Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 15 października 2025 r., sygn. akt I SA/Gl 783/25 na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. 2026 r., poz. 143 – dalej jako p.p.s.a.) w sprawie skargi I. K. uchylił postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 9 kwietnia 2025 r. w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Organ egzekucyjny prowadził wobec zobowiązanego postępowanie egzekucyjne w oparciu o własne tytuły wykonawcze z dnia 8 grudnia 2022 r. i z dnia 23 maja 2023 r. obejmujące należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Pismem z dnia 26 września 2024 r. zobowiązany wniósł o umorzenie wszelkich należności wobec ZUS, z uwagi na brak możliwości ich spłaty. Wskazał, że wnosi ponownie o umorzenie, w ślad za wnioskiem z dnia 19 stycznia 2024 r., na który nie otrzymał żadnej decyzji.
Organ egzekucyjny pismem z dnia 22 października 2024 r. zawiadomił zobowiązanego o wszczęciu postępowania w sprawie wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych z informacją o uzupełnienie wniosku o dokumenty wskazane przez organ egzekucyjny.
Pismem z dnia 25 listopada 2024 r. zobowiązany przesłał dokumentację będącą uzupełnieniem do wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych. Również pismem z dnia 5 grudnia 2024 r. przesłał dokumentacją stanowiącą uzupełnienie powyższego wniosku.
Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2025 r., Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 572, dalej jako k.p.a.) oraz art. 17 § 1, art. 18 i art. 64e § 7 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 132, dalej jako u.p.e.a.), po rozpatrzeniu zażalenia skarżącego, utrzymał w mocy postanowienie Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej z dnia 7 stycznia 2025 r. w sprawie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych w wysokości 1 516,32 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylając zaskarżone postanowienie stwierdził, że argumentacja organu odwoławczego nie może się ostać, bowiem podjęta została wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Organ odwoławczy uznając spełnienie przesłanki interesu publicznego uznał, że brak umorzenia kosztów egzekucyjnych nie zmieni stanu zadłużenia zobowiązanego, bowiem jest to kwota niewielka w porównaniu z wysokością całkowitego zadłużenia oraz odmowa umorzenia przedmiotowych kosztów nie pogorszy sytuacji zobowiązanego, ponieważ egzekucja administracyjna z powodu braku środków z jakich może być efektywnie prowadzona, nie powinna zagrozić egzystencji. Jednocześnie uznając brak spełnienia "ważnej przesłanki zobowiązanego" organ stwierdził, że jego sytuacja jest "relatywnie zła", przy czym jednocześnie stwierdza, że "jest to subiektywne przeświadczenie" zobowiązanego.
Sąd zauważył, że po pierwsze nie jest kwestionowane przez organ odwoławczy, że skarżący nie tylko nie posiada stałego dochodu, ale także majątku pozwalającego na wyegzekwowanie zobowiązań wobec ZUS. Sam organ odwoławczy wskazuje, że łączne zadłużenie przekracza możliwości jego spłaty.
W ocenie Sądu pierwszej instancji stwierdzenie, że skoro kwota kosztów egzekucyjnych jest niewielka względem całego zadłużenia, to brak umorzenia tych kosztów nie zmieni sytuacji zobowiązanego jest nielogiczna. Z zasad doświadczenia życiowego wynika bowiem, że im mniejszy dług tym łatwiej jest go spłacić.
Sąd uznał, że organ odwoławczy dokonując oceny przesłanek "ważnego interesu zobowiązanego" oraz "interesu publicznego" zdaje się ich nie rozróżniać. Zauważył, że organ odwoławczy w ramach uznania administracyjnego uznał, że udzielenie wnioskowanej ulgi, jaką w tej sprawie jest umorzenie kosztów egzekucyjnych, byłoby przedwczesne, bowiem skarżący nie przedstawił żadnych przeciwskazań zdrowotnych własnych, czy też najbliższej rodziny, czy też trwałych ograniczeń bądź przeszkód, które uniemożliwiłyby spłatę kosztów egzekucyjnych, jak też dokumentów o całkowitej lub ograniczonej zdolności do pracy. Jednakże organ odwoławczy pominął w swoich rozważaniach to, że uwzględniając sytuację finansową skarżącego oraz jego wiek może on spełniać wszelkie przesłanki do ubiegania się o pomoc społeczną, czy też jako osoba bezrobotna. W takim zaś przypadku ciężar zapłaty wskazanych kosztów egzekucyjnych obciążałby państwo.
W skardze kasacyjnej zaskarżano powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie skargi, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Strona zrzekła się rozprawy. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 151 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 k.p.a. oraz art. 64e § 1 oraz § 2 pkt 1 lit. a) u.p.e.a. poprzez błędne przyjęcie, że organy egzekucyjne nie wykazały i nie uzasadniły w prawidłowy sposób podjętego rozstrzygnięcia, w sytuacji w której z zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz uzasadnienia uchylonego postanowienia wynika, że organ prawidłowo, w ramach uznania administracyjnego, odmówił zastosowania ulgi w postaci umorzenia kosztów egzekucyjnych,
- - art. 151 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 K.p.a. oraz art. 64e § 1 oraz § 2 pkt 1 lit. a) u.p.e.a. poprzez błędne przyjęcie, że organ egzekucyjny nie wykazał skutecznie w zaskarżonym postanowieniu, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka ważnego interesu zobowiązanego w sytuacji, w której oceniony prawidłowo materiał dowodowy wskazuje, iż do spełnienia kryteriów tej przesłanki nie doszło;
- 2. naruszenie prawa materialnego, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 64e § 1 u.p.e.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że poczynione przez organy egzekucyjne ustalenia opisane wyczerpująco w zaskarżonym postanowieniu nie dawały podstaw do odmowy, w ramach uznania administracyjnego, umorzenia kosztów egzekucyjnych w sytuacji, w której prawidłowo przeprowadzone postępowanie administracyjne, z wnioskami opisanymi w rozstrzygnięciu organu, daje podstawę do odmowy zastosowania ulgi, nawet w sytuacji, w której spełnione są przesłanki ważnego interesu zobowiązanego lub interesu publicznego,
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 64e § 1 oraz § 2 pkt 1 lit. a) u.p.e.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż w rozpatrywanej sprawie spełniona została przesłanka ważnego interesu zobowiązanego;
Strona przeciwna nie skorzystała z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy.
Stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdyż skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.
W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, Nr 3, poz. 40).
Przystępując do rozważań na tle zarzutów kasacyjnych oraz ich uzasadnienia należy wskazać, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że organ odwoławczy przekroczył granice uznania administracyjnego przy ocenie wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64e § 1 w zw. z § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. Przepis ten stanowi, że organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne, jeżeli przemawia za tym ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny, w szczególności w przypadku gdy egzekucja tych kosztów doprowadziłaby do znacznego pogorszenia sytuacji materialnej zobowiązanego.
W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, że dokonana przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej ocena zebranego materiału dowodowego uchybiała zasadom prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego, co naruszało art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.
Organ odwoławczy z jednej strony w sposób bezsporny ustalił, że zobowiązany nie dysponuje stałym dochodem ani majątkiem, z którego można byłoby prowadzić skuteczną egzekucję, a prowadzone dotąd egzekucje sądowe zostały umorzone jako bezskuteczne. Z drugiej zaś strony organ ten uznał, że ocena złej sytuacji finansowej stanowi jedynie "subiektywne przeświadczenie" strony. Taki wywód jest wewnętrznie sprzeczny. Skoro brak możliwości płatniczych wynika z obiektywnych i zweryfikowanych dowodowo faktów, brak jest jakichkolwiek podstaw do przypisywania tym ustaleniom charakteru subiektywności. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych pojęcie "ważnego interesu zobowiązanego" obejmuje nie tylko zdarzenia nadzwyczajne, lecz również obiektywny stan majątkowy i dochodowy, który uniemożliwia regulowanie zobowiązań publicznoprawnych bez popadnięcia w skrajną dolegliwość ekonomiczną.
Za całkowicie chybiony należy uznać także zarzut naruszenia prawa materialnego. Istotą uznania administracyjnego przyznanego organowi na mocy art. 64e § 1 u.p.e.a. jest możliwość wyboru rozstrzygnięcia, jednak wybór ten nie może nosić cech dowolności. Jeśli w sprawie bezspornie istnieją przesłanki warunkujące możliwość udzielenia ulgi, to decyzja odmowna musi być oparta na spójnej, racjonalnej i poprawnej logicznie argumentacji opasanej wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
Organ odwoławczy w ramach argumentacji uzasadniającej odmowę powołał się na konieczność zabezpieczenia środków na funkcjonowanie funduszy ZUS i wypłatę świadczeń społecznych. Argument ten jest prawnie nieadekwatny. Koszty egzekucyjne określone w art. 64c § 1 u.p.e.a. stanowią dochód organu egzekucyjnego przeznaczony na pokrycie wydatków związanych z funkcjonowaniem samego aparatu egzekucyjnego, a nie z realizacją zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych z art. 68 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Mylenie tych pojęć przez organ odwoławczy świadczy o błędnym utożsamieniu interesu publicznego z automatyczną odmową umorzenia jakichkolwiek kwot.
Nielogiczne jest również twierdzenie organu, że ze względu na niewielki rozmiar kosztów egzekucyjnych w porównaniu do całego zadłużenia ich nieumorzenie nie zmieni sytuacji dłużnika. Zasady logiki wskazują jednoznacznie, że mniejsze zobowiązanie jest obiektywnie łatwiejsze do uregulowania niż większe, zaś całkowity brak środków płatniczych po stronie zobowiązanego uniemożliwia spłatę jakiejkolwiek kwoty, bez względu na jej wysokość. Dalsze dochodzenie niewyegzekwowalnych kosztów generuje jedynie dodatkowe koszty po stronie państwa i zmusza zobowiązanego do korzystania z pomocy społecznej, co wprost godzi w interes publiczny.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał również za niezasadny zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Powołany przepis określa elementy jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku tj. zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Podkreślenia wymaga, że do naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może dojść wówczas, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich istotnych elementów i w związku z tym zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli instancyjnej. W rozpoznawanej sprawie strona wnosząca skargę kasacyjną nie wykazała, by taka sytuacja miała miejsce.
Mając na uwadze powyższe, Sąd I instancji słusznie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylając zaskarżone postanowienie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.