Uzasadnienie
Decyzją z 29 maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.. zobowiązał C. H. do zwrotu nienależnie pobranej emerytury za okres od 01.06.2018 r. do 31.05.2021 r. w kwocie 27 369,24 zł.
Odwołanie od decyzji złożyła C. H. wnosząc o zmianę decyzji i zwolnienie odwołującej od obowiązku zwrotu wypłaconego świadczenia wskazując na brak podstaw do przyjęcia pobierania nienależnie świadczenia.
Jako alternatywny wniosek – na wypadek nieuwzględnienia zarzutu – odwołująca wniosła o rozłożenia płatności przypisanej do zwrotu kwoty na raty.
Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania.
Sąd ustalił i zważył co następuje
Odwołująca C. H. urodzona (...), pobierała emeryturę z ubezpieczenia emerytalnego poczynając od 1 lutego 2018 r. tj. od miesiąca złożenia wniosku o emeryturę. W złożonym 26 lutego 2018 r. wniosku o emeryturę podpisanego przez odwołującą, na stronie 4. wniosku zawierającej oświadczenie wnioskodawcy o złożonych wcześniej wnioskach o świadczenia, o pobieranych świadczeniach oraz instytucjach wypłacających świadczenia, odwołująca zaznaczył tylko pole „ Nie dotyczy” co do złożonych wniosków oraz pobieranych świadczeń. Tak wypełniony wniosek został załatwiony decyzją z 15 marca 2018 r. przyznająca odwołującej prawo do emerytury od 1 lutego 2018 r. wraz z jej wypłatą od tego dnia.
26 kwietnia 2021 r. do organu rentowego wpłynęło pismo Placówki Terenowej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 21 kwietnia 2021 r. informujące, że odwołująca od września 1995 r. pobiera rentę rolniczą z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz podającym aktualną kwotę wypłacanej renty.
Decyzją z 1 czerwca 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.. wstrzymał odwołującej poczynając od 1 czerwca 2021 r. wypłatę emerytury wskazując, że odwołującej nie przysługuje prawo do pobierania dwóch świadczeń. Ostatecznie od 1 czerwca 2021 r. wypłacana była odwołującej renta rolnicza z uwagi na wyższą kwotę renty niż kwota emerytury.
dowód: akta ZUS, częściowo zeznania odwołującej.
Ustalając powyższy stan faktyczny sąd nie dał wiary twierdzeniom odwołującej o informowaniu organu rentowego o pobieraniu renty rolniczej. W aktach rentowych brak jest jakiejkolwiek wzmianki o złożeniu przez odwołującą takiej informacji. Z kolei okoliczność w jakich został sporządzony wniosek oraz jak został złożony wskazuje na brak jakiekolwiek udziału pracownika ZUS w sporządzaniu treści zawartych we wniosku z lutego 2018 r. W tych warunkach fizyczna treść wniosku o emeryturę stanowiła podstawę do przyjęcia jakiego rodzaju informacje zastały przez odwołującą składane przy ubieganiu się o przyznanie prawa do emerytury.
Sąd zważył, co następuje
W myśl art. 96 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w przypadku zbiegu prawa do pobierania świadczeń u jednej osoby z tytułu prawa do emerytury z prawem do renty z ubezpieczenia społecznego rolników stosuje się odrębne przepisy. Przepis art. 33 ust. 2 w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2025 r. ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że w razie zbiegu prawa do emerytury lub renty przysługującej na podstawie ustawy z prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia społecznego, uprawnionemu wypłaca się jedno wybrane przez niego świadczenie, z zastrzeżeniem ust. 4 (który, w sprawie nie ma zastosowania). Przepis art. 33 ust. 2 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników reguluje zatem kwestię zbiegu prawa do świadczenia w sytuacji, w której jedna i ta sama osoba spełnia warunki do przyznania więcej niż jednego świadczenia (emerytury lub renty) z różnych systemów ubezpieczeniowych, przy czym wybór świadczenia należy do sfery autonomii ubezpieczonej/ubezpieczonego uprawnień i nie podlega kontroli organu rentowego i sądów.
Nie ulega wątpliwości, że na gruncie przywołanych wyżej uregulowań, odwołującej przysługiwało w okresie objętym zaskarżoną decyzją tylko jedno świadczenie. Brak informacji odwołującej o wyborze jednego z dwóch świadczeń jako podlegających wypłacie sprawił o uprawnionym podjęciu przez KRUS wypłaty renty rolniczej jako świadczenia korzystniejszego z uwagi na wysokość porównywalnych kwot; renta rolnicza była kwotowo wyższa niż kwota emerytury. To z kolei sprawiło, że wypłacane kwoty z tytułu emerytury odwołującej nie przysługiwały. Były zatem nienależnym świadczeniem.
Zgodnie z art.138 ust 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, zobowiązana jest do ich zwrotu; za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu powyższego uregulowania uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Odwołująca w trakcie procesu nie zaprzeczała okoliczności, że pobrała świadczenie w podawanej przez ZUS wysokości. Nie zaprzeczyła także uzyskania informacji zawartych w części decyzji przyznającej prawo do emerytury o konieczności informowania ZUS o pobieraniu renty z innego tytułu.
W ocenie Sądu orzekającego, nie ulega więc żadnej wątpliwości, że wnioskodawczyni była prawidłowo pouczona przez organ rentowy o konieczności udzielania informacji o pobieraniu świadczenia z innego tytułu ubezpieczeń społecznych.
Dla oceny czy w tych warunkach odwołująca zobowiązana jest do zwrotu całego świadczenia wskazanego w decyzji istotne są zatem informacje jakie odwołująca składała w ZUS-ie. Przede wszystkim odwołująca składając wniosek o emeryturę, nie powiadomiła Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o tym, że pobiera z KRUS rentę rolniczą. Nie uczyniła tego po otrzymaniu decyzji przyznającej prawo do emerytury mimo, że w pouczeniu takie powinności zostały zawarte.
Nie powstała sytuacja o jakiej jest mowa w art.138 ust. 4 cytowanej ustawy o emeryturach i rentach … Organ rentowy uzyskał więc prawo do żądania zwrotu renty za okres wskazany w decyzji.
W prawie ubezpieczeń społecznych, w którym pojęcie nienależnego świadczenia obejmuje także delikt wyłudzenia świadczeń, obowiązek zwrotu - ograniczony do wypadków, w których wzbogacony przyjął świadczenia w złej wierze, wiedząc, że mu się one nie należą - dotyczy osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. "Błąd" wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń. Istotną cechą konstrukcyjną tego rodzaju "błędu", odróżniającą go od innych uchybień organów rentowych lub odwoławczych, jest istnienie mylnego wyobrażenia organu o stanie uprawnień wnioskodawcy, które powstało na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. Przesłanka "świadomego wprowadzenia w błąd" nawiązuje do zagadnienia winy osoby pobierającej świadczenie, więc świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie zainteresowanego przyjmujące postać dolus directus lub dolus eventualis, również w formie przemilczenia.
Judykatura zakreśla szeroko ramy zachowań kwalifikowanych jako świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego lub odwoławczego. Zalicza do nich bezpośrednie oświadczenie nieprawdy we wniosku zainteresowanego poprzez posłużenie się dokumentem zawierającym nieprawdziwe informacje lub posłużenie się oświadczeniami świadków ze świadomością, że nie są prawdziwe, przemilczenie przez wnioskodawcę faktu mającego wpływ na prawo do świadczeń, złożenie wniosku w sytuacji oczywiście nieuzasadniającej powstania prawa do świadczenia oraz okoliczność domniemanego współdziałania wnioskodawcy z innymi podmiotami we wprowadzeniu w błąd organu rentowego, podanie we wniosku nieprawdziwej informacji, że wnioskodawca nie pobiera innych świadczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2001 r. II UKN 309/2000; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2000 r. II UKN; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1999 r. II UKN 406/98).
Jednocześnie Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że ustalenia organów i sądów - we wskazanym wyżej zakresie - winny zmierzać do wykazania, że fałszywe przeświadczenie organu rozpoznającego sprawę o istniejącym stanie rzeczy zostało wywołane zamierzonym działaniem świadczeniobiorcy skierowanym na uzyskanie świadczenia nienależnego.
Jak wynika z wyżej zaprezentowanych ocen do poboru przez ubezpieczonego nienależnego świadczenia dochodzi również w konsekwencji tzw. przemilczenia, (tak np. K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Komentarz do ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ABC 2009) gdzie ubezpieczony świadomie nie wykazuje we wniosku o emeryturę oraz w kwestionariuszu dotyczącym okresów składkowych i nieskładkowych, w dacie jego złożenia zatrudnienia co powoduje brak wiedzy o tym zatrudnieniu po stronie organu rentowego i w konsekwencji ustalenie prawa do emerytury i wypłatę świadczenia emerytalnego, pomimo niespełniania przez ubezpieczonego ustawowych przesłanek. W takim przypadku nie może być mowy o nieświadomym i niezawinionym działaniu ubezpieczonego.
Organ rentowy nie jest również zobowiązany z urzędu ustalić, czy nie zachodzą negatywne przesłanki przyznania ubezpieczonemu prawa do emerytury. Stosownie do treści art. 116 ust. 1 i 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że ustawa stanowi inaczej, a do wniosku tego powinny być dołączone dowody uzasadniające prawo do świadczeń i ich wysokości, określone w drodze rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Obowiązek przedłożenia przez ubezpieczonego dowodów uzasadniających prawo i wysokość świadczenia oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na składającym wniosek. (por. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 marca 2001 r. II UKN 297/2000 OSNAPiUS 2002/23 poz. 577). Powyższa zasada dotyczy zarówno konieczności wykazania pozytywnych przesłanek warunkujących ustalenie prawa do danego świadczenia, jak również - w sytuacjach spornych - udowodnienia, że nie zachodzą przesłanki negatywne.
W poprzednim i aktualnym stanie prawnym, w związku z regulacjami ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jak również rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno – rentowe (Dz. U. z 2011 r. Nr 237, poz. 1412 z późn. zm.) postępowanie w sprawie tych świadczeń odbywa się zasadniczo w oparciu o dowody i oświadczenia wnioskodawcy, które podlegają weryfikacji przez organ rentowy. Brak jest zatem podstaw prawnych do uznania, że na organie rentowym ciąży obowiązek prowadzenia postępowania w zakresie szerszym niż wyznaczony przez zaoferowane przez wnioskodawcę dowody. (tak także wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 marca 2012 r. III AUa 1487/2011).
W świetle przedstawionych wyżej okoliczności przyjąć należy za oczywiste, że odwołująca wprowadziła organ rentowy w błąd. Wykazane zostało złożenie wniosku o przyznanie prawa i wypłatę emerytury, został wykazany brak poinformowania o pobieraniu renty rolniczej.
Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 maja 2012 r., III UZP 1/12 (OSNP 2012 nr 23-24, poz. 290) stwierdził, że trzyletni okres, za który organ rentowy może żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, obejmuje okres do ostatniej wypłaty (pobrania) nienależnego świadczenia.
We wskazanej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie przedawniają się.
W świetle dokonanych w sprawie ustaleń oraz przedstawionych rozważań istniały warunki do orzeczeni jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
Zgłoszone przez odwołującą roszczenie o rozłożenie płatności wskazanej w decyzji kwoty zadłużenia jako nowe roszczenie dotychczas nierozpoznane przez organ rentowy i nie objęte zakresem decyzji podlegało przekazaniu do rozpoznania organowi rentowemu o czym sąd orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku.
Sędzia Romuald Kompanowski