Uzasadnienie
W połączonych do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawach z wniosków B. K., S. A. i R. K. domagano się zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku po ojcu wnioskodawców E. K. (2) zmarłym w dniu (...) roku w E..
W postępowaniu uczestniczyli nadto wdowa po spadkodawcy R. K., jego dzieci D. G., E. K. (1), E. T. i M. S. oraz wierzyciel spadkodawcy (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S., która jest wnioskodawcą w sprawie (...) o stwierdzenie nabycia spadku po E. K. (2).
W jednakiej treści uzasadnieniach wniosków B. K., S. A. i R. K. wywodzono, że rodzice po sprzedaży mieszkania pomieszkiwali u dzieci, żyli jedynie z emerytury ojca i nie mieli majątku oraz wielokrotnie powtarzali, że nie mieli żadnych długów. O długu wobec Spółki (...) wnioskodawcy dowiedzieli się z pisma wzywającego na posiedzenie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku.
(...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S. wniosła o niezatwierdzanie uchylenia się od skutków niezachowania terminu do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku przekonując, że przy dochowaniu należytej staranności wnioskodawcy mogli ustalić rzeczywisty stan spadku, tym bardziej, że wobec E. K. (2) od 2004 roku prowadzone było postępowanie egzekucyjne, między innymi ze świadczeń emerytalnych. Wystarczyło zatem skierowanie zapytania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Uczestnicy D. G., E. K. (1) i E. T. poparli wniosek, a M. S. i R. K. potwierdziły, że wnioskodawcy nie posiadali wiedzy o długach spadkodawcy.
Postanowieniem z dnia 11 października 2012 roku Sąd Rejonowy w E. zatwierdził uchylenie się przez B. K., S. A. i R. K. od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po E. K. (2), zmarłym (...) roku w E., ostatnio stale zamieszkałym w E..
Ustalił Sąd pierwszej instancji, że E. i R. K. sprzedali w 1999 roku mieszkanie w E., uzyskane pieniądze przekazali wnuczce, a sami zamieszkali u córki M. S. w J.. Następnie przebywali u córek, a wreszcie najęli pokój w E.. Wyprowadzając się z J. zabrali tylko rzeczy osobiste. Utrzymywali się z emerytury E. K. (2). Nie informowali wnioskodawców o jej wysokości ani zaciągniętych zobowiązaniach. Nakazem zapłaty z 2000 roku nakazano P. R., E. K. (2) i M. S. aby zapłacili solidarnie (...) im. F. S. w G. kwotę 38.117,89 zł z odsetkami. Dług E. K. (2) wynikał z poręczenia wykonania zobowiązania P. R. względem Kasy. We wrześniu 2004 roku Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w E. wszczął przeciwko E. K. (2) egzekucję z wniosku (...) Banku Spółki Akcyjnej we W. na podstawie tytułu wykonawczego z 2004 roku. Egzekucje prowadzono ze świadczenia emerytalnego. Do emerytury egzekucje skierowała także wskazana wyżej Kasa (z dwóch tytułów wykonawczych) oraz Urząd Skarbowy.
E. K. (2) zmarł (...) roku w szpitalu, a spadkobiercy dowiedzieli się o tym tego samego dnia. Wdowa i dzieci nie poruszali kwestii działu spadku pozostając w przekonaniu, że w skład spadku nie wchodziły żadne aktywa ani pasywa. O tym, że w skład spadku po ojcu wchodzi dług wobec (...) im. F. S. w G. wnioskodawcy dowiedzieli się w marcu 2012 roku kiedy zapoznali się z odpisem wniosku Spółki (...) o stwierdzenie nabycia spadku.
W dniu 9 sierpnia 2012 roku B. K., S. A. i R. K. złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku po E. K. (2).
Wskazuje dalej Sąd pierwszej instancji, że relacje wnioskodawców co do tego, że nie posiadali wiedzy odnośnie zadłużenia ojca potwierdzały dokumenty z akt egzekucyjnych. Wynika z nich, że doręczeń dla E. K. (2) dokonywano na adresy, pod którymi nie mieszkał. Wskazanie przez jednego z wierzycieli adresu korespondencyjnego u B. K. nie doprowadziło do podjęcia czynności pod tym adresem. Żaden z komorników nie zetknął się podczas dokonywania czynności egzekucyjnych z wnioskodawcami. Ponadto M. S. przedstawiła okoliczności zaciągnięcia zobowiązań przez ojca i przeczyła aby pozostali członkowie rodziny byli o tym informowani. Trudna sytuacja materialna spadkodawcy – brak majątku i utrzymywanie się przez rodziców tylko z jednej emerytury uwiarygadniały twierdzenia wnioskodawców, że nie przypuszczali aby ojciec mógł mieć zadłużenie w bankach. Przy tak niskich dochodach usprawiedliwione było przeświadczenie, że żaden bank nie udzieliłby ojcu kredytu.
Przytoczono dalej normy art. 1019 k.c. i 88 § 2 k.c. oraz stanowisko Sądu Najwyższego, według którego podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia spadkowego może stanowić błąd prawnie doniosły, ale błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Poprzestanie na pozbawionym jakichkolwiek konkretnych podstaw przypuszczeniu dotyczącym stanu majątku spadkowego nie może być uznane za błąd istotny. Uważa Sąd Rejonowy, że wnioskodawcy, do momentu rozpoczęcia sprawy o stwierdzenie nabycia spadku pozostawali pod wpływem błędy co do rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Pozostawali w przekonaniu, że ojciec nie pozostawił żadnego majątku. O jego długach nie informowała ich matka ani siostra M. S..
Nie dotarła do nich żadna informacja na ten temat od wierzycieli czy organów egzekucyjnych. Wnioskodawcom nie można więc postawić zarzutu, że ich brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego był wynikiem braku staranności po ich stronie. Nie mieli możliwości podjęcia działań zmierzających do ustalenia stanu spadku. Usprawiedliwione było zaś przeświadczenie, że stan majątkowy ojca uniemożliwiał mu zaciąganie zobowiązań na znaczne sumy. Jednocześnie brak było sygnałów uzasadniających zainteresowanie się sytuacją materialną rodziców. Po śmierci ojca żaden z wierzycieli nie zwrócił się do nich o zaspokojenie zobowiązań. Przejęcie emerytury męża przez R. K., która nie skarżyła się jej wysokość i zajęcia usprawiedliwiało zaniechanie z wystąpieniem do organu rentowego z zapytaniami odnośnie tego świadczenia.
W apelacji od opisanego postanowienia (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S. wniosła o jego zmianę i oddalenie wniosków i zasądzenie kosztów postępowania za drugą instancję. Zarzucono naruszenie art. 1019 §§ 1 – 3 k.p.c. (winno być „ k.c. ” – przyp. wł.) przez niewłaściwą interpretację i błędne przyjęcie, że zachodzi podstawa do zatwierdzenia uchylenia się przez wnioskodawców od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po E. K. (2). W uzasadnieniu przytoczono normę art. 1019 k.c. i 84 k.c. Z powołaniem na doktrynę i judykaturę wskazano na zachowania spadkobierców, które nie mogą stanowić błędu uzasadniającego uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia spadkowego. Zdaniem apelantki wnioskodawcy nie wykazali, a Sąd pierwszej instancji niezasadnie przyjął, iż brak wiedzy o długach spadkodawcy był spowodowany błędem usprawiedliwionym okolicznościami. Zauważono, ze wnioskodawcy nie przeszukali dokumentów spadkodawcy.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje
Apelacja (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. okazała się bezzasadna i podlegała oddaleniu.
Zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 1019 k.c. polegać miał na jego wadliwej wykładni, ale w uzasadnieniu apelacji nie przeprowadzono wywodu dowodzącego, że treść normy wyprowadzonej z powołanego przepisu jest inna od wyłożonej przez Sąd pierwszej instancji. A. cytuje art. 1019 k.c. dosłownie, a zatem w sposób tożsamy z Sądem pierwszej instancji. Nie kontestuje się zatem jego dyrektyw, jako niezgodnych z wykładnią dokonaną na podstawie reguł interpretacyjnych innych niż językowe. Przyjąć można zatem, że aprobuje się uprawnienie spadkobiercy, który uchybił terminowi do złożenia oświadczenia spadkowego pod wpływem błędu, do uchylenia się od skutków prawnych bezczynności przez dokonanie tej czynności przed sądem. Od spadkobiercy wymaga się aby oświadczył jednocześnie czy spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Skoro stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli to zasadne jest odwoływanie się do art. 84 i 88 k.c., a zatem błąd odnosić się musi do treści czynności prawnej (tu – oświadczenia spadkowego) i być błędem istotnym, a uprawnienie do uchylenia się wygasa z upływem roku od wykrycia błędu.
Uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu wymaga zatwierdzenia przez sąd. W uzasadnieniu apelacji przedstawia się dalej poglądy na temat charakteru błędu, który uznać można za prawnie doniosły w świetle art. 1019 k.c. A. rozumie, że do kręgu błędów istotnych co do czynności prawnej należeć może błąd co do przedmiotu spadku. Wyklucza się natomiast błąd co do prawa, a zatem zasadniczo bezpodstawnego mniemania, że wbrew przepisowi art. 1015 § 2 k.c. milczenie spadkobiercy oznacza odrzucenia spadku, czy też błąd co pobudek i motywów bezczynności spadkobiercy. Okoliczności wskazywane we wnioskach B. K., S. A. i R. K. nie odnoszą się jednak do tych ostatnich kwestii, a zatem uwagi apelantki na ten temat pozostają poza sferą zagadnień istotnych dla rozstrzygnięcia.
Sąd Rejonowy uznał, że art. 1019 k.c. w związku z art. 84 k.c. daje podstawy do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego z powodu błędu co do przedmiotu spadku polegającego na braku wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego niewywołanej brakiem staranności spadkobiercy, to jest zaniechaniem uzasadnionych w danych okolicznościach działań, zmierzających do ustalenia stanu spadku. A. zdaje się podzielać argument, że brak wiedzy o długach spadkodawcy spowodowany błędem usprawiedliwionym okolicznościami daje podstawy do uwzględnienia wniosku (patrz przedostatni akapit uzasadnienia apelacji). Pozostaje jedynie w przekonaniu, że wnioskodawcy nie wykazali aby tak właśnie było. Twierdzi się, że powinni byli przeszukać dokumenty spadkodawcy.
Okazuje się zatem, że zarzut naruszenia prawa materialnego przez wadliwą wykładnię art. 1019 k.c. nie znajduje uzasadnienia w treści apelacji ponieważ nie wskazano w jakim zakresie treść normy wyprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji z art. 1019 k.c. w związku z art. 84 k.c. z przepisów tych w rzeczywistości nie wynika. Rzecz raczej w tym, że przy jednakim, z Sądem Rejonowym, rozumieniu podstawy normatywnej orzeczenia, apelantka zarzuca, że wnioskodawcy nie wykazali aby pozostawali w błędzie co do spadku wolnego od długów.
W tym kontekście jako bezsporne jawią się zasadnicze okoliczności sprawy, to jest wnioskodawcy w kwietniu 2012 roku zwrócili się do sądu spadku o zatwierdzenie skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczeń spadkowych o odrzuceniu spadku po ich ojcu E. K. (2), zmarłym (...) roku. Uprawnione jest założenie, że sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia spadkowego rozpoczął swój bieg w dacie śmierci spadkodawcy bowiem wówczas wnioskodawcy powzięli wiedzę o tytule swego powołania. Oświadczenia spadkowe o odrzuceniu spadku złożyli w toku rozprawy z 9 sierpnia 2012 roku. Zachowali termin do uchylenia się od skutków swej bierności bowiem wiedzę o rzeczywistym stanie majątku spadkowego, to jest jego pasywach, powzięli po doręczeniu im odpisów wniosku Spółki (...) o stwierdzenie nabycia spadku po E. K. (2), co miało miejsce w marcu 2012 roku.
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia poczynione w pierwszej instancji odnośnie sytuacji rodzinnej i majątkowej spadkodawcy, stanu jego zobowiązań i niewiedzy wnioskodawców o długach oraz ich przeświadczenia, że E. K. (2) nie zaciągał i nie mógł zaciągać zobowiązań kredytowych, a zatem nie ma potrzeby ponownego, szczegółowego przytaczania tych ustaleń. Podziela się także rozważania Sądu pierwszej instancji czynione na ich tle. Materiał dowody był dość obszerny i dawał podstawy do ustalenia, że informacje o rzeczywistym stanie majątkowym E. K. (2) były tajone przed wnioskodawcami (patrz zwłaszcza zeznania M. S. karta 82), o toczących się postepowaniach egzekucyjnych nie mogli oni powziąć wiedzy, a sądząc po fakcie braku majątku wobec wyzbycia się nieruchomości lokalowej i utraty większości z rzeczy ruchomych stanowiących wyposażenie mieszkania oraz utrzymywania się rodziców z jednej emerytury, mogli przypuszczać, że nie uzyskałby on pożyczki.
Rodzice korzystali zresztą z okazyjnej pomocy dzieci w zakupie sprzętów domowych. W świetle tych ustaleń za marginalne uznać należy ewentualne zaniedbanie przeszukania dokumentów pozostawionych przez spadkodawcę. Przypomnieć trzeba, że na podstawie dołączonych akt egzekucyjnych ustalono, że korespondencja dla E. K. (2) kierowana była zasadniczo pod nieaktualne adresy, a zatem w rzeczywistości była nieosiągalna także dla spadkobierców, spadkodawca ostatnio przed śmiercią mieszkał w najmowanym lokalu, w większości bez własnego wyposażenia, a gdyby istotnie pozostawił istotne dla sprawy dokumenty to są w rękach wdowy. R. K. przeczy zaś swej wiedzy o długach spadkodawcy (zeznania uczestniczki karta 82), lub też sama działała na rzecz zatajenia przed wnioskodawcami zadłużenia spadkodawcy (tak wnioskodawcy w wyjaśnieniach informacyjnych karta 65).
Skoro wnioski o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczeń spadkowych złożono w terminie otwartym dla uchylenia się od skutków błędu, powołano argumenty odnoszące się do treści czynności prawnej, to jest brak wiedzy o istotnych kwestiach dotyczących spadku i jednocześnie złożono oświadczenia o odrzuceniu spadku, to Sąd pierwszej instancji miał podstawy do uwzględniania wniosków.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 385 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., apelację (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. oddalono.
Wnioskodawczyni B. K. reprezentowana była w postępowaniu apelacyjnym przez pełnomocnika będącego adwokatem, który zażądał zasądzenia kosztów postępowania za drugą instancję. Koszty te zasądzono od apelantki na mocy art. 520 § 3 k.p.c. – wobec jawnej sprzeczności interesów w postępowaniu apelacyjnym i oddalenia apelacji złożonej przez Spółkę (...). Wysokość kosztów określono na podstawie § 9 pkt 2 i § 5 w związku z § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie / … / (Dz. U. Nr 163 poz.1348 ze zm.).