Uzasadnienie
W sprawie z wniosku W. R. o stwierdzenie nabycia spadku po F. B. i Z. B. (1) Sąd Rejonowy w Nowym Mieście Lubawskim, postanowieniem z dnia 17 października 2012 roku stwierdził, że spadek po F. B. na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 4 listopada 1990 roku nabyła wdowa Z. B. (1) w całości (pkt 1). Spadek po Z. B. (1), na podstawie testamentu notarialnego z (...) roku nabyły jej wnuczki W. R. i H. P. (1) (pkt 2).
Sąd pierwszej instancji ustalił, że F. B. zmarł (...) roku w O.. Na stałe przed śmiercią zamieszkiwał w miejscowości O.. Był dwukrotnie żonaty: z K. B., która zmarła podczas II Wojny Światowej i Z. B. (1), która zmarła w 1996 roku. Z pierwszego związku miał ośmioro dzieci, z których uczestnikami postępowania byli D. B., K. O., J. T. i I. W. (zmarła po wydaniu postanowienia; do udziału w sprawie wezwano jej zstępnych – przyp. wł.). Z pozostałych dzieci: M. B. (2) zmarł bezdzietnie; W. B. (2) pozostawił zstępnych E. B. i B. K.; J. B. zmarł w 1990 roku pozostawiając dzieci R. P., J. P., A. I., W. B. (1), G. B. (2), J. P., R. B. i M. B. (1); H. P. (2) zmarła w 2011 roku pozostawiając zstępnych B. W. (1) i A. K.. Ze związku z Z. B. (1) spadkodawca miał ośmioro dzieci. K. G., H. W., R. D., Z. L. i G. B. (1) były uczestniczkami postępowania. F. B. zmarł w 2005 roku pozostawiając córki W. R. i H. P. (1). H. B. zmarł bezdzietnie w 1974 roku. M. M. (2) zmarła w 2009 roku pozostawiając synów P. M. i M. M. (1).
Decyzją z dnia 27 czerwca 1991 roku Wójt Gminy B. przeniósł nieodpłatnie na rzecz F. B. (spadkodawcy) własność nieruchomości gruntowej oznaczonej w ewidencji gruntów numerami (...) i (...) o łącznej powierzchni (...) ha położonej w miejscowości O.. W księdze wieczystej numer (...) jako właściciele działek (...) o łącznej powierzchni (...) ha wpisani są F. i Z. B. (2) na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej.
F. B. pozostawił dwa testamenty: z (...) roku i z (...) roku. Na podstawie opinii biegłego z zakresu kryminalistycznego badania dokumentów ustalił Sąd pierwszej instancji, że treść pierwszego z testamentów nakreśliła inna osoba niż składający podpis, co czyni ten testament nieważnym. Testament z (...) roku został w całości napisany przez jedną osobę. Wątpliwości dotyczące daty sporządzenia wyjaśniono na podstawie wspomnianej opinii oraz analizy całego materiału dowodowego. W testamencie tym spadkodawca wymienił poszczególne przedmioty, ale na dzień jego sporządzenia wyczerpywały one całą masę spadkową. Stąd nawiązując do art. 961 k.c. (dot. wykładni testamentów, w których spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe) stwierdzono ostatecznie, że w omawianym przypadku nie było wątpliwości interpretacyjnych. Wskazywano natomiast na potrzebę rozważenia treści testamentu w kontekście art. 948 § 1 k.c., nakazującego możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy.
Uznano, że zamiarem F. B. było powołanie żony Z. do całego spadku, niezależnie od tego co w późniejszym okresie zostanie przez niego nabyte. Odwołując się do judykatury przekonywano, że tylko stan rzeczy z chwili sporządzenia testamentu, który oceniał i uwzględniał sam testator, jest miarodajny dla wykładni jego oświadczenia.
Niniejszym pomija się motywy orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku po Z. B. (3), jako niepodlegającego kognicji Sądu odwoławczego. Od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Z. B. (1) nie wniesiono apelacji. Jest ono prawomocne.
Apelację od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po F. B. wniosła uczestniczka J. T. domagając się jego zmiany i stwierdzenia, że spadek nabyła Z. B. (1) na podstawie testamentu oraz spadkobiercy ustawowi w częściach ułamkowych, co wiązać należy z zarzutem naruszenia art. 948 § 1 k.c., które doprowadziło do przyjęcia, że testament obejmuje także działki gruntu (...) i (...). Argumentowano, że w dacie sporządzenia testamentu spadkodawca nie był właścicielem tych działek. Później mógł zmienić testament, ale tego nie uczynił. W konsekwencji należało ustalić proporcję składników objętych testamentem i wskazanych działek i stwierdzić nabycie spadku częściowo na podstawie ustawy, a częściowo testamentu.
Sąd Okręgowy w Elblągu zważył, co następuje
Apelacja J. T. doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po F. B. i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w Iławie do ponownego rozpoznania, ale z przyczyn przez apelantkę nie podnoszonych. Sąd odwoławczy z urzędu stwierdził nieważność postępowania, polegającą na pozbawieniu możności obrony swych praw przez uczestniczkę postępowania A. I..
Według normy art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w przypadku gdy uczestnik pozbawiony został możności obrony swych praw dochodzi do nieważności postępowania, a nieważność tą, w granicach zaskarżenia, sąd odwoławczy bierze pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). W razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżone postanowienie, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Na tle przytoczonych norm podkreślić należy kwestie kluczowe: stwierdzenie nieważności postępowania dokonuje się niezależnie od tego czy apelant powołał się na to uchybienie; pomimo nieważności postępowania orzeczenie zapadłe w pierwszej instancji nie podlega uchyleniu w części niezaskarżonej, bowiem w tym zakresie jest ono już prawomocne; sądowi odwoławczemu nie pozostawia się wyboru co do sposobu rozstrzygnięcia w sprawie gdzie stwierdził nieważność postępowania; sąd drugiej instancji nie przystępuje do rozpoznania zarzutów odnoszących się do meritum.
Nieważność postępowania z powodu pozbawienia uczestnika możliwości obrony jego praw dotyczy tylko tych zainteresowanych, którzy do sprawy przystąpili lub zostali wezwani do uczestniczenia w niej. Występuje w wyniku wadliwych czynności procesowych sądu, które spowodowały faktyczną niemożność udziału w postępowaniu, a skutki tego stanu rzeczy nie mogły być usunięte przed wydaniem postanowienia co do istoty, kończącego sprawę w pierwszej instancji. Brak wiedzy o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie takiego orzeczenia uniemożliwia zajęcie stanowiska zgodnego z interesami niezawiadomionego o rozprawie uczestnika, czyniąc postępowanie nieważnym.
W rozstrzyganej sprawie wystąpiły istotne trudności w ustaleniu kręgu osób zainteresowanych, a to na skutek wielości zstępnych, a zatem spadkobierców ustawowych po F. B., w tym zstępnych drugiego stopnia, wobec śmierci dzieci spadkodawcy. Stwierdzono między innymi, że ze związku z K. B. miał on syna J., który zmarł (...) roku, pozostawiając siedmioro dzieci – w tym urodzoną w dniu (...)
A. I., z domu B. (odpis skrócony aktu małżeństwa karta 711). Okazuje się zatem, że w związku z treścią art. 931 § 2 k.c. - jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych - A. I. dojść mogła do spadku po F. B., zmarłym (...) roku.
Uczestniczka J. T., która przedstawiła sądowi pismo określające krąg zstępnych po J. B., prawidłowo określiła dane personalne jego córki A. (karta 221). W postanowieniu z 5 lipca 2010 roku o wezwaniu zainteresowanych do udziału w sprawie (karta 228) doszło do oczywistej omyłki pisarskiej polegającej na wadliwym wymienieniu tam (...). Poza oczywistą potrzebą sprostowania tego orzeczenia, jego odpis, wraz z odpisem wniosku o stwierdzenie nabycia spadku uczestniczka A. I. odebrała osobiście (karta 245). Nie ma zatem wątpliwości co do skutecznego wezwania jej do udziału w sprawie.
Następnie jednak wielokrotnie dochodziło do uchybień polegających na wadliwym kierowaniu korespondencji, w tym zawiadomień o rozprawach, do (...), których z racji doręczeń zastępczych, nie można uznać za skuteczne. Z przyczyn wskazanych wyżej należy się skupić na czynnościach poprzedzających wydanie postanowienia kończącego sprawę w pierwszej instancji. Przesyłkę zawierającą zawiadomienie o rozprawie wyznaczonej na 28 sierpnia 2012 roku i odpis postanowienia o przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego A. I. odebrała osobiście. Zarządzeniem z 31 sierpnia 2012 roku wyznaczono rozprawę na dzień 4 października 2012 roku. Zawiadomienie, wraz z odpisem opinii, umieszczono w przesyłce wysłanej (...), a odebrała ją osoba mająca być dorosłym domownikiem, o nieczytelnych danych personalnych (karta 923). Przede wszystkim jednak nie można uznać aby doszło do skutecznego doręczenia zastępczego, o którym mowa w art. 138 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. - jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć pismo sądowe dorosłemu domownikowi, jeżeli ten podjął się oddania pisma adresatowi.
Po pierwsze zatem przyjąć można tylko, że doręczający nie zastał (...), a osoba, która faktycznie przyjęła przesyłkę podjęła się jej oddania (...). Tymczasem osoba o takich personaliach nie jest uczestnikiem postępowania. Uczestniczki A. I. o terminie rozprawy nie zawiadomiono, a przecież w dniu 4 października 2012 roku przeprowadzono dowody z dokumentów, rozprawę zamknięto, wyznaczono dzień ogłoszenia postanowienia, a następnie w dniu 17 października 2012 roku, zakończono sprawę w pierwszej instancji. Uniemożliwiono A. I. zajęcie stanowiska, tym samym czyniąc postępowanie nieważnym. Bez znaczenia jest okoliczność czy zachciałaby z tego uprawnienia skorzystać.
Wobec stwierdzenia nieważności postępowania Sąd odwoławczy musi uchylić postanowienie do ponownego rozpoznania i znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością, bez względu na rodzaj przyczyny nieważności i liczbę czynności dotkniętych wadami. Zniesienie postępowania dotyczyć może konkretnych czynności procesowych. Skoro do czynności tych zalicza się formalną czynność organu sądowego, to zniesieniu podlegają także dotknięte nieważnością zarządzenia i posiedzenia sądowe. Stąd zniesienie postępowania I Ns 321/11 Sądu Rejonowego w Nowym Mieście Lubawskim od 31 sierpnia 2012 roku, a w tym w zakresie bezskutecznego doręczenia przesyłki z zawiadomieniem o rozprawie, odpisem opinii i postanowienia, rozprawy z dnia 4 października 2012 roku i posiedzenia jawnego 17 października 2012 roku, służącego publikacji postanowienia.
Mając powyższe okoliczności na uwadze, na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji, pozostawiając Sądowi Rejonowemu w Iławie VI Zamiejscowemu Wydziałowi Cywilnemu w Nowym Mieście Lubawskim, na mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.