt SK 77/24 82

Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 16 września 2026 r., sygn. SK 77/24.

Podzielam pogląd składu orzekającego o konieczności umorzenia postępowania w zakresie zarzutu niekonstytucyjności art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie w sprawie szczepień) w związku z wydaniem przez Trybunał wyroku z 9 maja 2023 r. o sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50). W pozostałym zakresie nie zgadzam się z umorzeniem postępowania w niniejszej sprawie.

Warto zauważyć najpierw, co będzie miało znaczenie dla dalszych rozważań, że sprawa zakończona wyrokiem o sygn. SK 81/19 i niniejsza sprawa, do której składam zdanie odrębne, dotyczyły niemal identycznie skonstruowanych skarg konstytucyjnych. Pewne rozważania dotyczące wyroku o sygn. SK 81/19 mają więc znaczenie dla niniejszej sprawy. Jest tak w przypadku kwestii legitymacji skargowej. Uznanie w wyroku o sygn. SK 81/19 legitymacji skarżącej w zakresie zarzutu zawartego w punkcie 3 petitum skargi, a odmówienie tej samej skarżącej legitymacji skargowej w zakresie zarzutów zawartych w punktach 1 i 2 petitum skargi uważam za oczywisty błąd logiczny. Niestety, jest on – przynajmniej pośrednio – powielany w wielu kolejnych umorzeniach podobnych spraw, w tym w sprawie, do której zgłaszam zdanie odrębne, więc uznaję za zasadne wyjaśnienie mojego stanowiska w tej kwestii w niniejszym zdaniu odrębnym.

W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny stwierdził z jednej strony – w kontekście umorzenia zarzutów zawartych w pkt 1 i 2 petitum skargi z powodu braku legitymacji skargowej skarżącej – że „[s]karżąca nie wykorzystała w tym zakresie argumentacji dotyczącej naruszenia jej własnego prawa do prywatności, której postacią miałoby być prawo do podjęcia wolnej decyzji o tym, czy w sferze «dobra» dziecka mieści się poddanie go szczepieniom ochronnym. (…) Wobec braku dostatecznie wyraźnego wskazania przez skarżącą na istotę ciążącego na niej obowiązku na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz stosownej argumentacji, Trybunał nie był uprawniony do takiej rekonstrukcji skargi konstytucyjnej inicjującej niniejsze postępowanie, która pozwalałaby na jej merytoryczne rozpoznanie we wskazanym zakresie”. Z drugiej strony, w uzasadnieniu wyroku dotyczącego pkt 3 petitum skargi, Trybunał stwierdził, że „[w]ydanie postanowienia o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia wykonania obowiązku poddania dziecka skarżącej obowiązkowym szczepieniom ochronnym wiąże się z ograniczeniem wynikającego z art. 47 Konstytucji prawa do prywatności w postaci prawa do podjęcia wolnej decyzji o tym, czy w sferze «dobra» dziecka mieści się poddanie go szczepieniom ochronnym. Brak swobody podjęcia takiej decyzji przez osobę sprawującą prawną pieczę nad osobą małoletnią wynika z licznych przepisów ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Punktem wyjścia rekonstrukcji normy prawnej jest art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych”.

Z cytatów tych wynika bardzo wyraźnie, że problemem, jaki dostrzegł Trybunał, był brak wskazania przez skarżącą źródła jej odpowiedzialności za wykonanie obowiązku szczepiennego dziecka (tj. art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych) – ale tylko w przypadku pkt 1 i 2 petitum skargi. Tymczasem skarżąca przedstawiła w skardze zbiorczą argumentację w zakresie zarzutów dotyczących wszystkich trzech punktów petitum skargi, odnosząc ją do poszczególnych wzorców kontroli, w tym wspólnego dla wszystkich trzech zarzutów skargi art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Nie da się zatem logicznie wyjaśnić, dlaczego Trybunał nie uznał tego braku za istotny jedynie w zakresie pkt 3 petitum skargi i – wbrew wcześniejszemu twierdzeniu o braku własnego uprawnienia do rekonstrukcji skargi konstytucyjnej – samodzielnie „brak” ten wypełnił. I zrobił to, w moim przekonaniu, całkowicie słusznie i poprawnie, co dowodzi, że legitymację skargową skarżąca miała w całym zakresie skargi konstytucyjnej.

Co więcej, uznaję, że w związku z zasadą związania wyrokami Trybunału, które mają charakter ostateczny, uzasadnienie wyroku przeważa nad argumentacją rozwijaną dla uzasadnienia umorzenia postępowania.

Należy zatem przyjąć za wiążący argument potwierdzający legitymację skargową w tamtej i w podobnych sprawach.

Przechodząc na grunt sprawy, do której składam zdanie odrębne, pragnę podkreślić, że nie zgadzam się z oceną, iż w zakresie zarzutu zawartego w punkcie pierwszym petitum skargi skarżący nie miał legitymacji do wniesienia skargi konstytucyjnej. Trybunał stwierdził, że „powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na prawa i wolności konstytucyjne skarżącego, ale na prawa i wolności jego dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżący podlega obowiązkowi szczepiennemu. Jednocześnie skarżący nie sformułował zarzutów związanych z jego odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego dziecka”. Rozumienie tego cytatu w taki sposób, że Trybunał oczekiwałby postawienia przez skarżącego zarzutu wobec art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, trzeba byłoby uznać za kuriozalne. Nie jest jednak jasne, czy zdaniem Trybunału przepis ten powinien stać się przedmiotem kontroli, czy jedynie powinien zostać wymieniony w uzasadnieniu zarzutów.

Oczywiste jest, że celem skarżącego nie jest zrzucenie z siebie odpowiedzialności za dziecko w zakresie jego szczepień. Przeciwnie, skarżący rozumie, że odpowiedzialność ta wpisuje się w koncepcję władzy rodzicielskiej, na której oparte są relacje między rodzicami a dziećmi w polskim prawie rodzinnym. Zamiast więc oczekiwać zarzutu wobec art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, należy go potraktować jako wsparcie legitymacji skargowej skarżącego w niniejszej sprawie. Wszak w polskim systemie prawnym relacje rodzinne opierają się w dużej mierze na władzy rodzicielskiej, która zakłada m.in. to, że rodzic działa za dziecko, reprezentując jego interesy i broniąc jego praw.

Z kolei interesy i prawa dziecka mieszczą się w zakresie interesów i praw rodziny – w tym prawa do prywatności i stanowienia o rodzinie. Zasady te nie wynikają jedynie z art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, którego istotnie skarżący nie wskazał dla wzmocnienia swojej argumentacji.

Jestem jednak przekonany, że nie jest to powód, by uznać, że legitymacja skargowa mu w ogóle nie przysługuje.

Moje stanowisko w powyższej sprawie jest następujące:

Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skargę do Trybunału może wnieść, po pierwsze, „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”, a po drugie, przedmiotem kontroli może on uczynić tylko akt normatywny, „na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”.

Moim zdaniem, ocena spełnienia tych kryteriów wymagała w niniejszej sprawie wyjścia poza ramę ścisłego formalizmu i uwzględnienia konstytucyjnego nakazu ochrony dobra dziecka, które „stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu prawnego; pojęcie «praw dziecka» w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz zapewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bardzo ograniczonym zakresie” (wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69).

Nie ma wątpliwości, że obowiązek szczepień stanowi ingerencję w prawo do stanowienia o sobie oraz prawo do poszanowania integralności fizycznej i psychicznej człowieka, wchodzące w skład prawa do prywatności (zob. np. orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Solomakhin przeciwko Ukrainie i wskazane tam orzecznictwo, skarga nr 24429/03: „Trybunał przypomina, że zgodnie z jego orzecznictwem, integralność fizyczna osoby jest objęta pojęciem «życia prywatnego» (…). Trybunał podkreślał, że integralność cielesna osoby dotyczy najbardziej intymnych aspektów jej życia prywatnego, a obowiązkowa interwencja medyczna, nawet jeśli ma niewielkie znaczenie, stanowi ingerencję w to prawo (…). Przymusowe szczepienie – jako niedobrowolny zabieg medyczny – stanowi ingerencję w prawo do poszanowania życia prywatnego, które obejmuje integralność fizyczną i psychiczną osoby”).

Nie może być też wątpliwości, że w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej rodzic chroniony jest konstytucyjnym prawem do prywatności, które obejmuje nie tylko jego osobiste prawo do prywatności, lecz także prawo do prywatności rodziny – w tym dziecka, za które rodzic działa. O włączeniu kwestii szczepień w zakres wykonywania władzy rodzicielskiej zadecydował art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, na mocy którego rodzic ponosi odpowiedzialność za wypełnienie przez dziecko pozostające pod jego pieczą obowiązku poddawania się szczepieniom ochronnym. Jest niewątpliwym, że obowiązek szczepienia godzi w prawo do prywatności – skoro więc dziecko nie jest podmiotem, od którego egzekwuje się wykonanie tego obowiązku, to logiczny musi być wniosek, że w tym zakresie odpowiedzialnym za wykonanie obowiązku, jak i piastunem prawa do prywatności dziecka jest rodzic, działający w ramach autonomii w sprawowaniu władzy rodzicielskiej.

Trudno w tym zakresie nakreślić wyraźną granicę między działaniem w imieniu własnym a działaniem jedynie w imieniu dziecka. „Władczy” charakter działań rodziców wskazuje, że nie chodzi jedynie o czystą reprezentację. Rodzic wykonuje władzę rodzicielską we własnym imieniu, a nie w imieniu dziecka.

To prawa i obowiązki rodzica stanowią tytuł prawny, na mocy którego działa rodzic, często niezależnie od woli dziecka. Dopuszczalne jest zatem wskazywanie w takiej sytuacji zarówno na naruszenie prawa do prywatności dziecka, za które rodzic działa w ramach przysługującej mu władzy rodzicielskiej, jak i własnego prawa do ochrony życia prywatnego i rodzinnego, które w przypadku rodziców niejako rozpościera się na prawo do prywatności dziecka. Prawa podmiotowe rodzica oraz dziecka są w tym wypadku ze sobą „sprzężone”. Nie ma w tym zakresie, z punktu widzenia wartości konstytucyjnych, żadnych powodów wykluczających dopuszczalność rozpatrywanej skargi konstytucyjnej.

Dodatkowo należało, moim zdaniem, wziąć pod uwagę, że przymus szczepień dotyczy dzieci i stanowi ingerencję w ich integralność cielesną. Jest to ważny argument za przeprowadzeniem starannej kontroli takiej ingerencji.

Odnośnie do punktu 2 petitum skargi, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK, Trybunał umorzył postępowanie w związku z uchyleniem zaskarżonego rozporządzenia.

Trybunał uznał, że art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK nie miał zastosowania z uwagi na braki formalne skargi. Trybunał nie wyjaśnił, jakie to braki formalne „uniemożliwiły merytoryczne rozstrzygnięcie czy przedmiot kontroli naruszył określone konstytucyjne wolności lub prawa”. Jeśli chodziło jedynie o brak legitymacji skargowej, to za aktualne w tym zakresie uznaję moje zastrzeżenia wyrażone we wcześniejszych akapitach. Uważam, że przesłanka, o której mowa w art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK, została w niniejszej sprawie spełniona – należało ten przepis zastosować i rozpoznać sprawę z uwagi na konieczność ochrony konstytucyjnych wolności i praw.

Z powodów wskazanych powyżej zdecydowałem o zgłoszeniu zdania odrębnego do powołanego na wstępie postanowienia.