Uzasadnienie
- 1. Postanowieniem z 10 stycznia 2018 r., sygn. P 113/15 (OTK ZU A/2018, poz. 3), Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie dotyczące pytania prawnego Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach (dalej: sąd pytający), czy:
- 1) art. 119 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2013 r. poz. 482, ze zm.; dalej: k.w. lub kodeks wykroczeń), w brzmieniu obowiązującym od 9 listopada 2013 r., w zakresie, w jakim nie odnosi wartości skradzionej rzeczy, tj. 1/4 minimalnego wynagrodzenia, do daty popełnienia czynu, jest zgodny z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 42 ust. 1 w związku z art. 175 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 3
- 2) art. 2a § 4 w związku z art. 2a § 5 w związku z art. 119 § 1 k.w. w brzmieniu obowiązującym od 21 marca 2015 r., jest zgodny z art. 2 Konstytucji.
Dokonując analizy dopuszczalności merytorycznego rozpoznania pytania prawnego w sprawie o sygn. P 113/15, Trybunał dostrzegł dwa poważne uchybienia o charakterze formalnym, uniemożliwiające mu wydanie wyroku. Stwierdził, że sąd pytający, po pierwsze, nietrafnie powiązał z treścią art. 119 § 1 k.w. zarzuty dotyczące sposobu skonstruowania mechanizmu kontrawencjonalizacji, opisanego w art. 2a k.w., oraz, po drugie, w odniesieniu do art. 2a § 4 i 5 k.w. ograniczył się do sformułowania żądania dokonania przez Trybunał wykładni przepisów, do czego Trybunał nie jest uprawniony.
2. Niezależnie od konieczności umorzenia postępowania w sprawie o sygn. P 113/15 ze względów formalnych, Trybunał dostrzega, że obecne brzmienie zakwestionowanych przez sąd pytający art. 2a § 4 i 5 i art. 119 § 1 k.w. powoduje rozbieżności interpretacyjne.
Ich usunięcie jest – zdaniem Trybunału – niezbędne do zapewnienia spójności systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
- 3. Zdaniem Trybunału, wprowadzenie stałego mechanizmu kontrawencjonalizacji, opartego na przepisach budzących wątpliwości interpretacyjne, stanowi zagrożenie dla spójności systemu.
Po pierwsze, nie jest jasny zakres i skutek zastosowania art. 2a § 4 i 5 k.w. w aktualnym brzmieniu. Redakcja art. 2a § 4 zdanie pierwsze k.w., stanowiącego: „Jeżeli…, kara łączna traci moc.”, mogłaby wskazywać, że skutek ten następuje ex lege, bez potrzeby wydania stosownej decyzji przez sąd. Celowe byłoby wyraźne określenie, że – jak sugerował Prokurator Generalny w stanowisku w sprawie o sygn. P 113/15 odwołując się do art. 575 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) – skutek polegający na utracie mocy przez karę łączną powstaje dopiero po wydaniu przez sąd postanowienia o zmianie wyroku jednostkowego. Sądy wydające oba wyroki (jednostkowy i łączny) mają przy tym obowiązek oceny na podstawie art. 2a § 5 k.w., czy skutki kontrawencjonalizacji – w przypadku kary objętej wyrokiem łącznym – byłyby dla skazanego korzystniejsze, czy też nie.
Po drugie, wątpliwości interpretacyjne powstają na gruncie aktualnego brzmienia art. 119 § 1 k.w., który uzależnia kwalifikację czynu jako przestępstwa albo wykroczenia od podlegającego cyklicznym zmianom kryterium, jakim jest ustalane w drodze rozporządzenia minimalne wynagrodzenie za pracę. Przepis ten – w odróżnieniu od innych podobnych regulacji (np. art. 53 § 3 zdanie pierwsze ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2017 r. poz. 2226) – nie precyzuje przy tym, że decydująca o kwalifikacji czynu zabronionego jest ocena przedmiotu kradzieży według wysokości minimalnego wynagrodzenia z momentu popełnienia tego czynu.
Powiązanie obu kwestionowanych rozwiązań ustawowych, zawartych w art. 2a k.w., i w art. 119 § 1 k.w., może prowadzić do wniosku, że w następstwie każdorazowej (w praktyce: corocznej) zmiany w drodze rozporządzenia wartości minimalnego wynagrodzenia zachodzi potrzeba dokonywania przez sądy przeglądu wszystkich prawomocnych wyroków skazujących, w przypadku których orzeczone kary nie zostały jeszcze wykonane, i rozstrzygania w sprawie ewentualnej zamiany kar. Jeśli spełnione są przesłanki określone w art. 2a k.w., prawomocne wyroki upadają w zakresie dotyczącym kary. Cały proces ulega dodatkowej komplikacji, jeśli kary jednostkowe zostały połączone węzłem kary łącznej. Mechanizm kontrawencjonalizacji dotyka wówczas zarówno wyroków jednostkowych, jak i wyroku łącznego.
4. W ocenie Trybunału, konieczność dokonywania przez sądy cyklicznej weryfikacji zagraża – fundamentalnej dla porządku prawnego – wartości, jaką jest stabilność orzeczeń sądowych. Trybunał wyjaśniał już, że „[z]asada stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych jest ważnym elementem prawa do sądu i ma istotne znaczenie z punktu widzenia realizacji konstytucyjnych zasad bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa. Z tych względów podstawowe znaczenie ma takie ukształtowanie postępowania sądowego, aby zapadło w nim wiążące rozstrzygnięcie zgodne z prawem i nie zachodziła konieczność wzruszania prawomocnego orzeczenia” (wyrok z 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 77/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 39).
Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.