Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 27 sierpnia 2026 r., sygn. akt I GSK 104/26

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (dalej: WSA w Białymstoku lub sąd I instancji) wyrokiem z 8 października 2025 r. sygn. akt I SA/Bk 272/25, po rozpoznaniu skargi M. G. (dalej: skarżąca) na decyzję Dyrektora Podlaskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Łomży (dalej: organ II instancji lub Dyrektor) z 29 maja 2025 r. nr 9010-2025-000568 w przedmiocie przyznania płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

26 czerwca 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie płatności na rok 2023, w którym ubiegała się o przyznanie płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami do powierzchni 44,86 ha.

Decyzją z 29 lipca 2024 r. Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Sejnach (dalej: organ I instancji lub Kierownik BP) umorzył postępowanie w części dotyczącej powierzchni ONW z ograniczeniami naturalnymi strefa II wycofanej 14 czerwca 2024 r., przyznał skarżącej płatność ONW z ograniczeniami naturalnymi typ specyficzny strefa 1 zgodnie z żądaniem zawartym we wniosku oraz odmówił przyznania płatności ONW z ograniczeniami naturalnymi strefa II, nakładając jednocześnie sankcję w wysokości 3875,12 zł.

W następstwie odwołania skarżącej decyzją z 6 listopada 2024 r. Dyrektor uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Kierownikowi BP.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy 5 marca 2025 r. Kierownik BP wydał decyzję, na mocy której przyznał skarżącej płatność ONW z ograniczeniami naturalnymi typ specyficzny strefa I do powierzchni stwierdzonej oraz odmówił przyznania płatności ONW z ograniczeniami naturalnymi strefa II nakładając jednocześnie sankcję w wysokości 4009,76 zł. Skarżąca odwołała się od decyzji.

Decyzją z 29 maja 2025 r. Dyrektor utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że po otrzymaniu 3 czerwca 2024 r. wezwania do złożenia wyjaśnień dotyczących działek ewidencyjnych nr: [...] i [...], tj. w odniesieniu do części wniosku, w której wykryto nieprawidłowości, skarżąca złożyła 14 czerwca 2024 r. zmianę do wniosku polegającą na wycofaniu części tych działek. Dyrektor wyjaśnił jednak, że wycofanie części działek po stwierdzeniu nieprawidłowości jest nieskuteczne, a zmiana do wniosku jest niedopuszczalna.

W odniesieniu do działki rolnej I (działka ewidencyjna nr [...]) organ II instancji ustalił, że wyrysowana przez stronę podczas składania wniosku działka przekracza granice obszaru kwalifikowanego do płatności (MKO). Zatem wykluczono z płatności powierzchnię 0,03 ha. Ponadto podniesiono, że skarżąca w dniu 6 maja 2024 r. złożyła do Biura Powiatowego umowę dzierżawy nieruchomości gruntowych nr [...] zawartą w dniu 27 maja 2022 r. pomiędzy Biebrzańskim Parkiem Narodowym z siedzibą w Osowcu Twierdzy (dalej: wydzierżawiający), a K. G., mężem skarżącej (dalej: mąż lub małżonek). W § 11 umowy nr [...] z dnia 27 maja 2022 r. wskazano, że dzierżawca nie może bez uprzedniej pisemnej zgody wydzierżawiającego zmieniać przeznaczenia przedmiotu dzierżawy ani oddawać przedmiotu dzierżawy, bądź jego części osobom trzecim do użytkowania na podstawie umowy dzierżawy, najmu, użyczenia lub innej podobnej umowy.

Organ II instancji uznał, że istotę sporu w rozpatrywanej sprawie stanowi kwestia czy skarżąca posiada tytuł prawny do działek należących do Skarbu Państwa.

Kierownik BP wezwał skarżącą do przedstawienia umowy bądź innego dokumentu spełniającego wymogi wskazane w § 11 umowy nr [...] wyrażające przez wydzierżawiającego zgodę na użytkowanie na podstawie przedmiotowej umowy działek ewidencyjnych o numerach: [...], [...] i [...]. Zdaniem organu II instancji złożone przez stronę wyjaśnienia nie potwierdziły faktu posiadania tytułu prawnego gruntów stanowiących przedmiot sporu w rozpoznawanym przypadku.

Organy ustaliły, że skarżąca i jej mąż posiadają odrębne gospodarstwa rolne. Obydwoje złożyli wnioski o wpis do ewidencji producentów (EP) i taki wpis uzyskali wskazując, że prowadzą samodzielnie odrębne gospodarstwa rolne. Na dowód samodzielnego prowadzenia gospodarstwa małżonek skarżącej przedłożył 22 marca 2024 r. wraz z wnioskiem o wpis do ewidencji producentów dokumenty, w tym akt notarialny z 1 marca 2016 r., który stanowi umowę majątkową małżeńską ustanawiającą miedzy małżonkami rozdzielność majątkową od dnia 1 marca 2016 r. oraz oświadczenie z 18 lipca 2023 r. i oświadczenie z 19 lipca 2023 r.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że ze względu na istniejącą od 2016 r. rozdzielność majątkową jak też wpis męża skarżącej do EP, Kierownik BP pismem z 11 lutego 2025 r. zwrócił się do Dyrektora Biebrzańskiego Parku Narodowego o przekazanie informacji na temat wyrażenia zgody na poddzierżawę gruntów skarżącej jako osobie trzeciej prowadzącej odrębne gospodarstwo rolne, jednak na podstawie pisma Dyrektora Biebrzańskiego Parku Narodowego stwierdzono, że dzierżawca (mąż skarżącej) nie występował do Dyrektora Biebrzańskiego Parku Narodowego z prośbą o zgodę poddzierżawienie skarżącej gruntów objętych ww. umową.

W toku prowadzonego postępowania skarżąca wskazywała, że prowadzi gospodarstwo rolne wspólnie z mężem. Małżonek skarżącej zeznał, że wszystkie działki które są wymienione w umowach dzierżawy, aktach notarialnych oraz umowie z wydzierżawiającym małżonkowie użytkowali razem. Dodatkowo zeznał, że umowa majątkowa małżeńska zawarta w 2016 r. nadal obowiązuje między małżonkami, jednakże dotyczyła ona indywidualnej działalności gospodarczej, umowy o pracę, umów zleceń czy też kredytów indywidualnych. Również na wszystkie działki, na które umowy posiada mąż skarżącej, a które zostały zadeklarowane we wniosku o przyznanie płatności przez skarżącą zostały wyrażone przez niego ustne zgody na wpisanie działek do wniosku, ze względu na ich wspólne użytkowanie.

Organ II instancji podzielił stanowisko organu I instancji, uznając że umowa majątkowa małżeńska zawarta pomiędzy skarżącą a jej mężem nie może dotyczyć tyko części składników majątkowych, bowiem tworzy ona skutki prawne dla obu stron. Ponadto podkreślił, że jak zeznał mąż skarżącej, rozdzielność majątkowa nadal obowiązuje, zatem to skarżąca jest osobą trzecią w kontekście zawartej z wydzierżawiającym umowy dzierżawy z 27 maja 2022 r., a mąż skarżącej jako dzierżawca nie występował do Dyrektora Biebrzańskiego Parku Narodowego z prośbą o zgodę na poddzierżawienie gruntów objętych umową skarżącej.

Zdaniem organu II instancji w postępowaniu stwierdzono, że skarżąca użytkowała działki ewidencyjne o numerach: [...], [...], [...] na podstawie ustnej umowy użyczenia gruntów, zatem płatność do powyższych działek została stronie przyznana. Natomiast w odniesieniu do działek ewidencyjnych nr: [...], [...] i [...] stwierdzono, że skarżąca nie posiada tytułu prawnego, tym samym do działek tych strona pomimo, że je użytkowała nie spełniła warunku do przyznania żądanych płatności.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła skargę do WSA w Białymstoku, który wyrokiem z 8 października 2025 r. ją oddalił.

Sąd I instancji uznał, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia czy skarżąca posiada tytuł prawny do działek należących do Skarbu Państwa, gdyż jest on niezbędny do jakiegokolwiek procedowania w zakresie dopłat rolniczych.

WSA w Białymstoku przychylił się do ustaleń organów i stwierdził, że wezwanie z 3 czerwca 2024 r. powinno być traktowane jako zawiadomienie o wykryciu nieprawidłowości, zaś wycofanie części działek po stwierdzeniu nieprawidłowości jest nieskuteczne, co słusznie wskazały organy. Zatem złożona w dniu 14 czerwca 2024 r. zmiana do wniosku jest niedopuszczalna. Sąd I instancji podzielił też ustalenia organów w kwestii umowy majątkowej małżeńskiej, uznając że nie może ona dotyczyć tylko części składników majątkowych, bowiem tworzy ona skutki prawne dla obu stron, w pełnym zakresie majątkowym. Zdaniem sądu I instancji organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie, a także wskazały na przepisy prawa, które miały zastosowanie i które były podstawą wydania rozstrzygnięcia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Białymstoku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie decyzji organów obydwu instancji, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Ponadto skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

Skarżąca zarzuciła:

1. I. Na podstawie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
2. 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 22 ustawy z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (Dz. U. z 2023 r., poz. 412 ze zm.; dalej: ustawa o planie strategicznym) poprzez nieprawidłowe ustalenie, że skarżąca nie miała tytułu prawnego do działek o numerach [...], [...] i [...] obręb [...], a tym samym nie jest uprawiona do ubiegania się o płatności, w sytuacji gdy w dacie zgłaszania wniosku skarżąca prowadziła wraz z małżonkiem wspólne gospodarstwo rolne, zarejestrowane pod jednym numerem identyfikacyjnym na zasadzie art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2001, dalej: ustawa o ewidencji gospodarstw), zaś w skład tego gospodarstwa wchodziły również grunty dzierżawione zarówno przez skarżącą, jak i jej męża, tym samym skarżąca, jako producent rolny działający wspólnie z małżonkiem miała tytuł prawny do przedmiotowych działek,
3. 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy o ewidencji gospodarstw poprzez niezastosowanie i ustalenie, że mimo posiadania numeru identyfikacyjnego przez skarżącą, który został jej nadany przy udzieleniu zgody przez małżonka oraz współposiadania i współprowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego, jako jeden producent rolny, małżonkowie nie prowadzili wspólnego gospodarstwa rolnego,
4. II. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
5. 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 60 ust. 3 ustawy o planie strategicznym poprzez nieprawidłowe ustalenie za organami, że wezwanie skarżącej do złożenia wyjaśnień jest równoznaczne z wykryciem nieprawidłowości, w sytuacji gdy wezwanie do złożenia wyjaśnień nie może powodować skutków w postaci niemożności zmian do wniosku, bowiem literalne brzmienie przepisu wskazuje, że częściowe lub całkowite wycofanie wniosku nie jest możliwe co do części wniosku, w której wykryto nieprawidłowości, a więc do wywołania tego skutku niezbędne jest jednoznaczne stwierdzenie organu, że wykryto nieprawidłowości, tym samym w przypadku skarżącej w dacie 14 czerwca 2024 r. możliwa była zmiana wniosku, bowiem wezwanie do złożenia wyjaśnień i dokumentów w związku z wykrytymi nieprawidłowościami zostało sporządzone dopiero w dniu 18 czerwca 2024 r.
6. 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy o planie strategicznym poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w szczególności zeznań świadka – małżonka, a polegające na:
7. a) ustaleniu, że małżonkowie w roku 2023 nie prowadzili wspólnego gospodarstwa rolnego, o czym świadczyć ma nadanie numeru identyfikacyjnego małżonkowi w marcu 2024 r. oraz zawarta umowa majątkowa, w sytuacji gdy wniosek dotyczył płatności na rok 2023, a więc istotny był stan faktyczny istniejący na dzień 31 maja 2023 r.,
8. b) nieuprawnionym przyjęciu, za organami obydwu instancji, że skarżąca "całkowicie zmieniła stanowisko w zakresie wspólnego gospodarstwa rolnego", w sytuacji gdy skarżąca niezmiennie od początku postępowania wskazywała, że gospodarstwo rolne, co do którego ubiega się o płatności, jest prowadzone wspólnie przez nią i męża w oparciu o numer identyfikacyjny przyznany małżeństwu jako producentowi rolnemu,
9. 3. naruszenie art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 1691, dalej: k.p.a.) poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny materiału dowodowego polegające na:
10. a) dowolnym ustaleniu, że skarżąca i jej mąż nie prowadzili w roku 2023 wspólnego gospodarstwa rolnego, w sytuacji gdy było ono współprowadzone do przełomu 2023/ 2024, bowiem dopiero od marca 2024 r. małżonek uzyskał własny numer identyfikacyjny i tym samym możliwość prowadzenia odrębnego i samodzielnego gospodarstwa rolnego,
11. b) błędnym ustaleniu, że skarżąca nie dysponowała tytułem prawnym do zgłoszonych działek o numerach [...], [...] i [...], a to z uwagi na ustrój rozdzielności majątkowej, w sytuacji gdy małżonkowie prowadzili wspólne gospodarstwo rolne, umowę dzierżawy zawarł mąż w celu dołączenia gruntów do wspólnego gospodarstwa rolnego, za wiedzą i zgodą skarżącej, zaś wydzierżawiający nie uznawał skarżącej, jako osoby trzeciej, co zgodnie z umową dzierżawy implikowało konieczność zgody wydzierżawiającego na zawarcie dalszej poddzierżawy,
12. c) bezrefleksyjnemu powieleniu, za organami obydwu instancji, twierdzenia o tym, że "skarżąca całkowicie zmieniła stanowisko co do wspólnego prowadzenia gospodarstwo rolnego, nastąpiła po otrzymaniu decyzji odmownej, co czyni te wyjaśnienia za niewiarygodne", choć zmiana taka nie wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zaś zarówno skarżąca, jak i małżonek przesłuchiwany w charakterze świadka, od początku postępowania konsekwentnie tłumaczyli, że współprowadzą wspólne gospodarstwo rolne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, której w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono.

Ocenę zarzutów skargi kasacyjnej, sformułowanych podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., należy rozpocząć od zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania, gdyż jak się przyjmuje w orzecznictwie dopiero przesądzenie, że stan faktyczny zaaprobowany przez sąd w zaskarżonym wyroku został ustalony prawidłowo albo że nie został skutecznie podważony przez skarżącą, otwiera drogę do skontrolowania procesu subsumpcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego.

W punkcie II. 1 – 3 petitum skargi kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 60 ust. 3 ustawy o planie strategicznym, w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy o planie strategicznym oraz w zw. z art. 80 k.p.a.. Zarzuty te dotyczyły w kolejności: przyjęcia przez sąd nieprawidłowych ustaleń w zakresie daty przyjęcia przez organ wykrycia nieprawidłowości (nie 3 czerwca lecz 18 czerwca 2024 r.); błędnego ustalenia, że małżonkowie w 2023 r. nie prowadzili wspólnego gospodarstwa rolnego, o czym świadczyć ma nadanie numeru identyfikacyjnego mężowi skarżącej w marcu 2024 r. oraz nieuprawnionym przyjęciu, że skarżąca zmieniła stanowisko w zakresie prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego, w sytuacji gdy od początku postępowania wskazywała, że gospodarstwo rolne co do którego ubiega się o płatności jest prowadzone wspólnie z mężem, a w efekcie przekroczenie granicy swobodnej oceny materiału dowodowego.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że są to zarzuty trafne.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma chronologia czynności podejmowanych przez organ w 2024 r.

Skarżąca otrzymała 3 czerwca 2024 r. wezwanie z 31 maja 2024 r. dotyczące działek ewidencyjnych nr [...] i [...]. Następnie 14 czerwca 2024 r., a zatem przed skierowaniem przez organ kolejnych pism, skarżąca dokonała zmiany wniosku, polegającej na wycofaniu części wskazanych działek.

W myśl art. 60 ust. 3 pkt 1 ustawy o planie strategicznym – wnioskodawca może całkowicie lub częściowo wycofać wniosek o przyznanie pomocy, o której mowa w art. 20 pkt 1 – 4, nie później niż do dnia wydania decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, o której mowa w art. 20 pkt 1 – 4, z tym że wycofanie nie jest możliwe, jeżeli dotyczy części wniosku, w której wykryto nieprawidłowości.

Organy, a za nimi WSA w Białymstoku, przyjęły że już samo wezwanie z 31 maja 2024 r. (doręczone skarżącej 3 czerwca 2024 r.) oznaczało wykrycie nieprawidłowości w rozumieniu art. 60 ust. 3 ustawy o planie strategicznym, a tym samym pozbawiało skarżącą możliwości skutecznego wycofania części wniosku.

Stanowisko to jest przedwczesne.

O kwalifikacji pisma z 31 maja 2024 r. nie może decydować wyłącznie użycie w jego treści słowa "nieprawidłowość". Decydujące znaczenie powinna mieć rzeczywista treść i funkcja tego pisma, a przede wszystkim sposób, w jaki organ zakomunikował stronie stan postępowania oraz przysługujące jej uprawnienia.

Szczególnie istotne jest bowiem to, że wezwanie to, doręczone skarżącej 3 czerwca 2024 r. – pomimo zawarcia w nim określenia "nieprawidłowość" – jednocześnie pouczało skarżącą o możliwość dokonania zmian we wniosku.

W tej sytuacji nie sposób przyjąć bez dodatkowej analizy, że z chwilą doręczenia tego pisma skarżąca została jednoznacznie poinformowana o tym, że organ definitywnie stwierdził nieprawidłowość, której dotyczy zakaz wycofania przewidziany w art. 60 ust. 3 ustawy o Planie Strategicznym. Przeciwnie, z punktu widzenia adresata pisma jego treść mogła uzasadniać przekonanie, że organ wykrył nieścisłości lub rozbieżności wymagające wyjaśnienia, a strona może – stosownie do pouczenia – odpowiednio zmodyfikować swój wniosek. Skarżąca zastosowała się do tego pouczenia i 14 czerwca 2024 r. złożyła zmianę wniosku.

Dopiero kolejne pisma organu, skierowane już po dokonaniu przez skarżącą tej czynności, jasno informowały o stanowisku organu, zgodnie z którym w odniesieniu do spornych działek miała zostać stwierdzona nieprawidłowość uniemożliwiająca wycofanie części wniosku. Tym samym nie można utożsamiać samego wykrycia nieścisłości wymagającej wyjaśnienia, wezwania strony do przedstawienia wyjaśnień lub dokonania stosownych czynności oraz definitywnego stwierdzenia nieprawidłowości, której dotyczy zakaz wycofania wniosku. Są to bowiem różne etapy postępowania i nie mogą być automatycznie utożsamiane.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że wykładnia art. 60 ust. 3 ustawy o planie strategicznym prowadząca do przyjęcia, że każde pismo organu zawierające słowo "nieprawidłowość" automatycznie pozbawia stronę możliwości wycofania części wniosku, niezależnie od pozostałej treści pisma i jego pouczeń, prowadziłaby do nadmiernego ograniczenia uprawnienia strony. Jest to tym bardziej istotne w niniejszej sprawie, że skarżąca nie podjęła próby dokonania zmiany wniosku wbrew stanowisku organu. Przeciwnie, jak wskazano wyżej, zastosowała się do informacji przekazanej jej przez organ i dokonała zmiany wniosku w sposób odpowiadający treści otrzymanego pisma. Nie można zatem pomijać zasady zaufania obywatela do organów administracji publicznej i następnie obciążać strony skutkami czynności podjętej zgodnie z pouczeniem organu.

W konsekwencji sąd I instancji powinien był zbadać pełną treść pisma doręczonego skarżącej 3 czerwca 2024 r. i charakter tego pisma. Bez dokonania tych ustaleń nie było podstaw do przyjęcia, że 14 czerwca 2024 r. skarżąca nie mogła skutecznie zmienić wniosku. W tej sytuacji należy zgodzić się z zarzutem skarżącej, że WSA w Białymstoku bezpodstawnie utożsamił samo wezwanie do wyjaśnień z momentem wykrycia nieprawidłowości. Uchybienie to miało istotne znaczenie dla wyniku sprawy, gdyż skutkowało pominięciem skutków prawnych zmiany wniosku z 14 czerwca 2024 r.

Drugim zasadniczym uchybieniem jest przyjęcie przez sąd I instancji, że fakt uzyskania przez męża skarżącej odrębnego numeru identyfikacyjnego oraz dokumenty złożone przez niego w marcu 2024 r. świadczą o tym, że już w 2023 r. małżonkowie prowadzili odrębne gospodarstwa rolne.

Wniosek taki nie wynika z prawidłowo ustalonego materiału dowodowego.

Przedmiotem postępowania była płatność na 2023 r. Z tego względu podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia powinien mieć stan faktyczny istniejący w 2023 r., w szczególności na dzień 31 maja 2023 r., a nie stan formalny ukształtowany dopiero w marcu 2024 r. Zatem okoliczność, że mąż skarżącej wystąpił o nadanie własnego numeru identyfikacyjnego dopiero w marcu 2024 r., nie może być bez dodatkowych ustaleń traktowana jako dowód, że taki stan prawny i faktyczny istniał już 31 maja 2023 r. Przeciwnie, chronologia tych zdarzeń nakazuje postawić pytanie, jaki był status gospodarstwa w 2023 r., skoro dopiero w marcu 2024 r. małżonek skarżącej podjął czynności zmierzające do uzyskania własnego numeru identyfikacyjnego. Nie można wyprowadzać z późniejszego zdarzenia automatycznego wniosku o istnieniu identycznego stanu faktycznego w okresie wcześniejszym.

W tym zakresie zasadnicze znaczenie mają zeznania męża skarżącej, z których wynikało, że działki objęte zawartymi przez niego umowami dzierżawy były przez małżonków wspólnie użytkowane, a mąż skarżącej wyraził zgodę na ich ujęcie przez skarżącą we wniosku o przyznanie płatności. Dowód ten nie został przez sąd I instancji oceniony w sposób odpowiadający jego znaczeniu dla ustalenia stanu faktycznego z 2023 r. Nie wystarcza bowiem stwierdzenie, że mąż skarżącej posiadał rozdzielność majątkową ze skarżącą i następnie uzyskał własny numer identyfikacyjny. Zważywszy, że rozdzielność majątkowa dotyczy stosunków majątkowych pomiędzy małżonkami, zaś nie przesądza sama przez się o tym, czy małżonkowie w konkretnym okresie faktycznie prowadzili jedno wspólne gospodarstwo rolne. Tak samo uzyskanie odrębnego numeru identyfikacyjnego przez małżonka skarżącej w 2024 r. nie przesądza automatycznie o sposobie prowadzenia gospodarstwa w 2023 r.

W konsekwencji w sprawie należało ustalić, czy w 2023 r. małżonkowie faktycznie prowadzili jedno gospodarstwo rolne, wspólnie użytkowali grunty, wspólnie wykonywali prace rolnicze, wspólnie podejmowali decyzje dotyczące gospodarstwa a działki dzierżawione przez męża skarżącej były faktycznie włączone do wspólnie prowadzonego gospodarstwa oraz czy zgoda męża skarżącej na deklarowanie tych gruntów przez skarżącą wynikała z istniejącego modelu wspólnego prowadzenia gospodarstwa. Dopiero po dokonaniu tych ustaleń możliwe będzie prawidłowe rozstrzygnięcie, czy skarżąca była "osobą trzecią" w rozumieniu § 11 umowy dzierżawy zawartej przez małżonka skarżącej.

Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że WSA w Białymstoku przedwcześnie przyjął, że korzystanie przez skarżącą z gruntów dzierżawionych przez jej męża miało charakter poddzierżawy lub innego oddania gruntu osobie trzeciej Najpierw należało bowiem ustalić, czy w 2023 r. naprawdę istniały dwa odrębne gospodarstwa rolne. Jeżeli natomiast w wyniku ponownego postępowania okaże się, że małżonkowie w 2023 r. prowadzili wspólne gospodarstwo rolne, to dopiero wówczas należy rozważyć charakter prawny korzystania przez skarżącą z gruntów objętych umową dzierżawy męża skarżącej.

Nie można bowiem z góry utożsamiać wspólnego użytkowania gruntów przez małżonków ze stosunkiem poddzierżawy. Poddzierżawa zakłada bowiem oddanie przedmiotu dzierżawy innej osobie do używania i pobierania pożytków w ramach odrębnego stosunku prawnego. Tymczasem w sprawie skarżąca konsekwentnie twierdziła, że grunty te stanowiły element gospodarstwa rolnego prowadzonego wspólnie z mężem. Jeżeli zatem ustalenia faktyczne potwierdziłyby, że mąż skarżącej nie oddawał skarżącej części gospodarstwa do odrębnego użytkowania, lecz małżonkowie wspólnie prowadzili jedno gospodarstwo, konieczne jest ponowne zbadanie, czy § 11 umowy dzierżawy rzeczywiście znajdował zastosowanie do takiego sposobu korzystania z przedmiotu dzierżawy.

Powyższe uchybienia pozostają w bezpośrednim związku z zarzutem naruszenia art. 80 k.p.a.. Organy nie mogły ograniczyć oceny materiału dowodowego do dokumentów powstałych w 2024 r. i do faktu istnienia rozdzielności majątkowej, pomijając znaczenie zeznań małżonka skarżącej dotyczących rzeczywistego sposobu prowadzenia gospodarstwa w 2023 r. Jeżeli mąż skarżącej zeznał, że małżonkowie wspólnie użytkowali wszystkie działki objęte jego umowami, a jednocześnie potwierdził, że wyraził zgodę na ich deklarowanie przez skarżącą, to dowód ten wymagał skonfrontowania z pozostałym materiałem dowodowym.

Nie można bowiem uznać, że dowód ten został prawidłowo oceniony poprzez samo przeciwstawienie mu faktu rozdzielności majątkowej i późniejszego uzyskania numeru identyfikacyjnego. Tak przeprowadzona ocena nie odpowiada rzeczywistej treści dowodu i nie pozwala na ustalenie, jaki stan faktyczny istniał w 2023 r.

Podsumowując, zarzuty naruszenia przepisów postępowania okazały się zasadne, co przekłada się na sposób zastosowania/niezastosowania przepisów materialnych, których ocena może nastąpić dopiero po ustaleniu w sprawie prawidłowego stanu faktycznego (dotyczy to zarzutów zawartych w punkcie I. 1 – 3 petitum skargi kasacyjnej).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd powinien w szczególności ocenić prawidłowość stanowiska organów dotyczącego daty wykrycia nieprawidłowości, skuteczności zmiany wniosku z 14 czerwca 2024 r. oraz – niezależnie od tego – prawidłowość ustalenia stanu faktycznego istniejącego w 2023 r., ze szczególnym uwzględnieniem zeznań męża skarżącej i daty uzyskania przez niego odrębnego numeru identyfikacyjnego, a także rzeczywistego sposobu prowadzenia gospodarstwa przez małżonków. W konsekwencji dopiero po prawidłowym ustaleniu tych okoliczności możliwe będzie rozstrzygnięcie, czy skarżąca posiadała wymagany tytuł prawny do spornych gruntów i czy spełniała przesłanki przyznania płatności w ramach wariantu 4.10 oraz refundacji kosztów transakcyjnych.

Jednocześnie sąd I instancji winien mieć na względzie, że z art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy o ewidencji gospodarstw wynika szczególny sposób identyfikacji małżonków prowadzących wspólnie gospodarstwo rolne. Ustawodawca nie przewidział w takim przypadku nadania każdemu z małżonków odrębnego numeru identyfikacyjnego, lecz jeden numer identyfikacyjny temu z nich, co do którego drugi małżonek wyraził pisemną zgodę. Numer ten nie identyfikuje zatem wyłącznie małżonka wpisanego do ewidencji, lecz producenta rolnego, którym w takim przypadku są oboje małżonkowie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że tak długo, jak trwa małżeństwo i małżonkowie wspólnie prowadzą działalność rolniczą, posiadają oni status jednego producenta rolnego, niezależnie od tego, że wpis do ewidencji producentów obejmuje tylko jednego z małżonków. Numer identyfikacyjny nadany temu z małżonków, co do którego drugi małżonek wyraził zgodę, identyfikuje bowiem producenta rolnego – małżonków. Stanowisko takie zostało wyrażone w szczególności w wyroku NSA z 21 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1506/19.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA.

Na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. art. 205 § 2 p.p.s.a. i w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) zasądzono od organu na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.