Uzasadnienie
Decyzją z dnia 20 lutego 2025 roku, nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w V.. odmówił S. E. przyznania rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, ponieważ zdaniem organu rentowego przedstawione dokumenty nie potwierdziły, aby do 31 grudnia 2008 roku odwołująca wykonywała pracę w szczególnych warunkach w wymiarze co najmniej 15 lat, gdyż świadectwo pracy z dnia 31 lipca 2009 roku nie spełniło wymogów formalno-prawnych.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła S. E., wnosząc o przyznanie jej prawa do rekompensaty za pracę w szczególnych warunkach.
Organ rentowy, w odpowiedzi na odwołanie, wniósł o jego oddalenie.
Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia:
Wnioskodawczyni S. E. urodziła się (...).
Od 1 października 2017 roku odwołująca ma przyznaną emeryturę.
Wniosek o zaliczenie okresu zatrudnienia jako okresu pracy w szczególnych warunkach i przyznanie rekompensaty wnioskodawczyni złożyła w dniu 10 lutego 2025 roku.
Wnioskodawczyni S. E. była zatrudniona od dnia 2 listopada 1976 roku do dnia 31 lipca 2009 roku w pełnym wymiarze czasu w systemie trzyzmianowym w ruchu ciągłym w Fabryce (...) Sp. z o.o. na stanowiskach: znakowacz, obsługa sortownika, pilarz, suszarnik. W świadectwie pracy z dnia 31 lipca 2009 roku powyższy pracodawca S. E. zaznaczył, iż wykonywała ona pracę na stanowisku suszarnik w szczególnych warunkach od dnia 01 września 1991 r. do dnia 31 grudnia 1999 roku.
(okoliczności niesporne) (dowód – świadectwo pracy wnioskodawczyni – akta emerytalne)
Odwołująca początkowo w okresie od 1976 roku do 1985 roku pracowała jako pilarz, znakowacz, sortownik i w niepełnym wymiarze czasu pracy jako suszarnik, Pracodawca odwołującej zajmował się produkcją parkietu, desek podłogowych i belek na dach. Proces suszenia drewna z podgrzewaniem był niezbędny do produkcji powyższego asortymentu
Odwołująca jako suszarnik w pełnym wymiarze czasu pracy pracowała od 1 czerwca 1985 roku do 31 lipca 2009 roku. W zakresie obowiązków, jaki miała wnioskodawczyni jako suszarnik należało sprawdzanie i nadzór procesu suszenia drewna i jego załadunku oraz rozładunku komór suszarniowych. W pomieszczeniach, w których pracowała odwołująca temperatura była powyżej 35⁰ C i dochodziła do 70-80⁰ C. W Fabryce (...) było 14 komór suszarniowych, przy których pracowało w systemie zmianowym od 3 do 4 pracowników, w tym odwołująca
W dniu 20 kwietnia 1991 roku wnioskodawczyni uzyskała zaświadczenie o ukończeniu kursu dla suszarniowych materiałów drzewnych. W dokumentach płacowych i zaświadczenia lekarskiego z dnia 1 czerwca 2000 roku, z dnia 1 czerwca 2001 roku, z dnia 1 czerwca 2002 roku, z dnia 1 listopada 2003 roku, z dnia 1 kwietnia 2005 roku, z dnia 6 listopada 2006 roku oraz z dnia 7 stycznia 2008 roku z Fabryki (...) wynika, iż stanowisko pracy odwołującej, powyższy pracodawca określił jako suszarnik (dowód – świadectwo pracy odwołującej z 31 lipca 2009 roku – akta emerytalne, dokumenty osobowo-płacowe odwołującej k. 19-38 akt sądowych, zeznania wnioskodawczyni od [00:13:22] do [00:22:25] oraz [01:01:47][01:12:48], zeznania świadka Ł. W. [00:30:05][00:46:40], zeznania świadka L. C. [00:51:54][00:58:06])
Powyższy stan faktyczny jest w zasadzie niesporny. Z dokumentów płacowych zawartych w aktach osobowych wnioskodawczyni, świadectwa pracy zawartego w aktach emerytalnych, zeznań świadków, którzy w spornym okresie pracowali z wnioskodawczynią, zeznań wnioskodawczyni wynika, iż od dnia 1 czerwca 1985 roku do 31 lipca 2009 roku wnioskodawczyni pracowała jako suszarnik w suszarni z zastosowaniem podgrzewania, gdzie temperatura powietrza przekraczała znacząco 35⁰C.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje
Odwołanie jest zasadne.
Zgodnie z art. 21 ust 1 ustawy o emeryturach pomostowych (Dz. U. 2024 r. poz. 1696), rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli przed dniem 1 stycznia 2009 roku ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynoszący co najmniej 15 lat.
Stosownie do treści ust. 2 tego przepisu rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów odrębnych.
W myśl art. 23 ust. 1 i 2 powołanej ustawy ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę: rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach Z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2024 r. poz. 1631).
Celem rekompensaty, podobnie jak i emerytury pomostowej, jest łagodzenie skutków utraty możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez pracowników zatrudnionych przy pracach w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W przypadku rekompensaty realizacja tego celu polega jednak nie na stworzeniu możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej, lecz na odpowiednim zwiększeniu podstawy wymiaru emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego. Przepis art. 21 określa ogólne warunki do rekompensaty, czyli - zgodnie z definicją legalną zamieszczoną w art. 2 pkt 5 ustawy – do odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze przez osoby, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej (z powodu niespełnienia warunków ustawowych do nabycia tego prawa).
Na charakter odszkodowawczy rekompensaty wskazał również Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 25 listopada 2010 roku, K 27/09, OTK-A 2010, Nr 9, poz. 109 przywołanym przez Sąd I instancji (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 31 marca 2016 roku III AUa 1899/15, Lex nr 2044406).
Przepisy art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, tj.:
- 1. nienabycie prawa do emerytury pomostowej, 2. osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze do dnia wejścia w życie ustawy tj. do 31 grudnia 2008 roku w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynoszącego co najmniej 15 lat.
Przesłanką negatywną, zawartą w art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych, jest nabycie prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Skoro zgodnie z art. 23 § 2 ustawy o emeryturach pomostowych rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, a zgodnie z art. 173 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych kapitał początkowy ustala się dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, którzy przed dniem 1 stycznia 1999 roku opłacali składki na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek, to warunek sformułowany w art. 21 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia.
Analiza układu warunkującego prawo do emerytury pomostowej prowadzi do wniosku, że świadczenie to przysługuje tym pracownikom, którzy osiągnęli co najmniej 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ust. 1 i 3 o emeryturach i rentach z FUS, ale nie nabyli prawa do emerytury pomostowej z powodu nieuznania ich pracy za wykonywaną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.
W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że wnioskodawczyni nie nabyła prawa do emerytury pomostowej, ani prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym w związku z wykonywaniem pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze.
Stosownie natomiast do treści art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2024 r. poz. 1631) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.
Z kolei przepis art. 32 ust. 4 stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, to jest na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. 1983.8.43 z dnia 1983.02.18).
Z § 1 cytowanego rozporządzenia wynika, że jego treść stosuje się do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w § 4-15 rozporządzenia oraz wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia.
Przepis § ust. 1 rozporządzenia ustala, że okresy uzasadniające nabycie prawa do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu uważa się za okresy, w których prawa w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów prac wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 roku, III UK 27/07, OSNP z 2008 roku, nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 roku, III UK 38/07, OSNP z 2008 roku, nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 roku, III UK 66/07, Lex nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 roku, I UK 210/07, OSNP z 2009 roku, nr 5-6, poz. 75; z dnia 24 marca 2009 roku, I PK 194/08, Lex nr 528152).
Podobne stanowisko zajmuje również Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 16 lutego 2012 roku (III AUa 173/11, Lex nr 1129733) i w wyroku z dnia 9 lutego 2012 roku (III AUa 1682/11, Lex nr 110471).
W postępowaniu sądowym, toczącym się z odwołania ubezpieczonego od decyzji organu rentowego, dopuszczalne jest przeprowadzenie wszelkich dowodów dla wykazania okoliczności, mających wpływ na prawo skarżącego do świadczenia i to zarówno wtedy, gdy pracodawca wystawił świadectwo pracy, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych kwestionuje jego treść, jak i wówczas, gdy dokument taki z żadnych przyczyn nie może być sporządzony (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 grudnia 2004 roku, III AUa 2472/03, Lex nr 151770).
Również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 roku (II URN 3/95, OSNP 1996/16/239) podniesiono, iż w postępowaniu przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokości mogą być udowodnione wszelkimi dowodami, przewidzianymi w kodeksie postępowania cywilnego. Ograniczenia dowodowe, zawarte w § 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku, w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń dotyczą postępowania wyłącznie przed tymi organami. Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2006 roku (I UK 179/06, Lex nr 342283).
Postępowanie dowodowe przed sądem rozpoznającym sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych regulowane jest przepisami kodeksu cywilnego, zawierającymi odstępstwa od ogólnych zasad postępowania dowodowego, z uwzględnieniem dążenia do pełnego wyświetlania podłoża sprawy oraz wszechstronnego rozważenia wszystkich kwestii spornych. Nie są w tym zakresie wyłączone, w związku ze staraniami o ustalenie prawa do wyższej emerytury, wątpliwości co do oceny warunków wykonywania pracy, które mogą być usunięte za pomocą wszelkich środków dowodowych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 marca 2000 roku, II UKN 446/99, OSNAPiUS 2001, nr 18, poz. 562; z dnia 8 kwietnia 1999 roku, II UKN 619/98, OSNAPiUS nr 11, poz. 439, OSP 2002, nr 2 poz. 26 z glosą aprobującą T. Binczyckiej-Majewskiej; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1984 roku, III UZP 6/84, Lex nr 14625 i z dnia 21 września 1984 roku, III UZP 48/84, Lex nr 14630).
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 maja 1985 roku (III UZP 5/85) wyjaśnił, że w postępowaniu o świadczenia emerytalno-rentowe dopuszczalne jest przeprowadzenie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych dowodu z zeznań świadków na okoliczność zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jeżeli zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy. Pogląd ten został rozwinięty w znowelizowanym art. 473 k.p.c., który stanowi, że w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność dowodu ze świadków i z przesłuchania stron. W postępowaniu przed tymi sądami okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń mogą być udowadniane wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 roku, II URN 3/95, OSNP 1996/16/239).
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 czerwca 2018 roku (III AUa 600/17, Lex nr 2537582) podkreślono, iż „w postępowaniu sądowym okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być dowodzone wszelkimi środkami dowodowymi, przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego, gdyż ograniczenia dowodowe zawarte w rozporządzeniu w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe dotyczą wyłącznie postępowania przed tymi organami. Nie mają więc zastosowania w postępowaniu sądowym, opartym na zasadzie swobodnej oceny dowodów.”.
Natomiast w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 roku (II UK 3377/03, OSNP 2004/22/392) podkreślono, iż „skutki prawne wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze określone są w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 roku i utrzymanym jej przepisami w mocy rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 198 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, lub szczególnym charakterze”. W wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 19 kwietnia 2012 roku (III AUa 222/12, Lex Nr 1171355) podniesiono, iż dla uznania konkretnego rodzaju pracy lub stanowiska pracy za pracę wykonywaną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze decydujące znaczenie ma to, czy jest to praca wymieniona w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 4 ze zmianami) oraz w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia, natomiast wykazy stanowisk ustalane przez właściwe podmioty w odniesieniu do podległych zakładów pracy mają jedynie charakter techniczno-porządkujący.
W wykazie A dział XIV poz. 11 załącznika do wyżej cytowanego rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, jest wymieniona jako praca w szczególnych warunkach praca w suszarniach z zastosowaniem podgrzewania, jeżeli temperatura powietrza w suszarniach przekracza 35°C.
W Zarządzeniu Nr 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki żywnościowej z dnia 31 marca 1988 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.Urz.MRLiGZ.1988.2.4 z dnia 4 listopada 1988 roku, Załącznik Nr 1, Dział XIV poz. 11) jako praca w szczególnych warunkach jest wymieniona praca suszarniowego w suszarniach z zastosowaniem podgrzewania, jeżeli temperatura powietrza tych suszarni przekracza 35⁰C.
Tak więc, mając na względzie poczynione wyżej ustalenia faktyczne, cytowane przepisy oraz stanowisko judykatury, należy stwierdzić, iż wnioskodawczyni udowodniła ponad 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Na podstawie samych dokumentów to jest świadectwa pracy odwołującej S. E. z 31 lipca 2009 roku i dokumentów placowych i zaświadczenia lekarskiego z 7 stycznia 2008 roku wynika iż od 1września 1991 roku do 31 grudnia 2008 roku odwołująca w pełnym wymiarze czasu pracy pracowała jako suszarniowy w szuszarniach z zastosowaniem podgrzewania, gdzie temperatura powietrz przekraczała 35 stopni Celsjusza.
Na mocy art. 129 ust. 1 cytowanej ustawy świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu a więc prawo do rekompensaty należało przyznać od 1 lutego 2025 roku, czyli od miesiąca w którym odwołująca złożyła wniosek o rekompensatę..
W tej sytuacji wnioskodawczyni S. E. przysługuje prawo do rekompensaty i dlatego zaskarżona decyzja organu rentowego podlegała zmianie zgodnie z art. 477¹⁴§ 2 k.p.c. i orzeczono jak w sentencji wyroku.
Sędzia Stanisław Pilarczyk