Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2025 r. sygn. akt II SA/Sz 77/25 oddalił skargę A. L. (Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie (Kolegium) z [...] grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Decyzją z [...] października 2024 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104, art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "k.p.a"), art. 13, art. 37 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1, w związku z art. 8 ust. 1 pkt 1 oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U z 2024 r. poz. 1283 ze zm., dalej: "u.p.s.".), Burmistrz Kalisza Pomorskiego odmówił przyznania Skarżącemu zasiłku stałego.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji podał, że 8 sierpnia 2024 r. Skarżący złożył w [...] Centrum Pomocy Rodzinie wniosek o przyznanie zasiłku stałego z tytułu niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, który został przekazany zgodnie z właściwością do Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. Do wniosku dołączone zostało orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z 27 listopada 2023 r., z którego wynika, że Skarżący został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym.
Organ ustalił, że strona przebywa na Oddziale [...] Szpitalu Wojewódzkim w [...] w ramach zastosowanego wobec niego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w G. XI Wydział Wykonawczy z 11 grudnia 2023 r., w którym zdecydowano o kontynuacji środka zabezpieczającego orzeczonego postanowieniem Sądu Okręgowego w K. sygn. akt II K 99/22. W postanowieniu tym zmieniono miejsce wykonywania środka zabezpieczającego i umieszczono Skarżącego w zakładzie psychiatrycznym dysponującym oddziałem o wzmocnionym stopniu zabezpieczenia, tj. w Wielospecjalistycznym Szpitalu Wojewódzkim [...].
Organ przytoczył przepis art. 13 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej. W ocenie organu I instancji zasiłek stały nie przysługuje również osobie, wobec której orzeczono zamiast kary pozbawienia wolności środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie leczniczym. Organ uznał, że osoba umieszczona w takim zakładzie psychiatrycznym ma zapewnione warunki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a koszty w tym zakresie pokrywane są z budżetu Państwa. Odnosząc powyższe do sytuacji Skarżącego organ podkreślił, że nie ponosi on stałych miesięcznych wydatków na leki i leczenie oraz związanych z pokryciem czynszu, energii elektrycznej, gazu, jak też kosztów wyżywienia.
Kolegium decyzją z [...] grudnia 2024 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że w jego ocenie zastosowana wobec Skarżącego izolacja w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym odpowiada sytuacji ukształtowanej przez ustawodawcę w art. 13 ust. 1 u.p.s. Nie ma zatem przesłanek udzielania mu dodatkowego wsparcia w ramach pomocy społecznej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku podzielił stanowisko organów.
Skarżący wywiódł od powyższego wyroku skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie przepisów materialnego tj. art. 13 ust. 1 u.p.s w zw. z art. 37 u p.s. przez błędną wykładnię prawa materialnego tj. przepisów ustawy o pomocy społecznej w zakresie podstaw do przyznania zasiłku stałego, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy – gdyż doprowadziły do oddalenia skargi Skarżącego.
Na podstawie ww. zarzutu wniesiono o:
- I. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania,
- II. o zasądzenie od organu na rzecz Skarżącego zwrotu całości kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych,
- III. w przypadku gdyby nie było podstaw do obciążania organu zwrotem kosztów postępowania kasacyjnego wniesiono o przyznanie na rzecz adwokata A. P. od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej Skarżącemu z urzędu (oświadczono, że opłata za pomoc prawną udzieloną Skarżącemu z urzędu nie została uiszczona ani w całości, ani w części).
Skarżący nie wnosił o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu Sądu I instancji, który przyjął, że sytuacja osoby pozbawionej wolności i sytuacja Skarżącego, przebywającego w zakładzie psychiatrycznym w ramach środka zabezpieczającego, jest tożsama, wobec czego zastosowanie znajdzie art. 13 ust. 1 u.p.s.
Z dokumentacji zgromadzonej w sprawie bezsprzecznie wynika, wynika, że Skarżący nie został skazany na karę pozbawienia wolności, co byłoby przesłanką wykluczającą możliwość ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2024 r. poz. 706, dalej: "k.k.w."), osobie odbywającej karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowanej zapewnia się minimum trzy razy dziennie posiłek o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden gorący, odpowiednie warunki mieszkaniowe, odpowiednie do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie. Skazanemu zapewnia się warunki niezbędne do utrzymania higieny osobistej, w szczególności otrzymuje on z zakładu karnego pościel oraz inne środki do utrzymania higieny i czystości w celi (art. 109 - 111 k.k.w.).
Ponadto zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19 grudnia 2016 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. poz. 2224 ze zm.) osobie osadzonej w zakładzie karnym lub areszcie śledczym wydaje się: odzież, bieliznę, obuwie, pościel, środki higieny, środki do utrzymania czystości w celach mieszkalnych oraz sprzęt stołowy. Skazanemu zapewnia się bezpłatne świadczenia zdrowotne, leki i artykuły sanitarne (art. 115 § 1 k.k.w.). Nie można również pominąć, że skazanemu zapewnia się w miarę możliwości świadczenie pracy (art. 121 § 1 k.k.w.).
Zwrócić również należy uwagę, że w art. 242 § 1 k.k.w., zawierającym ustawowe definicje pojęć używanych w tejże ustawie wskazano, że jeżeli w części ogólnej niniejszego kodeksu używa się określenia "skazany", odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do tymczasowo aresztowanego oraz do sprawcy, wobec którego zastosowano środek zabezpieczający. Zatem pojęcie skazanego można odnosić do osoby wobec, której zastosowano środek zabezpieczający tylko w zakresie regulowanym przepisami od art. 1 do art. 43zae k.k.w. Oznacza to również, że przywołane wyżej art. 109-11 k.k.w. dotyczące zapewnienia skazanemu podstawowych środków bytowych nie mogą być stosowane w odniesieniu do osoby, w stosunku do której orzeczono środek zabezpieczający.
Sąd kasacyjny podkreśla również, że nie jest możliwe utożsamienie zakładu karnego, w którym odbywana jest kara pozbawienia wolności z zakładem psychiatrycznym, w którym realizowany jest środek zabezpieczający. Jak wynika z art. 200 ust. 1 k.k.w. przez zakład psychiatryczny, o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 4 Kodeksu karnego, rozumie się podmiot leczniczy udzielający świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie opieki psychiatrycznej. Podmioty lecznicze działają na podstawie ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 156), zaś zakres świadczeń udzielanych przez te podmioty ze środków publicznych regulowany jest ustawą z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461 z późn. zm.). Ustawa ta definiuje jako świadczenia towarzyszące: zakwaterowanie i adekwatne do stanu zdrowia wyżywienie w szpitalu lub w innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej, usługi transportu oraz transportu sanitarnego, a także zakwaterowanie poza zakładem leczniczym podmiotu leczniczego, jeżeli konieczność jego zapewnienia wynika z warunków określonych dla danego świadczenia gwarantowanego. Nie przewiduje natomiast, tak jak k.k.w., obowiązku zapewnienia osobie przebywającej w takim zakładzie odpowiedniej do pory roku odzieży i obuwia czy też środków higieny osobistej.
Zgodnie natomiast z art. 10 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2123) osobom z zaburzeniami psychicznymi przebywającym w szpitalu psychiatrycznym przysługują bez pobierania od nich opłat, produkty lecznicze, wyroby medyczne, systemy i zestawy zabiegowe, wyposażenie wyrobów medycznych, środki pomocnicze oraz środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego.
Jakkolwiek osoby pozbawione wolności i wobec których jest orzeczono pobyt w zamkniętym zakładzie leczniczym zostają w analogiczny sposób ograniczone w możliwości zabezpieczenia swoich potrzeb własnym staraniem, to ich sytuacja prawna została odmiennie ukształtowana przez ustawodawcę. Stosowane instytucje prawa karnego wywołują tożsamy skutek w postaci pozbawienia wolności, lecz nie prowadzą do analogicznego zabezpieczenia potrzeb bytowych.
Nieprawidłowe jest więc stanowisko Sądu Wojewódzkiego oraz organów, że pojęcie "skazanego" odnosi się także do osób wobec których orzeczono środek zabezpieczający, jak w tym przypadku wobec Skarżącego. Bezsprzecznie sytuacja ww. grup osób nie jest identyczna. W związku z tym słusznie Skarżący akcentował, że nie można zestawiać jego sytuacji z osobą pozbawioną wolności.
Sąd kasacyjny wskazuje końcowo, że analogiczny pogląd wyrażony został w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 marca 2026 r. I OSK 420/25. Również w wyroku NSA z 6 czerwca 2025 r., sygn. akt I OSK 1486/24 wskazano, że art. 13 ust. 1 u.p.s. nie obejmuje osób, w stosunku do których orzeczono izolacyjne środki zabezpieczające.
W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt lit. a p.p.s.a. i w zw. z art. 193 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy orzekające uwzględnią wskazania i oceną prawną NSA wyrażone w przedmiotowym wyroku.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.
W niniejszej sprawie pełnomocnik Skarżącego – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.