Uzasadnienie
Apelacja wnioskodawczyni okazała się zasadna.
Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i uznaje je za własne. W szczególności prawidłowo Sąd Rejonowy ustalił, że środki na nabycie przedmiotowej nieruchomości w całości pochodziły z majątku osobistego uczestnika.
Co do zasady w większości na aprobatę zasługują również rozważania prawne poczynione przez ten Sąd na kanwie ustaleń z zastrzeżeniem poniższych uwag.
Punktem wyjścia do oceny przedmiotowego zagadnienia winno być domniemanie przynależności przedmiotu nabytego w trakcie trwania małżeństwa do majątku wspólnego (art. 31 § 1 krio.). Domniemanie to może być obalone przez zainteresowanego małżonka przez wykazanie, że doszło do surogacji, o której mowa w art. 33 pkt 10 krio.
W piśmiennictwie wyrażane jest również zapatrywanie, zgodnie z którym działanie zasady surogacji może zostać wyłączone w treści czynności prawnej prowadzącej do nabycia przedmiotu majątkowego i zastąpione roszczeniem o zwrot nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny (por. J.S. Piątowski, w: System PrRodz, s. 380; E. Skowrońska-Bocian, w: Wierciński, Komentarz KRO, s. 347). Pogląd ten został również wyrażony w orzecznictwie (por. post. SO w Białymstoku z 4.2.2011 r., II Ca 23/11, Legalis). Wydaje się, że brak jest jednak podstaw do uznania dopuszczalności wyłączenia omawianej zasady wolą tylko jednego z małżonków. Mogłoby to prowadzić do nieakceptowanego przez drugiego małżonka nabycia przedmiotu majątkowego z jednoczesnym obciążeniem majątku wspólnego obowiązkiem zwrotu jego wartości.
Należy przypomnieć, że gdy chodzi o określenie przynależności przedmiotów majątkowych do majątku wspólnego, wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym decydujące znaczenie w tej mierze mają kryteria obiektywne, wynikające z unormowań KRO, a nie jednostronne oświadczenie małżonka będącego stroną umowy (tak K. Pietrzykowski, w: Pietrzykowski, Komentarz KRO, 2015, s. 250; M. Nazar, w: System PrPryw, t. 11, 2014, s. 337). Analogiczna zasada powinna być stosowana w przypadku nabywania przedmiotów do majątku osobistego [por. też G. Jędrejek, w: Prawo rodzinne (red. J. Jędrejek), Warszawa 2015, s. 202–203].
Natomiast wspólne zastrzeżenie małżonków o włączeniu przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego w sytuacji, gdy zasada surogacji przemawiałaby na rzecz przypisania go do majątku osobistego, może być postrzegane w kategoriach uznawanych za dopuszczalne przesunięć między majątkami. (por. Legalis: Komentarz do art. 33 krio. pod red. Osajda/Domański 2024, teza 58).
Jak zauważył Sąd Okręgowy w Poznaniu w uzasadnieniu postanowienia z dnia 22 grudnia 2023 (II Ca 1248/23) w doktrynie polskiego prawa rodzinnego przyjmuje się, że małżeńskie prawo majątkowe opiera się na zasadzie wolności umów (por. S. Szer, Prawo rodzinne w zarysie, Warszawa 1969, s.79-80). Obowiązujące przepisy k.r.o. zezwalają bowiem na umowne określenie, w sposób odmienny od przewidzianego przepisami ustroju ustawowego, zasad przynależności praw do majątków małżonków. Rozważając zagadnienie dopuszczalności zmiany przynależności przez małżonków praw majątkowych w ramach ustroju ustawowego należy rozróżnić dwie sytuacje:
- - możliwość odmiennego od wskazanego w ustawie określenia przynależności praw do majątków małżonków w momencie ich nabywania oraz
- - dopuszczalność dokonywania przesunięcia prawa już nabytego z jednego majątku do drugiego.
Zagadnienie możliwości odmiennego od wskazanego w k.r.o. określenia przynależności praw do majątków małżonków i to w chwili ich nabywania dotyczy wpływu woli nabywającego małżonka (małżonków) na przynależność prawa do określonej masy majątkowej. Odpowiedzi na to pytanie dostarcza, jak wskazuje A. D. (w: Ustawowy ustrój majątkowy małżeński, Wyd. PAN 1985r., s. 54 i n.), treść art. 45 § 1 k.r.o. Norma ta dotyczy także przypadków nabywania praw za środki pochodzące z różnych majątków małżonków. W przypadku odpłatnej czynności prawnej dokonywanej przez małżonków nabywane prawo majątkowe wchodzi w skład majątku, który wskazują przepisy k.r.o., chyba że z treści czynności prawnej wynika wola małżonka (małżonków) zaliczenia tego prawa do innego majątku. O dopuszczalności zmiany przynależności prawa do majątków małżonków winien decydować podmiot majątku, do którego weszłoby nabywane prawo na podstawie przepisów k.r.o., a więc o przesunięciu prawa z majątku osobistego do wspólnego – małżonek, do którego należy majątek osobisty, a z majątku wspólnego do osobistego – oboje małżonkowie.
Sąd Okręgowy stoi na stanowisku, że treść czynności prawnej i zawarte w niej oświadczenie małżonków może uchylić surogację – małżonkowie (w szczególności małżonek, z majątku osobistego którego pochodzą środki na nabycie nieruchomości) mogą zdecydować, że przedmiot nabywany ze środków pochodzących z majątku osobistego jednego z nich wejdzie do majątku wspólnego. Oświadczenie tej treści może zostać zawarte w akcie notarialnym obejmującym czynność prawną skutkującą nabyciem przedmiotu.
W przedmiotowym wypadku w akcie notarialnym zostało zawarte oświadczenie obojga małżonków, a więc i uczestnika, mających pełną świadomość, że środki, za które nabywana jest nieruchomość pochodzą z majątku osobistego uczestnika, o pochodzeniu środków z majątku wspólnego oraz zgodny wniosek obojga małżonków będących stroną umowy o wpis w KW prawa własności na rzecz małżonków na prawach wspólności ustawowej.
Z treści tej czynności prawnej wynika zatem, że wolą małżonków (w tym uczestnika w szczególności) było włączenie tego składnika do majątku wspólnego. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że zawarte w akcie notarialnym oświadczenie obojga małżonków (a więc także zainteresowanego uczestnika) było niezgodne z prawdą. Wola uczestnika włączenia nabywanej nieruchomości do majątku wspólnego, wbrew zasadzie surogacji, nie budzi wątpliwości. Wymaga podkreślenia, że uczestnik, poza twierdzeniem (wykazanym), że środki na nabycie nieruchomości pochodziły z jego majątku osobistego, nie przedstawił żadnej argumentacji i motywów złożenia oświadczeń tej treści w akcie notarialnym. Dodatkowo od początku postępowania uczestnik pierwotnie prezentował stanowisko, że nieruchomość weszła do majątku wspólnego i domagał się jej przyznania na wyłączną własność bez obowiązku spłat lub dopłat.
W konsekwencji nieruchomość, na skutek woli obojga małżonków wyrażonej przy jej nabyciu weszła do majątku wspólnego, a to oznacza, że nie zachodzi niezgodność między rzeczywistym stanem prawnym a stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej.
W tym stanie rzeczy należało na podstawie art. 386 § 1 kpc. w zw. z art. 13 § 2 kpc. zmienić zaskarżone postanowienie i oddalić wniosek uczestnika.
Ryszard Małecki