Uzasadnienie
Decyzją z dnia 20 marca 2025 r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.. odmówił S. Z. prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu Ł. Z..
Od powyższej decyzji odwołanie złożyła S. Z., wnosząc o jej zmianę i przyznanie wnioskowanego wcześniej prawa do renty rodzinnej.
Organ rentowy wniósł o oddalenie powyższego odwołania.
Sąd ustalił, co następuje
S. Z. urodzona (...), pozostawała w związku małżeńskim z Ł. Z. do (...) r. tj. do dnia zgonu Ł. Z.. Zgon miał miejsce w Ł..
(dowód: odpisy aktu zgonu i aktu małżeństwa w aktach ZUS)
W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że zmarły w dniu (...) r. Ł. Z., nie pobierał przed śmiercią renty z tytułu niezdolności do pracy, ani emerytury.
Ł. Z. urodzony w (...), więc zmarł w wieku powyżej 30 lat. Data zgonu w świetle treści art. 65 ust.2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz.U z 2024 r. poz. 1631), jest datą powstania całkowitej niezdolności do pracy.
Okresy składkowe i nieskładkowe Ł. Z. wynoszą łącznie 24 lata, 5 miesięcy i 1 dzień. W ostatnim dziesięcioleciu okresy składkowe i nieskładkowe wyniosły 6 lat, 6 miesięcy i 27 dni.
(dowód-wyliczenia ZUS dotyczące okresów składkowych i nieskładkowych Ł. Z. -akta emerytalno-rentowe ZUS)
Decyzją z dnia 25 lutego 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.. przyznał córkom Ł. Z. rentę rodzinną w wysokości 90% renty, która przysługiwałaby osobie zmarłej. W. Z. urodzona (...) pobierała rentę rodzinną od (...) r. do 31 maja 2013 r. Natomiast O. Z. urodzona (...) pobierała rentę rodzinną od (...) r. do 31 grudnia 2024 r.
W dniu 30 stycznia 2025 r. S. Z. złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.. wniosek o rentę rodzinną.
Organ rentowy decyzją z dnia 20 marca 2025 r. odmówił odwołującej prawa do renty rodzinnej. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że odwołującej została ograniczona władza nad małoletnią córką O. Z. poprzez umieszczenie jej w rodzinie zastępczej oraz że nie ukończyła 50 lat w ciągu 5 lat od śmierci męża ani w ciągu 5 lat od zaprzestania wychowania dziecka uczącego się w szkole do osiągnięcia 18 roku życia i w związku z tym brak było podstaw prawnych do przyznania renty rodzinnej po zmarłym Ł. Z..
W odwołaniu od ww. decyzji S. Z. wskazała, że nie zgadza się z podaną w uzasadnieniu decyzji argumentacją, ponieważ zgodnie z wyjaśnieniami pracownika ZUS, to właśnie wiek córki kwalifikował odwołującą do uzyskania świadczenia.
Sąd Rejonowy w Kaliszu Wydział III Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia 04 kwietnia 2014 r. postanowił ograniczyć S. Z. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią O. Z., poprzez umieszczenie jej w rodzinie zastępczej u siostry, W. Z.. Ograniczenie władzy rodzicielskiej wynikało z choroby alkoholowej odwołującej.
(Dowód: Postanowienie Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 04 kwietnia 2014 r.-akta emerytalno-rentowe ZUS, zeznania odwołującej z dnia 14 lipca 2025 r.)
Sąd zważył, co następuje
Zgodnie z art. 65 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. (Dz. U. 2024 r. poz. 1631) o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.
Natomiast art. 70 ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że:
- 1. Wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli:
- 1) w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo
- 2) wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.
- 2. Prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa, która osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wymienionych w ust. 1 pkt 2.
Mąż odwołującej zmarł (...) r. W chwili śmierci męża odwołująca (ur. (...) miała 41 lat. Już z tych tylko okoliczności wynika, że podstawa nabycia przez odwołującą prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu nie mógł być art. 70 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, ponieważ w chwili śmierci męża nie osiągnęła jeszcze wieku 50 lat, ani nie była niezdolna do pracy. Podstawą nabycia przez odwołującą prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu mógł być natomiast art. 70 ust. 2 w związku z art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. Według tych przepisów prawo do renty rodzinnej nabywa również wdowa, która osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania co najmniej jednego z dzieci, uprawnionego do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia.
Ponieważ w chwili śmierci męża odwołująca miała ukończone tylko 41 lat i nie była niezdolna do pracy, mogła nabyć prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu pod warunkiem ukończenia w ciągu 5 lat od jego śmierci wieku 50 lat albo uzyskania w tym czasie statusu osoby niezdolnej do pracy, ewentualnie pod warunkiem ukończenia 50 lat w ciągu 5 lat od zaprzestania wychowywania co najmniej jednego dziecka (do czasu ukończenia przez nie 16 lat, a jeżeli się uczy w szkole - 18 lat). W przypadku odwołującej w grę wchodziła jedynie przesłanka osiągnięcia wieku 50 lat w ciągu 5 lat od chwili zaprzestania wychowywania małoletnich dzieci (co najmniej jednego dziecka), ponieważ 50 lat ukończyła ponad 5 lat od chwili śmierci męża. Odwołująca wychowywała wspólnie z mężem dwie córki: W. Z. ur. (...) oraz O. Z. ur. (...) Po śmierci męża córki pobierały rentę rodzinną po zmarłym ojcu. Ukończyły lat 18 odpowiednio: W. Z. (...), O. Z. (...) Oznacza to, że odwołująca wykazała, iż w momencie osiągnięcia wieku 50 lat spełniła ustawowe przesłanki, o jakich mowa w art. 70 ust. 1 pkt 2 zw. z art. 70 ust. 2 ustawy emerytalnej, ponieważ osiągnęła wiek 50 lat dnia 07 grudnia 2016 r. i zaprzestała w ciągu 5 lat wychowania swojej córki O. Z., która dopiero 18 lat skończyła 19 grudnia 2017 r. W tym kontekście należy wyjaśnić, że moment nabycia prawa do świadczeń określonych w ustawie emerytalnej określa art. 100 ust. 1 ustawy emerytalnej, ustanawiający generalną zasadę, zgodnie z którą prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa.
Nabycie prawa do świadczenia następuje więc ex lege i co do zasady nie jest uzależnione ani od złożenia przez ubezpieczonego stosownego wniosku, ani też od ustalenia (potwierdzenia) tego prawa decyzją organu rentowego, która ma jedynie charakter deklaratoryjny. Przewidziany w ustawie emerytalnej wniosek o świadczenie nie jest elementem prawa do świadczenia, lecz stanowi jedynie żądanie realizacji świadczenia nabytego z mocy prawa. Wniosek ma natomiast znaczenie dla powstania prawa do wypłaty świadczenia, co wynika wprost z art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym świadczenia wypłaca się, poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Konkludując, prawo do świadczenia (in abstracto) powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia.
Zatem powstaje i istnieje niezależnie od decyzji organu rentowego, a tylko jego realizacja w postaci wypłaty świadczenia wymaga potwierdzenia decyzją. Tak więc istnienia prawa do świadczeń (in abstacto), związanego ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z przyznaniem i wypłatą świadczenia (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 08 maja 2025 r. II USK 239/24).
Ograniczenia, o których mowa w art. 109 k.r.o. nie maja charakteru penalnego, jak to bowiem podano w uzasadnieniu projektu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ograniczenie władzy rodzicielskiej „nie jest środkiem represji w stosunku do niedbałych rodziców, lecz środkiem ochrony dziecka”. Treść art. 109 k.r.o. normuje instytucję ograniczenia władzy rodzicielskiej z powodu niewłaściwego jej wykonywania. Jedynym przy tym kryterium jego zastosowania jest zagrożenie dobra dziecka. Dobro dziecka jest wartością nadrzędną. Ustawodawca stawia je więc ponad interesem rodziców. Dlatego też na sąd został nałożony obowiązek podejmowania działań o charakterze profilaktycznym i prewencyjnym już w momencie pojawienia się zagrożenia dobra dziecka, a nie tylko wtedy, gdy zostanie ono naruszone.
Nie można natomiast uzależniać tej ingerencji od tego, czy zagrożenie dobra dziecka zostało spowodowane niewłaściwym postępowaniem rodziców, czy też ich nieudolnością, czy wreszcie mylnym wyobrażeniem o tym, czego wymaga dobro dziecka, a także od tego, czy odnośne postępowanie rodziców jest zawinione (post. SN z 7 czerwca 1967 r., III CR 84/67, OSN 1968, Nr 2, poz. 21). Ingerencja sądu nie jest zależna od tego, czy zagrożenie dobra dziecka zostało spowodowane zawinionym działaniem rodziców i nie ma represyjnego charakteru. Celem ograniczenia władzy rodzicielskiej jest nie tylko ochrona dziecka, lecz także niesienie pomocy rodzicom dla właściwego wykonywania tej władzy (zob. orz. SN z 28 kwietnia 2000 r., II CKN 452/00, Legalis; orz. SN z 13 września 2000 r., II CKN 1141/00, Legalis). Wobec wielkiej różnorodności środków ograniczenia władzy rodzicielskiej szczególnego znaczenia nabiera wybór środka najbardziej odpowiedniego.
W każdym wypadku ingerencji na podstawie art.109 k.r.o., sąd musi baczyć, aby wybrać środek najbardziej skuteczny oraz aby bez potrzeby nie uciekać się do środka zbyt drastycznego (orz. SW w Katowicach z 22 marca 1956 r., III CR 224/55, NP 1956, Nr 11-12, s. 196). Celem więc ograniczenia jest ochrona dziecka, ale w znacznej części wypadków także niesienie pomocy rodzicom, którzy nie mogą sami poradzić sobie z trudnościami wychowawczymi.
Najdalej idącym zarządzeniem o skutkach trwałych jest umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej, gdyż praktycznie powoduje ono odseparowanie dziecka na co dzień od rodziców; jest na granicy pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej, choć nie jest z tym pozbawieniem równoznaczne. W niniejszej sprawie mimo umieszczenia córki odwołującej O. Z. w rodzinie zastępczej, czyli u swojej starszej siostry, odwołująca zachowała władzę rodzicielską i miała prawo i obowiązek interesowania się swoją córką.
Sąd przyznał rentę rodzinną od 01 stycznia 2025 r. ze względu na to, że odwołująca złożyła wniosek o rentę rodzinną w dniu 30 stycznia 2025 r., i zgodnie z art. 129 ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenia wypłaca się, poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu.
Wobec powyższego na podstawie art. 477¹⁴ § 2 k.p.c. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Sędzia Romuald Kompanowski